Lý luận phê bình văn học của nhóm hàn thuyên tt

Riêng về nhóm Hàn Thuyên, xoay quanh vấn đề tiếp thu lý thuyết nước ngoài gồm những chủ thuyết nào, mối quan hệ của chúng ra sao, nhất là việc vận dụng những lý thuyết ấy vào thực tiễn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGÔ THỊ THU HƯỜNG

Lý LUËN PH£ B×NH V¡N HäC CñA NHãM HµN THUY£N

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VĂN HỌC

Mãsố: 9220120

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2019

Phản biện 3: ………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp trường Họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi ….giờ … ngày … tháng … năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đầu những năm 40 thế kỷ XX có ba nhóm văn hóa văn học

nổi bật trên văn đàn Việt Nam Hai nhóm Tri Tân và Thanh Nghị được đánh giá tương đối nhất trí ngay từ đầu, riêng nhóm Hàn

Thuyên về cơ bản bị phê phán kịch liệt hầu như gần suốt nửa thế kỷ

Nhưng đến thời kỳ sau Đổi mới Hàn Thuyên mới được khôi phục

dần, song đến nay vẫn còn nhiều vấn đề phải tiếp tục nghiên cứu, giải quyết Đây chính là nguyên nhân cơ bản để chúng tôi lựa chọn

đề tài: Lý luận phê bình văn học của nhóm Hàn Thuyên

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Trong việc phấn đấu hiện đại hóa nền lý luận văn học của nước nhà, phải ra sức tổng kết những thành tựu và thiếu sót, những thành công và thất bại trong di sản lý luận của dân tộc từ thời trung

đại, nhất là trong thế kỷ XX Riêng về nhóm Hàn Thuyên, xoay

quanh vấn đề tiếp thu lý thuyết nước ngoài gồm những chủ thuyết nào, mối quan hệ của chúng ra sao, nhất là việc vận dụng những lý thuyết ấy vào thực tiễn văn học nước nhà như thế nào, ý kiến chưa thống nhất phải tiếp tục làm sáng tỏ với cách đánh giá khách quan,

theo đường lối đổi mới của Đảng

2.2 Gắn bó chặt chẽ với mục đích về lý luận văn học nói trên

là ý nghĩa về văn học sử Khi đã đánh giá khách quan chính xác thì mới xác định đúng vai trò tích cực ít nhiều có thể có và tác dụng tiêu

cực của nhóm Hàn Thuyên trong tiến trình ý thức văn học của nước

nhà trong giai đoạn 1930-1945

2.3 Cuối cùng, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có thể vận

dụng vào trong nhà trường trong việc giảng dạy phần Lí luận văn học hiện đại và phần Văn học sử Việt Nam giai đoạn 1940-1945

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Ngoài tình hình chung của nhóm Hàn Thuyên, riêng về lĩnh

vực lý luận phê bình chỉ có hai nhân vật là Trương Tửu và Lương Đức Thiệp Lương Đức Thiệp mất tích ngay năm 1945 Các công

trình của ông đều chủ yếu dựa vào bản gốc: Việt Nam thi ca luận (1942); Văn chương và xã hội (1944), Nghệ thuật thi ca (1945); gần

đây phần lớn đều được Nxb Trí thức cùng Nxb Hội Nhà văn tái bản

Còn Trương Tửu viết sách báo ngay từ năm 1931 (Triết lý Truyện

Kiều) và những công trình viết trong chế độ mới như Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du (1956) Tuy nhiên, chúng tôi chỉ tập trung

nghiên cứu các công trình do chính Nxb bản Hàn Thuyên công bố là:

Kinh Thi Việt Nam (1940); Nguyễn Du và Truyện Kiều (1942); Tâm

lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ (1943); Văn chương Truyện Kiều

