Đặc sắc tuỳ bút của nguyễn tuân sau cách mạng tháng tám

- Khoá luận tiến hành đối chiếu tùy bút của Nguyễn Tuân sau cách mạngvới trớc cách mạng để chỉ ra những thay đổi trong t tởng nghệ thuật của NguyễnTuân nhằm khẳng định vị trí của Nguyễn

Lời nói đầu

Đã trên nửa thế kỉ qua, với một khối lợng tác phẩm đồ sộ và một phongcách riêng, độc đáo, đặc sắc, Nguyễn Tuân đã khẳng định vị trí của mình trênvăn đàn Việt Nam Con ngời và văn chơng Nguyễn Tuân luôn là một đề tài gây

sự chú ý ở ông về cơ bản có sự thống nhất trong phong cách sáng tác, nhng cólúc lại có sự mâu thuẫn trong quan điểm nghệ thuật, điều đó thể hiện rõ nhất ởthời kì trớc cách mạng

Đứng trên quan điểm lịch sử cụ thể để xem xét và nhận định, chúng tahoàn toàn có thể hiểu đợc những mâu thuẫn trong quan điểm nghệ thuật củaNguyễn Tuân Chính vì vậy khi gặp đợc cách mạng Nguyễn Tuân là một trongnhững nhà văn nhiệt thành và tích cực tham gia kháng chiến ngay từ buổi đầu

Các tác phẩm sau này của ông đều thể hiện tấm lòng với dân tộc rõ ràng

và những sự kiện lớn diễn ra trên đất nớc ta đều đợc in dấu khá đậm trong văn

Mỗi tác phẩm của ông đều phản ánh một chặng đờng đi của dân tộc ờng vui", "Tình chiến dịch", "Sông Đà", "Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi" là những

Dẫu biết rằng mới bớc đầu làm quen với công việc nghiên cứu, nhngchúng tôi vẫn mạnh dạn đi tìm hiểu: Đặc sắc tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng Tám.

Để hoàn thành khoá luận này tôi xin bày tỏ tấm lòng biết ơn đối với thầygiáo, TS Nguyễn Hoài Nguyên - ngời trực tiếp hớng dẫn tôi trong thời gian qua.

Để trở thành cử nhân văn học, tôi đã nhận đợc sự dạy dỗ tận tình của cácthầy cô trong Khoa Văn, Trờng Đại học Vinh Qua đây tôi xin chân thành cảm

ơn các thầy cô giáo

Bản khoá luận này là kết quả bớc đầu trên con đờng học tập nghiên cứukhoa học của tôi Mặc dầu tôi đã cố gắng hết sức và rất nghiêm túc trong côngviệc nhng do năng lực còn hạn chế và thời gian thực hiện đề tài này không nhiềunên chắc chắn khóa luận sẽ còn nhiều thiếu sót Tôi rất mong đợc sự đóng gópchân thành và sự giúp đỡ của các thầy cô cùng các bạn Tôi xin chân thành cảm

ơn

Vinh, tháng 04 / 2004

Tác giả

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

1.1 Nh chúng ta biết, hiện tợng Nguyễn Tuân là một hiện tợng phức tạplôi cuốn ngời đọc và nhiều nhà nghiên cứu Trong nền văn học Việt Nam, chỉ cóNguyễn Tuân là nhà văn thuỷ chung gắn bó với thể loại tùy bút Ban đầu ôngcũng giống một số nhà văn khác, từng thử bút qua một số thể loại nh: thơ, truyệnngắn

ở thể loại truyện ngắn, “Vang bóng một thời” đã để lại dấu ấn đậm nét và

là một trong những tác phẩm đạt đến độ chín về nghệ thuật

Nhng khi nhắc đến Nguyễn Tuân, ngời ta không thể không nhắc đến thểloại tùy bút Và ngợc lại khi nói đến tùy bút ngời ta thờng nghĩ ngay đến NguyễnTuân Với một tâm hồn phóng túng nh Nguyễn Tuân thì tùy bút là thể loại thíchhợp nhất

Ngời ta biết nhiều đến ông bởi ông là nhà văn đứng hẳn ra một phái riêngcả về lối văn lẫn t tởng Nguyễn Tuân tự xây dựng cho mình một địa vị chắcchắn trong văn học và địa vị ấy ông giữ mãi cho đến ngày nay

1.2 Với một tạng ngời tài hoa, nhiều tình cảm, kinh lịch nhiều, sống kỹ ỡng, rộng rãi và nhất là không bao giờ chịu gò bó vào một khuôn khổ nào nhất

l-định Với một tạng ngời nh thế, ông chỉ có thể mặc vừa chiếc áo "tùy bút" màthôi và ông cũng thuỷ chung với nó suốt đời

Ông quan niệm tùy bút là viết tùy theo bút và ông mặc ngòi bút ra sứctung hoành trên trang giấy

Từ những sáng tác trớc cách mạng đến nay Nguyến Tuân đã để lại nhiềutập tùy bút Mỗi tập tùy bút của ông đều gắn liền với hiện thực tâm trạng, vớihiện trạng dân tộc, phản ánh đợc ý thức, t tởng của nhà văn qua các giai đoạn

Việc đi vào tìm hiểu thể tài tùy bút trong sáng tác của Nguyễn Tuân làmột vấn đề lớn, nhiều ngời đã làm và đã thu đợc kết quả Tuy nhiên đi vào tìm

hiểu đề tài "Đặc sắc tùy bút Nguyến Tuân sau cách mạng" đối với chúng tôi rấtcần thiết và bổ ích Lý do thôi thúc chúng tôi có lẽ bắt đầu từ tấm lòng yêu mến,cảm phục Nguyễn Tuân, một nhà văn tài hoa và đầy cá tính Một nhà văn biết

"nhận đờng", biết "xé vỏ trổ mầm" hớng tới mục đích lý tởng cách mạng Tathấy con đờng văn của ông trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn ông đều để lạidấu ấn đỉnh cao tiêu biểu cho nền văn học Việt Nam hiện đại

1.3 Nhìn và suy ngẫm về nhà văn lớn trong các giai đoạn lịch sử, chúng tôi ởng không có gì lôi cuốn hơn là lại đợc nghiên cứu từng bài văn từng câu văn đểcảm nhận cái hay, cái tài và tích luỹ đợc cho mình ít nhiều hiểu biết để trau dồivốn sống, hiểu và có thể giảng dạy tốt văn ông

t-Trong cái đa dạng và phong phú của tùy bút Nguyễn Tuân, chúng tôi chỉnghiên cứu một khía cạnh "Đặc sắc tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng" cũng

có lý do riêng Chúng ta biết trớc cách mạng, Nguyễn Tuân cũng viết văn và cócả tùy bút Nhng phong cách và t tởng thì ông đợc xem là nhà văn lãng mạn tiêucực với t tởng Nghệ thuật vị nghệ thuật Nhng qua những tác phẩm sau cáchmạng của ông ta thấy sự biến đổi về t tởng còn phong cách thì vẫn giữ nguyên

Ta biết những tác phẩm Nguyễn Tuân trớc cách mạng cũng có những trang nhằmvào bọn đế quốc, phong kiến nhng nó không đứng trên lập trờng cách mạng nênkhông có sức quyết liệt mạnh mẽ

Chúng ta khẳng định rằng tình cảm với quê hơng đất nớc trong ông là cóthật Bởi vì tuy cha hoàn toàn đi theo cách mạng nhng ông đã biết hớng về cộinguồn, trân trọng những giá trị văn hoá cổ truyền dân tộc, đặc biệt ông có mộtniềm đam mê đối với tiếng mẹ đẻ Nghiên cứu vấn đề này cũng chính là khẳng

định sự tiếp nối của thể tùy bút Nguyễn Tuân trớc và sau cách mạng bằng những

thực hàng ngày sống xung quanh, những con ngời bình thờng mà vĩ đại Tùy bútNguyễn Tuân chuyển biến mạnh, đi hẳn vào thực tế dân tộc, của cách mạng Dovậy, tùy bút sau cách mạng của ông có một vị trí đặc biệt, mở ra hớng đi mớitrên con đờng của cách mạng, của dân tộc, nên chúng tôi chọn tùy bút sau cáchmạng làm đối tợng nghiên cứu.

2 Đối tợng và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của khoá luận là những tùy bút của Nguyễn Tuân saucách mạng tháng Tám

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi đặt ra cho khoá luận nhiệm vụ phải giải quyết những vấn đề sau

đây:

- Dựa trên những kết quả nghiên cứu về Nguyễn Tuân, khoá luận khẳng

định Nguyễn Tuân là một tài hoa văn chơng, có những đóng góp hết sức quantrọng trong nền văn học hiện đại Việt Nam

- Qua việc phân tích và miêu tả những tùy bút của Nguyễn Tuân sau cáchmạng, khoá luận làm nổi bật thể loại tùy bút và đặc sắc trong tùy bút củaNguyễn Tuân

- Khoá luận tiến hành đối chiếu tùy bút của Nguyễn Tuân sau cách mạngvới trớc cách mạng để chỉ ra những thay đổi trong t tởng nghệ thuật của NguyễnTuân nhằm khẳng định vị trí của Nguyễn Tuân trong nền văn học Việt Nam hiện

lập các phiếu t liệu Tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng có nhiều tác phẩm

nh-ng chúnh-ng tôi chọn khảo sát các tập tùy bút sau đây:

- Đờng vui, Hội văn nghệ Việt Nam, 1949

- Tình chiến dịch, Hội văn nghệ Việt Nam, 1950

- Sông Đà, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1960

- Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi, Hội văn nghệ, Hà Nội, 1972