(1945); Tương lai văn nghệ Việt Nam (1945) Những công trình này

được in lại trong thế kỷ mới này qua việc sưu tầm và biên tập của

Trịnh Bá Đĩnh và Nguyễn Hữu Sơn: Trương Tửu - Tuyển tập nghiên

cứu, phê bình (2007) tạo điều kiện để chúng tôi so sánh đối chiếu

4 Phương pháp nghiên cứu

Căn cứ vào đối tượng và phạm vi đã xác định và để hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu được rút ra ở cuối chương Tổng quan, luận án quán triệt các phương pháp thông dụng trong nghiên cứu khoa học nói chung như: Phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp, so sánh, phương pháp lịch sử, phương pháp hệ thống đến những phương pháp ở cấp độ triết học, tức chủ nghĩa duy vật

biện chứng và duy vật lịch sử

Về các phương pháp thông dụng như phương pháp so sánh sẽ thấy được vận dụng rất nhiều trong luận án này như so sánh giữa ba

nhóm Tri Tân, Thanh Nghị, Hàn Thuyên; so sánh những nhóm nhỏ trong Hàn Thuyên như nhóm Trotskit, nhóm Mác-xít (nhưng không

theo Lênin), nhóm yêu nước nhưng dễ dao động; so sánh giữa hai người trong một nhóm nhỏ như giữa Trương Tửu với Lương Đức Thiệp So sánh phải nêu chỗ giống nhau, mà cũng vạch ra điểm khác nhau, tất nhiên tỉ lệ giữa hai mặt này tùy trường hợp cụ thể sẽ

rất khác nhau

Vận dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử vào đề tài này là tương ứng với đối tượng, mà đối tượng nghiên cứu chính ở đây là Lương Đức Thiệp, nhất là Trương Tửu đều tuyên bố theo chủ nghĩa Mác Như thế có thể lấy ngay chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để soi xét những phát ngôn cùng sự vận dụng của họ sẽ thấy họ có thành tâm học hỏi và có được sự hiểu biết tương đối sâu; đồng thời cũng có những biểu hiện ấu trĩ máy móc, phiến diện đối với chủ nghĩa Mác Thao tác khoa học này rất khách quan và công bằng, có tác dụng đề kháng lại những sự quy chụp và suy diễn vô căn cứ

5 Những đóng góp mới của luận án

Lý luận phê bình văn học của nhóm Hàn Thuyên là một đề tài

rất khó và phức tạp Trải qua quá trình rất cố gắng học tập nghiên

cứu, chúng tôi nhận thấy luận án có những đóng góp mới như sau:

5.1 Làm sáng tỏ thêm tính phong phú phức tạp kể cả mặt tích

cực của nhóm Hàn Thuyên như: về nguồn gốc gia đình, về tôn chỉ,

mục đích, về thái độ đối với chế độ mới, về đóng góp trong thời kháng chiến chống Pháp, về cộng tác viên, về những ấn phẩm đã công bố

Nhất là về thân thế sự nghiệp cùng lĩnh vực nghiên cứu, đặc biệt là về khuynh hướng rất khác nhau của các thành viên chủ chốt, nguyên nhân

chủ yếu làm nên tính phức tạp thiên về mặt tiêu cực của Hàn Thuyên

5.2 Tư tưởng văn học của Trương Tửu thời trước Cách mạng

về cơ bản không theo chủ nghĩa Trotsky, càng không theo chủ nghĩa Lênin Tuy chân thành theo chủ nghĩa Mác nhưng có chiều hướng giản đơn, đặc biệt là có kết hợp với chủ nghĩa S.Freud, sự kết hợp này đã chi phối và điều chỉnh sự vận dụng triết lý nghệ thuật của H.Taine mà ông đã sớm tiếp xúc từ thời đầu Ông không phản Mác-xít hoặc Mác-xít giả hiệu mà rất gần gũi với chủ nghĩa Mác phương Tây, cụ thể là chủ nghĩa Mác-phân tâm với đặc trưng là không theo chủ nghĩa Lênin nhưng lại có xu hướng gắn kết với tư tưởng hiện đại

của Phương Tây

5.3 Cũng không theo chủ nghĩa Lênin và chủ nghĩa Trosky, nhưng Lương Đức Thiệp dần dần cố gắng học tập và vận dụng chủ nghĩa Mác, tuy có chỗ máy móc dung tục ấu trĩ, nhưng cũng có những nhận thức tương đối đúng đắn về mối quan hệ giữa văn chương với xã hội, về đặc trưng của thể loại và lịch sử

thơ ca Việt Nam

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Kiến nghị, Danh mục bài báo của tác giả, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục về Danh mục ấn

phẩm của Hàn Thuyên xuất bản cục, luận án gồm 4 chương:

- Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

- Chương 2: Khái quát về nhóm Hàn Thuyên

- Chương 3: Tư tưởng văn học chủ yếu của Trương Tửu

- Chương 4: Tiến trình lý luận phê bình văn học của Lương

Đức Thiệp

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Giai đoạn trước Đổi mới 1986

1.1.1 Những ý kiến phủ nhận hoàn toàn

Trong bài Mấy nguyên tắc lớn của cuộc vận động văn hoá mới

Việt Nam lúc này, đồng chí Trường Chinh đã khẳng định nhóm Hàn Thuyên xuyên tạc chủ nghĩa Mác, phạm phải sai lầm của chủ nghĩa

Trosky Tiếp theo Hoài Thanh với Thực chất tư tưởng Trương Tửu

(1958),Vũ Đức Phúc trong Bàn về cuộc đấu tranh tư tưởng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại 1930-1945, phủ nhận hoàn toàn

nhóm Hàn Thuyên, kể cả cuốn Nghệ thuật thi ca của Lương Đức Thiệp Phan Cự Đệ cho rằng nhóm Hàn Thuyên “giả danh Mác-xít”

Bên cạnh đó, Nguyễn Văn Tố phê phán các tác giả trên đã xuyên tạc lịch sử, hạ thấp truyền thống dân tộc Đây chủ yếu là cách đánh giá

chính thống của ĐCSVN lúc bấy giờ Ngay trong Từ điển văn học (bộ cũ 1983, 1984), mục Hàn Thuyên do Nguyễn Hoành Khung viết

cũng phải theo lập trường đó

1.1.2 Những ý kiến tuy cũng có phê phán, nhưng có phần khẳng định

Chu Thiên, phê bình cuốn Việt Nam thi ca luận, cho rằng

Lương Đức Thiệp đã ngay thẳng và công bình khi khen chê các nhà thơ đương thời Kiều Thanh Quế, Vũ Ngọc Phan đều cho rằng Trương Tửu là một nhà tiểu thuyết xã hội Đặc biệt Đinh Gia Trinh

đã phê bình lối phê bình gọi là khoa học của Trương Tửu Các văn nhân học giả miền Nam như Nguyễn Vỹ, Thanh Lãng Nguyễn Văn Trung đều khen tài năng và bản lĩnh cùng ảnh hưởng của Trương

Tửu, tuy chưa chắc là thật sự Mác-xít nhưng có đem lại cái mới cho nghiên cứu văn học Tuy có lúc nói đến khuyết nhược điểm, nhưng

không quá nặng về lập trường quan điểm

1.2 Giai đoạn sau Đổi mới 1986

1.2.1 Những ý kiến đánh giá lại theo chiều hướng khẳng định về cơ bản

Quán triệt đường lối Đổi mới của Đảng, Từ điển văn học (bộ mới, 2004) có ba mục từ do Nguyễn Vinh Phúc viết về Hàn Thuyên, Văn Tâm viết về Trương Tửu, Nguyễn Q Thắng viết về Lương Đức