Khi tiến hành đối chiếu tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng Támvới tùy bút của ông trớc cách mạng, chúng tôi sử dụng các tác phẩm trớc cáchmạng:

- Chiếc l đồng mắt cua, Hàn Thuyên, Hà Nội, 1941

- Tóc chị Hoài, Lợm lúa vàng, Hà Nội, 1943

3.2 Phơng pháp nghiên cứu

Tìm hiểu đặc sắc tùy bút Nguyễn Tuân là một vấn đề khó và phức tạp Do

đó, quá trình khảo sát, nghiên cứu, tác giả khoá luận đã tuân thủ các nguyên tắc,phơng pháp và các thao tác trong nghiên cứu văn học và ngôn ngữ học Trớc hếtkhoá luận sử dụng các phơng pháp thống kê định lợng để thu thập t liệu nhằmlàm nổi bật các nét đặc sắc trong tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng

Trên cơ sở nguồn t liệu đợc xác lập chúng tôi tiến hành phân tích, miêu tả

để làm sáng tỏ đặc sắc trong tùy bút Nguyễn Tuân ở phơng diện nội dung vàhình thức

Ngoài ra, khoá luận còn dùng phơng pháp so sánh, đối chiếu để chỉ ranhững chuyển biến về t tởng nghệ thuật trong tùy bút Nguyễn Tuân ở các giai

đoạn sáng tác

4 Đóng góp của khoá luận

- Dựa trên những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trớc, khoá luận đa

ra một cách đánh giá tơng đối đầy đủ về cuộc đời và sự nghiệp văn học củaNguyễn Tuân, khẳng định địa vị hết sức quan trọng của Nguyễn Tuân trong nềnvăn học Việt Nam hiện đại

- Khoá luận đã trình bày một cách hiểu có tính hệ thống về thể loại tùy bút

và tùy bút của Nguyễn Tuân

- Thông qua việc phân tích và lý giải tùy bút của Nguyễn Tuân sau cáchmạng tháng Tám, khoá luận đã tập trung làm nổi bật những nét đặc sắc trong tùybút Nguyễn Tuân, giúp ngời đọc có cơ sở để cảm thụ và đánh giá cái hay cái đẹptrong tùy bút Nguyễn Tuân nói riêng, trong sự nghiệp văn học của ông nóichung Các kết quả nghiên cứ của khoá luận có thể là những tham khảo bổ íchcho việc dạy và học tùy bút Nguyễn Tuân trong nhà trờng

5 Bố cục của khoá luận

Ngoài danh mục tài liệu tham khả, phần chính văn khoá luận bao gồm 60trang Trừ phần mở đầu và kết luận, nội dung khoá luận đợc trình bày thành haichơng:

- Chơng 1: Nguyễn Tuân - tài hoa văn chơng

- Chơng 2: Đặc sắc tùy bút Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng Tám

Nội DungChơng 1

Nguyễn Tuân - Tài hoa văn chơng

1.1 Vài nét về tác giả và tác phẩm

1.1.1 Nhà văn Nguyễn Tuân

Nhà văn Nguyễn Tuân, sinh ngày 10 - 7 - 1910 tại phố Hàng Bạc, Hà Nội.Quê ông ở xã Nhân Mục, thôn Thợng Đình, nay thuộc phờng Nhân Chính, quậnThanh Xuân, Hà Nội

Thân sinh ông là cụ Nguyễn An Lan, tức ông tú Hải Văn - một nhà nho tàihoa, đậu khoa thi Hán học cuối cùng, là một nhà nho bất đắc chí dới chế độ thựcdân phong kiến

Nguyễn Tuân đợc sinh ra trong một gia đình truyền thống nho học, ôngchịu ảnh hởng lớn từ gia đình đặc biệt từ cha ông - ông tú Hải Văn NguyễnTuân có cuộc đời và sự nghiệp sáng tác mang đậm dấu ấn của những ảnh hởng

đó

Nguyễn Tuân tuy quê ở Hà Nội, nhng suốt cả thời thanh thiếu niên đã theogia đình đi khắp các tỉnh miền Trung nh: Khánh Hoà, Phú Yên, Hội An, ĐàNẵng, Huế, Hà Tĩnh, nhất là Thanh Hoá Ông đợc tận mắt chứng kiến cảnh ápbức bóc lột của chế độ thực dân đối với nông dân và nhiều cảnh bất công trongxã hội Bản thân ông cũng từng chịu nhiều cảnh ngộ do chế độ thực dân phongkiến đem lại Là một thanh niên có đầu óc tiến bộ, ông đã bắt đầu nhen nhóm ýthức phản kháng Năm 1929 khi đang còn học trung học ở thành phố Nam Định,

ông đã tham gia một cuộc bãi khoá phản đối giáo viên ngời Pháp nói xấu ngờiViệt Nam, ông bị đuổi học Sau đó ông cùng một số thanh niên có đầu óc tiến bộ

rủ nhau trốn ra nớc ngoài, nhng đến Băng Cốc - Thái Lan thì bị bắt trở lại HàNội Sau một thời gian bị giải về nhà tù Thanh Hoá.

ở tù ra, ông làm th kí nhà máy đèn và bắt đầu cầm bút đi vào con đờngsáng tác văn chơng Ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực: viết văn, làm báo, diễnkịch ở lĩnh vực nào ông cũng say sa thể hiện hết cái "tôi" của mình Ông viếttrên các báo: Trung Bắc Tân Văn, Đông Tây, An Nam tạp chí, Tiểu Thuyết ThứBảy và sống hẳn bằng ngòi bút của mình từ năm 1937 Các truyện ngắn và bút

kí, thơ ra đời nhng lại nổi tiếng từ 1938, 1939 với "Một chuyến đi", "Vang bóng một thời"

Trong số các nhà văn đã từng kinh qua hai cuộc kháng chiến chống thựcdân Pháp và đế quốc Mỹ, Nguyễn Tuân là ngời đến với cách mạng khá sớm.Cách mạng tháng Tám thành công, ông đã nhận thức đợc sự đổi đời của cả mộtdân tộc, trong đó có sự đổi đời của bản thân ông

Ông từng đợc bầu làm Tổng th ký hội văn nghệ toàn quốc trong một thời giandài từ 1948 - 1956

Nguyễn Tuân là ngời thích đi, và cuộc đời đã tạo cho ông nhiều chuyến đi

bổ ích Là ngời tài hoa và có cá tính, chính những chuyến đi cộng với vốn hiểubiết đã giúp Nguyễn Tuân có một vốn sống phong phú, một sự hiểu biết sâu sắcnhững phong tục tập quán cổ truyền của dân tộc Ngoài ra tai năng của ông còn

để lại dấu ấn ở kịch, điện ảnh, hội hoạ ở lĩnh vực nào ông cũng bộc lộ sự hiểubiết của mình

Tập du kí "Một chuyến đi" là một tập hợp gồm nhiều bài viết của Nguyễn

Tuân trong những ngày ông sống ở Hơng Cảng Một nhà văn luôn lấy sự "xê dịch" làm cảm hứng sáng tác của mình, lấy cái tôi cá nhân làm nhân vật trung

tâm Nguyễn Tuân đã phô bày tất cả những cái cảm cái nghĩ của mình với nhứng

đối tợng mà ông từng gặp trên con đờng xê dịch Cái tài của Nguyễn Tuân làtrong những việc có vẻ nh xô bồ lộn xộn của sự ghi nhận "tùy hứng" ngời đọc

vẫn nhận thấy cái chất Nguyễn Tuân: khinh bạc, hoài nghi mà vẫn thiết tha vớicuộc đời

Ngoài ra ông còn viết riêng một cuốn tiểu thuyết về đề tài xê dịch ở

"Thiếu quê hơng", chứng tỏ khả năng, sự hiểu biết phong phú và tâm huyết của

ông đối với nó

Về đề tài vẻ đẹp "Vang bóng một thời" đã để lại dấu ấn đậm đà và sâu sắc

nhất Nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cho rằng: "Tác phẩm đầu tay của ông là một tác phẩm gần tới sự toàn thiện toàn mỹ đó là tập "Vang bóng một thời"".

(Nguyễn Tuân In trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, tập 1, Nhà xuấtbản Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1989, trang.415)

Còn Trơng Chính thì khẳng định: "Về văn phong phải nói Nguyễn Tuântrong tác phẩm đầu tay này đã đạt đến đỉnh cao mà về sau ông không đạt tớinữa" (Nguyễn Tuân và "Vang bóng một thời" In trong tuyển tập Trơng Chính,tập 2, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1997, trang.482)

Nếu nh "Vang bóng một thời" gợi lên trong lòng ngời đọc một niềm tiếcnuối về dĩ vãng thì "Chiếc l đồng mắt cua", "Ngọn đèn dầu lạc", "Tàn đèn dầulạc" lại đa ngời đọc về với đời sống hiện tại trong khung cảnh của những nhàchứa, xóm hút, tiệm rợu ở đây Nguyễn Tuân đã ghi lại khá đầy đủ và chân thựccuộc sống bê tha, truỵ lạc của mình trong những ngày ông mới ở tù ra Đó là tâmtrạng bế tắc, khủng hoảng, bất mãn với xã hội của một trí thức yêu nớc nhngkhông biết làm gì để chống trả lại Đó là phản ứng tiêu cực chứng tỏ sự bất lựccủa Nguyễn Tuân Nhng ngời đọc vẫn bắt gặp những trang viết khá đặc sắc khi