Thiệp Không còn chuyện phản động, Mác-xít giả hiệu Tuy có nói

về sai lầm khuyết điểm nhưng luôn ghi nhận những công lao đóng góp Từ đây dồn dập xuất hiện những sự kiện, nhất là về Trương Tửu Các nhà nghiên cứu tên tuổi của Viện văn học như Nguyễn Ngọc Thiện, Nguyễn Hữu Sơn, Trịnh Bá Đĩnh liên tục công bố những tư liệu, nhất là tuyển tập của Trương Tửu có kèm theo bài nghiên cứu mở đầu về văn hóa, về văn xuôi, về lý luận phê bình Các Tiến sĩ trẻ như Nguyễn Mạnh Tiến, Đoàn Ánh Dương đã tái bản phần lớn các công trình của Lương Đức Thiệp Công việc này đặt

nền móng tốt cho việc nghiên cứu sâu vào Hàn Thuyên, nhất là về Trương Tửu Sau đó là Hội thảo khoa học Nhà văn, Giáo sư Trương

Tửu - Con người và sự nghiệp kỷ niệm 95 năm ngày sinh (18/11/1913),

hướng tới kỷ niệm 10 năm ngày mất (16/12/1999) Trương Tửu của khoa Ngữ văn, ĐHSPHN vào tháng 11/2008 Tham dự có đông đảo giới nghiên cứu văn học ở miền Bắc: Phan Ngọc, Hà Minh Đức, Nguyễn Đình Chú, Phương Lựu, Phan Trọng Luận, Nguyễn Văn Hoàn, Lã Nhâm Thìn, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Văn Long, Trần Đăng Suyền, Trần Đình Sử, La Khắc Hòa, Nguyễn Thị Bình, v.v

Kỷ yếu Hội thảo tập trung vào 4 hướng: Lý luận phê bình; Sáng tác tiểu thuyết; Hồi ức kỷ niệm; Di cảo của Trương Tửu Sau đó, Hội Nhà văn đã khôi phục lại Hội tịch và tổ chức Lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Trương Tửu vào tháng 11/2013 Tiếp theo, Hội thảo

mang tên “Những thí nghiệm của ngòi bút tôi”, tên một tác phẩm của

Trương Tửu do Hội nhà văn Hà Nội tổ chức v.v

1.2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu tiếp tục

Chúng tôi kế thừa xu hướng đánh giá lại Hàn Thuyên theo tinh

thần Đổi mới trong mấy chục năm qua Nhưng với khả năng hạn chế của mình chúng tôi thấy có mấy vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu đào sâu hơn như sau:

- Khái quát về Hàn Thuyên, để thấy mối quan hệ giữa toàn thể

với bộ phận là có sự thống nhất, nhưng không được đồng nhất Trước

hết phải tìm hiểu thêm nhóm Hàn Thuyên để thấy yếu tố tích cực

cũng như tiêu cực có thể tác động đến hai vị; mặt khác cũng không

nên đem bất cứ yếu tố nào của Hàn Thuyên đều gán cho hai vị Vấn

đề này nêu lên trước là cần thiết, có ý nghĩa như tiền đề, như điều kiện phục vụ cho việc đánh giá riêng về lĩnh vực lý luận phê bình văn học như tiêu đề của luận án đã hàm ý

- Trương Tửu là người say sưa vận dụng lý thuyết mới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX: Mác, Ănghen, Lênin, S.Freud, H.Taine Cho nên người ta thường đánh giá ông về tư tưởng, lập trường quan điểm Vậy Trương Tửu có chịu ảnh hưởng hay không, chịu ảnh hưởng đến mức nào, rồi vận dụng, nhất là vận dụng liên kết các nguồn tư tưởng với nhau như thế nào?

- Lương Đức Thiệp không trải qua cuộc đời thăng trầm trong chế độ mới, được xem như một hiện tượng đã sớm hoàn kết Nhưng

vẫn còn đó sự đánh giá về ông thời trước cách mạng, tuy cũng có khen, nhưng chủ yếu là thiên về phê phán theo tinh thần chung đối

với nhóm Hàn Thuyên thời ấy Như thế luận án của chúng tôi sẽ cố

gắng góp phần đánh giá lại Lương Đức Thiệp theo tinh thần Đổi mới, nhất là về con đường tư tưởng học thuật của ông vươn đến quan điểm Mác-xít đã diễn ra với những ưu, khuyết điểm như thế nào?

CHƯƠNG 2

KHÁI QUÁT VỀ NHÓM HÀN THUYÊN

2.1 Bối cảnh ra đời

Tập trung chủ yếu vào giai đoạn 1930-1945

2.1.1 Bối cảnh chính trị văn hóa xã hội

Nhóm Hàn Thuyên ra đời trong bối cảnh chính trị xã hội khi thực

dân Pháp và phát xít Nhật xâm lược, đàn áp bóc lột nhân dân Việt Nam; các cuộc khởi nghĩa đã liên tiếp nổ ra Sự ra đời của Đảng Cộng sản và các hoạt động văn hóa chính trị xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng đã

ảnh hưởng không nhỏ đến sáng tác văn nghệ thời kì này

2.1.2 Bối cảnh văn học

Đó là sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác nói chung và tư tưởng văn nghệ Mác-xít nói riêng Và tư tưởng văn nghệ này đã tham gia vào trong bầu không khí học thuật sôi nổi từ những năm 30 nửa đầu thế kỉ, có tiếng nói và ảnh hưởng sâu sắc Bên cạnh đó càng xuất hiện nhiều các tổ

Nguyễn Xuân Giới, trưởng nam Nguyễn Xuân Tái làm Giám đốc, thứ nam Nguyễn Xuân Lương phụ trách tài vụ, chàng rể Trương Tửu làm Tổng biên tập Trong quá trình hoạt đông luôn bị thực dân Pháp, phát xít Nhật, chính quyền Bảo Đại đàn áp, sách nhiễu Cuộc kháng chiến bùng nổ, cụ Nguyễn Xuân Giới liền hiến Nxb cho cách mạng và hầu như toàn gia đều đi theo kháng chiến Cụ Giới có 5 người con đều tòng quân, được Hồ Chủ tịch tặng Huân chương kháng chiến hạng nhất

2.2.2 Xét từ tôn chỉ mục đích

Nxb Hàn Thuyên có phương châm sáng tác như sau: Tác phẩm

xuất bản phải có chất lượng; “Tác giả phải là người có uy tín trong

xã hội và đồng nghiệp; Tôn vinh vắn hóa, lịch sử dân tộc, chống phong kiến thực dân; Có tư tưởng Mác-xít, hướng về chủ nghĩa xã hội; Là diễn đàn của nhiều xu hướng tư tưởng khác nhau, miễn là chống phong kiến thực dân, văn hóa nô dịch; Tác giả hoàn toàn chịu trách nhiệm về tác phẩm của mình”…

2.2.3 Xét từ ấn phẩm

Nxb Hàn Thuyên đã xuất bản nhiều công trình có đóng góp

cho nền văn hóa khoa học nước nhà: Văn học khái luận, Nguồn gốc

dân tộc Việt Nam, Việt Nam văn học cổ sử, Lê Thánh Tông… Sau

Tổng khởi nghĩa, có in sách báo Sao vàng của Việt Minh Năm 1946

dịch và in Tuyên ngôn Cộng sản cùng nhiều sách về chủ nghĩa Mác

2.2.4 Về cộng tác viên

Không những Đặng Thai Mai, Đào Duy Anh, Nguyễn Đổng Chi mà còn có Nguyễn Tuân, Chu Thiên, Bùi Huy Phồn, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Lạp, Đỗ Phồn, Phạm Ngọc Khuê nói chung các nhân vật này về sau đều đi theo cách mạng

Trái với tình hình cộng tác viên, các thành viên chủ chốt lại không giản đơn như thế, họ có những chủ kiến khác nhau, hành động và đường đi cũng khác nhau

2.3 Tính phức tạp của những thành viên chủ chốt

2.3.1 Những trí thức có lòng yêu nước nhưng dễ dao động

- Nguyễn Đức Quỳnh, nhà tiểu thuyết, sử gia, quê Hưng Yên Ông không dính gì chủ nghĩa xã hội và Quốc tế Cộng sản Thời kỳ