ông dùng ngòi bút tài hoa của mình để trả thù xã hội

Vũ Ngọc Phan cho rằng: "Chiếc l đồng mắt cua" chính là "lời tự thú" là

"thiên sám hối" của một thanh niên khinh bạc và sa ngã vì đã sống không lý

t-ởng

Trớc cách mạng tháng Tám hầu hết các sáng tác của Nguyễn Tuân bêncạnh cái tài hoa trong phong cách nghệ thuật, phong cách ngôn ngữ, phần nộidung t tởng lại còn những hạn chế Hạn chế lớn nhất là Nguyễn Tuân đã để chocái tôi cá nhân cực đoan chi phối sáng tác của mình

- Những sáng tác sau cách mạng

Cách mạng đã làm thức dậy trong lòng Nguyễn Tuân niềm tin yêu đối vớicuộc sống, đối với con ngời Tìm hiểu quá trình sáng tác của Nguyễn Tuânchúng ta sẽ thấy đợc sự chuyển biến t tởng cũng nh phong cách nghệ thuật của

ông giữa hai mốc lịch sử trớc và sau cách mạng tháng Tám

Mặc dầu Nguyễn Tuân là ngời đến với cách mạng khá sớm nhng từ "Lột xác" đến "Chùa Đàn" sự quyết tâm từ bỏ con đờng cũ, cuộc sống cũ dờng nh

mới thể hiện ở phơng diện lý thuyết

Nhng "Đờng vui" là thiên tùy bút đợc coi là sự chuyển biến thật sự thì

ng-ời đọc vẫn thấy thấp thoáng một Nguyễn Tuân ham xê dịch, ham đi

"Tình chiến dịch" là sự tiếp nối âm hởng sôi động của cuộc kháng chiến

đợc bắt đầu từ tùy bút "Đờng vui" ở "Tình chiến dịch" Nguyễn Tuân đã trở

những đặc trng nghệ thuật "rất Nguyễn Tuân".

Với "Sông Đà" giờ đây Nguyễn Tuân không còn là một nghệ sỹ bàng

quan đứng bên lề cuộc sống "Sông Đà" mang đậm cảm hứng lãng mạn cách

mạng, nó đánh dấu sự kế thừa và phát triển của phong cách nghệ thuật NguyễnTuân, nó khẳng định độ chín của ngòi bút Nguyễn Tuân sau cách mạng.

Trong những ngày Hà Nội đánh Mỹ ông có ngay tập kí "Hà Nội ta đánh

Mỹ giỏi" nói về ý chí và lòng dũng cảm của bộ đội, nhân dân thủ đô, đồng thờivạch trần âm mu và những thủ đoạn đê tiện của bọn giặc Mỹ "Hà Nội ta đánh

Mỹ giỏi" và những bài kí khác ở thời kì chống Mỹ của Nguyễn Tuân là một đónggóp đáng kể của ông không chỉ ở giá trị nội dung t tởng mà còn ở giá trị nghệthuật

Cách mạng tháng Tám đã mở ra một chân trời mới cho sáng tạo nghệthuật Nguyễn Tuân nhanh chóng hoà mình với nhân dân, với dân tộc Các sángtác của ông từ: "Lột xác", "Đờng vui", "Tình chiến dịch" đến "Sông Đà", "Kíchống Mỹ" là sự bày tỏ tình yêu tha thiết của ông đối với quê hơng đất nớc

1.1.3 Nghiên cứu về Nguyễn Tuân

Hơn nửa thế kỉ đã trôi qua, kể từ ngày tác phẩm đầu tay của ông ra đời(Một chuyến đi, 1938), con ngời và văn chơng Nguyễn Tuân luôn là ngời để lại

sự chú ý và hấp dẫn đối với ngời đọc và giới nghiên cứu phê bình

Xung quanh việc nghiên cứu Nguyễn Tuân, chúng tôi tạm chia ra ba xu hớngchính:

- Thứ nhất là những vấn đề về cuộc đời và tác phẩm nói chung.Trong sốnhững nhà nghiên cứu tâm huyết với nhà văn Nguyễn Tuân, trớc hết phải kể đếngiáo s Nguyễn Đăng Mạnh Ông là ngời nghiên cứu Nguyễn Tuân khá toàn diện

và sâu sắc Các bài viết của ông đã cung cấp cho ngời đọc một cái nhìn bao quát

về Nguyễn Tuân từ thân thế, sự nghiệp đến quan điểm nghệ thuật, đặc trng thểloại, nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh còn có giáo s Phong Lê; giáo s Phan Cự Đệ;giáo s Trơng Chính; nhà văn Vũ Ngọc Phan

- Những bài viết nghiên cứu về phong cách nghệ thuật thông qua một sốtác phẩm cụ thể Chẳng hạn: giáo s Phong Lê nhấn mạnh tới cái "tôi" và thể loạitùy bút Giáo s Phan Cự Đệ tập trung nêu bật phong cách nghệ thuật thông quaviệc phân tích cái "tôi" của Nguyễn Tuân qua các thời kỳ Nhà nghiên cứu Vơng

Trí Nhàn có nhiều bài viết trong đó ông nghiêng về việc đề cao thể tài tùy bút.Giáo s Vũ Đức Phúc, Hoàng Nh Mai, nhà nghiên cứu Nam Mộc, Văn Tâm, NgọcTrai bên cạnh việc phác hoạ chân dung nhà văn đã nhấn mạnh đến phong cáchnghệ thuật độc đáo, tài hoa đợc thể hiện trong văn chơng.