Hàn Thuyên ông sáng tác nhiều nhưng không phải lý luận phê bình

văn học Năm 1946, ông ra vùng chiến khu tham gia kháng chiến nhưng bị Pháp bắt, rồi trở vào Nam luôn

- Lê Văn Siêu quê ở Hà Nội, trong thời Hàn Thuyên viết nhiều

về kinh tế, kỹ nghệ Sau toàn quốc kháng chiến có tản cư ra vùng tự

do tham gia Hội đồng chuyên môn sản xuất kỹ nghệ ở Liên khu III, nhưng bị Pháp bắt, sau đó cũng vào Nam Ở Sài Gòn ông có viết

nhiều về văn học sử Việt Nam, nhưng không phải thời Hàn Thuyên

2.3.2 Những người đã từng hoặc đang theo chủ nghĩa Trosky

- Hồ Hữu Tường quê ở Cần Thơ, đúng là trùm Trotskit ở Việt Nam, song đến năm 1939 đã từ bỏ Đệ tứ Quốc tế, nhưng vẫn

bị Pháp đày đi Côn Đảo trước khi Hàn Thuyên thành lập Cho đến

khi ra tù, trở lại Hà Nội vào tháng 7/1945 ông mới liên hệ được

Trương Tửu và xuất bản cuốn Tương lai kinh tế Việt Nam Năm

1947, ông sơ tán về Kẻ Sặt bị Pháp bắt và từ bỏ kháng chiến luôn Chính khách, khoa học gia, ông đồng thời còn nổi tiếng với tiểu thuyết trào phúng

- Nguyễn Tế Mỹ hiện chưa rõ tiểu sử Ông chuyên viết về

lịch sử như Hai bà Trưng khởi nghĩa đã bị đồng chí Trường Chinh

phê phán là “vin lấy học thuyết duy vật biện chứng, duy vật lịch

sử của Mác để biện hộ cho chính sách xâm lược của bọn phong kiến nhà Đông Hán”, bọn Troskit phản Mác-xít là như vậy Điều này có gây tai tiếng cho cả nhóm, nhưng đây là chuyên ngành lịch

sử, không thể gán sai lầm này cho các người ở chuyên môn khác

2.3.3 Các nhà lý luận phê bình văn học có xu hướng Mác-xít nhưng không theo chủ nghĩa Lênin, ít nhiều bị tình nghi là Troskit

Dù số lượng chủ chốt có thể gia giảm, thì vẫn chỉ có hai nhà lý luận phê bình là Trương Tửu và Lương Đức Thiệp Thật ra, trong bốn vị trên cũng có người nghiên cứu văn học nhưng không phải trong thời

Hàn Thuyên Ngược lại, Trương Tửu, Lương Đức Thiệp cũng không

chỉ viết lý luận phê bình mà con viết về lịch sử, xã hội, thậm chí còn sáng tác nữa, nhất là Trương Tửu Dù sao hai vị này cũng rất khác nhau về tầm cỡ, nhất là về số phận, cho nên cách tiếp cận vấn đề trong hai chương trọng điểm tiếp theo không thể không khác nhau

CHƯƠNG 3

TƯ TƯỞNG VĂN HỌC CHỦ YẾU CỦA TRƯƠNG TỬU

Xem xét từ Kinh Thi Việt Nam (1940) đến Tương lai văn nghệ

Việt nam (1945) của Trương Tửu để rút ra những vấn đề sau đây:

3.1 Tư tưởng văn học của Trương Tửu không mang tính chất Trotskit, nhưng cũng không theo chủ nghĩa Lênin

3.1.1 Tư tưởng văn học của Trương Tửu không mang tính chất Trotskit

Trong Văn học và cách mạng (1923) Trosky lập luận rằng giai

cấp vô sản làm cách mạng không chỉ đánh đổ một giai cấp thống trị,

mà xóa bỏ mọi giai cấp, cho nên không xây dựng văn hóa văn học vô