- Những bài viết ghi lại những hồi ức kỷ niệm với nhà văn Nguyễn Tuâncủa các nhà văn, nhà nghiên cứu, thông qua đó còn đánh giá về nhân cách, về tàinăng của Nguyễn Tuân

Nhìn chung số lợng bài viết không nhiều, nhng những nét tiêu biểu trongcuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân đều đợc đề cập đến một cách

Sự thống nhất ở phong cách sáng tác chính là điều đã tạo nên một

"Nguyễn Tuân trong tùy bút", thể loại mà Nguyễn Tuân đã lựa chọn ngay từ lúckhơi đầu sự nghiệp sáng tác cho đến cuối cuộc đời Cho đến nay, có thể nói cha

ai vợt đợc Nguyễn Tuân ở thể loại tùy bút

1.2 Nguyễn Tuân - Tài hoa văn chơng

1.2.1 Ngời say mê khám phá cái đẹp

Nói đến Nguyễn Tuân, ngời ta thờng nghĩ đến nhà văn của quan điểm duy

mỹ, môn đồ của thuyết "nghệ thuật vị nghệ thuật" Ông chủ trơng một cái đẹpkhông có nội dung xã hội, không có nội dung giai cấp và thời đại Đối với ôngvăn chơng và nghệ thuật đứng trên mọi thứ thiện ác ở đời Ông luôn đi tìm cái

đẹp thuần tuý trong thiên nhiên, xã hội với mục đích thoả mãn các cảm giác vàgiác quan của mình

Ông quan niệm "viết văn không khuynh hớng" Khát vọng mà nhà vănmuốn vơn tới và thể hiện trong tác phẩm của mình là cái đẹp và chỉ có cái đẹp

mà thôi Suốt cuộc đời cầm bút của mình, trớc và sau cách mạng Nguyễn Tuânluôn khao khát vơn tới cái đẹp, tôn thờ cái đẹp Nguyễn Tuân bớc vào cuộc sống

và văn chơng với tấm lòng "khao khát cái đẹp trong trời đất và muốn đợc thấy một tí đẹp ấy trong lòng mình, trong một ngày hằng sống và tin tởng" Trớc

cách mạng, tùy bút của ông mang đậm màu sắc thẩm mỹ chủ quan, tính chất duy

mỹ Với Nguyễn Tuân, ông xem cái đẹp chỉ nhằm thoả mãn, đáp ứng nhữngkhoái cảm thẩm mỹ của cá nhân Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trớccách mạng có điểm gặp gỡ tơng đồng với nhà triết học Đức Kant Nguyễn Tuântách rời cái đẹp với cái có ích, đề cao cái đẹp một cách thuần tuý không vụ lợi.Một tâm hồn nâng niu trân trọng cái đẹp trong xã hội "ối a ba phèng", ông rất ítquan tâm đến hiện thực đời sống mà chỉ chú trọng tới cảm giác chủ quan củamình, bởi trong xã hội ấy chỉ có toàn chuyện xấu xa, lừa lọc Chính sự nhạy cảmvới cái đẹp và cách nhìn nhận sự vật nghiêng về góc độ thẩm mỹ ấy đã tạo nênmột Nguyễn Tuân nghệ thuật vị nghệ thuật trong văn chơng cũng nh trong cuộcsống

Nguyên Ngọc đã nhận xét: "Nguyễn Tuân luôn muốn mỗi ngày sống mỗitrang đời của mình cũng là một trang nghệ thuật ( ) Đó là thái độ thẩm mỹ đặcbiệt của ông đối với cuộc sống"

Ông không chỉ phát hiện cái đẹp hết sức mới mẻ tinh tế mà còn phát hiệnnhững nét phản thẩm mỹ, những mặt xấu xa, ti tiện, thấp hèn của bọn trọc phú,trởng giả trong xã hội Nhng ông phê phán bọn ngời này vì chúng dám ngồi xổmlên cái đẹp chứ không phải vì chúng áp bức bóc lột xã hội Đó là hạn chế trong ttởng của ông

Với "Vang bóng một thời" ông đã ca ngợi, lý tởng hoá cuộc sống của ôngNghè, ông Cử miêu tả những thú vui uống trà, đánh thơ, thả thơ, chơi hoa vớimột cái nhìn thi vị Nhà văn đã dùng ngòi bút của mình vẽ lên những bức tranh

có vẻ đẹp héo hon, hắt hiu về một thế giới tàn lụi Cái ham thích "xê dịch" cũngchỉ là để thoả mãn những đòi hỏi của giác quan và thởng thức những khoái cảm

thẩm mỹ Cái đẹp mà Nguyễn Tuân tìm kiếm trớc hết là vẻ đẹp thiên nhiên, cảnhvật trên con đờng xê dịch.

Quan điểm thẩm mỹ của Nguyễn Tuân trớc cách mạng chịu ảnh hởng ítnhiều từ thế giới quan duy tâm siêu hình, phù hợp với một cái tôi cá nhân chủnghĩa cực đoan nên nó mang đậm màu sắc bi quan, thậm chí có những dấu hiệusuy đồi Nhng miêu tả cái đẹp có mang màu sắc duy mĩ, cực đoan là một dụng ýnghệ thuật, là thái độ phản đối lại xã hội "ối a ba phèng"

Cách mạng đã giải thoát cho tâm hồn nghệ thuật của Nguyễn Tuân Kể từkhi tuyên bố đào thải cái tôi, từ bỏ những đứa con tinh thần, quan niệm cái đẹpcủa Nguyễn Tuân có những biến đổi cơ bản Qua những trang tùy bút khángchiến, cái đẹp về cuộc sống mới đã đợc nhà văn biểu hiện với một tình cảm xúc

động, một tình yêu chân thành Cái đẹp trong tùy bút kháng chiến đợc tạo dựnglên bởi một tấm lòng thành khẩn nhng cha có sự kết hợp hài hoà giữa tình cảm

và lý trí, giữa nhận thức và vốn sống

Trong "Chùa Đàn" sau 1945, những dấu vết của quan điểm nghệ thuật cũ

và t tởng thẩm mỹ cũ vẫn còn khá đậm nét Nguyễn Tuân ca ngợi cái đẹp maquái của một tiếng đàn oan nghiệt Ngời chơi đàn và hát cứ hôn mê dần tronggiai điệu ma quái:

“Ngời ta vừa hát, vừa khóc và ngời ta đàn đến cái mức hộc máu ra mà gục chết dới gốc nhạc khí” (Chùa Đàn, Quốc văn, Hà Nội, 1946).

Dù cái nhìn có thay đổi, tích cực nhng vẫn còn lung lay cha định hình.Tuy vậy, cái nhìn của nhà văn đối với cuộc sống, con ngời ấm áp, đôn hậu hơn.Quan niệm về cái đẹp vì thế mà bớt phù phiếm, phiến diện hơn, từng bớc tiếp cậnvới cái đẹp chân chính và tiến bộ

ở lần nhận đờng thứ hai cái đẹp mới đi vào bản chất cuộc sống Nó thực

sự là cái đẹp của lao động, của cuộc sống chiến đấu và xây dựng đất nớc Vớitấm lòng yêu quý và tự hào về thiên nhiên đất nớc, nhà văn đã đem hết bút lựccủa mình làm nổi bật vẻ đẹp giàu có, hùng vĩ của đất nớc Những bức tranh thiên

nhiên trong "Sông Đà" tự bản thân chúng đã bộc lộ một ý nghĩa t tởng và thẩm

mỹ nhất định Cái đẹp ngày nay gắn liền với những con ngời dũng cảm, nhiệttình hăng say xây dựng đất nớc

Với không khí hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn Tuân

đã phát hiện một cách sắc sảo những góc độ của cái đẹp mang tầm văn hoá cao,

và những nét phản thẩm mỹ, bản chất xấu xa ti tiện của bọn đế quốc Trong "Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi", Nguyễn Tuân không chỉ nhìn thấy một Hà Nội hiên

ngang bất khuất mà còn phát hiện ra một Hà Nội hào hoa thanh lịch ngay cả cáicăm hờn của Hà Nội cũng đẹp nh:

"Những bông hoa thợc dợc huyết dụ bị thơng đang bầm sắc" (Hà Nội ta đánh Mỹgiỏi)

Ngời Hà Nội nổ súng, tránh bom cũng vẫn không chịu để:

"Một cánh hoa nào vung vãi vì vớng vấp hốt hoảng" (Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi)

Trên con đờng đi tìm một cái đẹp chân chính, đích thực Nguyễn Tuân đã

có nhiều tìm tòi và phát hiện mới mẻ đạt tới những giá trị thẩm mỹ thực sự

1.2.2 Cái tôi cá nhân - Cái tôi nghệ sỹ

Trơng Chính đã từng nhận xét rằng: "Nguyễn Tuân là một nhà văn chủquan nhất trong các nhà văn của ta Cha có một ngời nào chuyên nói về mìnhmột cách lộ liễu, không che dấu nh thế Tựa hồ ngoài ông ra, ông không cònnhìn thấy ai nữa Mà có nhìn thấy thì lúc nào cũng nhìn thấy qua cái màn sơngtâm tình của mình Cho nên ông là một nhà viết tiểu thuyết mà lại không sángtác đợc một nhân vật nào khác, ngoài nhân vật đại diện cho ông là anh chàngNguyễn Truyện ngắn, truyện dài, phóng sự của ông tất cả đều là những thiên tùybút trá hình Vì vậy nói đến tác phẩm của Nguyễn Tuân tức là nói đến con ngời

ông" (Tuyển tập Trơng Chính, tập 2, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1997)

Nhng dẫu Nguyễn Tuân đã đề cao cái tôi cá nhân, tất cả đều xuất phát vàquy tụ về cái tôi nghệ sỹ Trớc cách mạng, ông đã không ngần ngại mà tự thúrằng:

"Lòng kiêu căng của ta đã xui ta chỉ chơi có một lối độc tấu" (Lột xác - Tuyểntập Nguyễn Tuân, tập 1, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1996, trang.337)

Đi sâu vào bản chất nhà văn Nguyễn Tuân mới vỡ lẽ: Cái "tôi" của ông ởng chừng nh luôn khép kín, không quan tâm gì đến thiên nhiên ngoại giới,nhiều khi lại rất chan hoà với tất cả những gì ông đã gặp trên con đờng xê dịchcủa mình Một dòng sông, một con đò, một sân ga, một con đờng, cũng đợc

t-ông thổi vào đấy cả tâm hồn và tình cảm của mình

Nếu đặt Nguyễn Tuân vào hoàn cảnh xã hội để xét cái "tôi" cá nhân ích kỉthì chúng ta sẽ thấu hiểu đợc sự bất ổn trong t tởng của ông Chúng ta biết rằngtuy cha hoàn toàn đi theo cách mạng nhng ông đã biết hớng về cội nguồn vớimột niềm đam mê tiếng mẹ đẻ Ông đã nói:

"Về những vấn đề lớn thuộc về vận mệnh dân tộc, tôi nghĩ rằng cái biểu hiện yêunớc của tôi, tôi chỉ xin khung nó gọn vào vấn đề xây dụng tiếng nói" (Văn nghệ,

số 12, 1958)

Chúng ta cũng biết ông quay lng chối bỏ hiện thực xã hội chứ không quaylng với những tinh hoa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, vẻ đẹp nên thơ của đấtnớc Khi gặp đợc cách mạng, Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn nhiệtthành và tích cực tham gia kháng chiến ngay từ buổi đầu ở Nguyễn Tuân, con

đờng đấu tranh cải tạo cái tôi cá nhân chủ nghĩa cũng đồng thời là con đờng nhàvăn đi tới gắn bó với quần chúng cách mạng

Vốn là con ngời hoài nghi khinh bạc, trớc cách mạng chọn cái "tôi" làmtrung tâm, nhà văn chỉ biết và chỉ yêu có một chàng Nguyễn Sau cách mạng,con đờng của ông là đi vào đời sống, xuất phát từ đời sống, tin ở cách mạng vàrèn luyện mình theo lập trờng và quan điểm của Đảng Đó là nguyên nhân đem

đến thành công cho tùy bút của ông

Nguyễn Tuân chẳng những chứng tỏ tài hoa của mình bằng nghệ thuậtngôn ngữ, ông còn muốn sử dụng một cách rộng rãi khả năng của các ngànhnghệ thuật khác

Trong "Sông Đà" chẳng phải núi rừng Tây Bắc, dới ngòi bút của ông trớchết vẫn nổi bật lên nh một công trình nghệ thuật thiên tạo đó sao? Trong đó,những bác lái đò Tây Bắc chẳng hiện ra, khi thì nh anh "tình nhân muôn thuở"Trơng Chi, khi thì nh những nghệ sỹ tài hoa xuất chúng trong nghệ thuật vợt thácleo ghềnh? Và khi cần nói đến những khổ đau ngàn đời của Tây Bắc, chẳng phải

ông vẫn chú ý hơn đến cái "tôi nghệ thuật" và những kiếp "cô xoè nô tỳ" đó sao?

Vẫn là một Nguyễn Tuân ngày trớc, nhạy cảm với cái đẹp và nhìn sự vật nghiêng

về góc độ thẩm mỹ nhng không còn là một Nguyễn Tuân "nghệ thuật vị nghệ thuật" nữa Ông đã nhìn cái đẹp dới ánh sáng của quan điểm giai cấp, dới góc độ

những vấn đề xã hội

"Xoè là một thứ tô nghệ thuật dân cày miền núi phải đóng hàng năm cho

địa chủ quan lại" (Xoè Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập 2, Nhà xuất bản Văn học,

Hà Nội, 1996, trang.190)

Xoè là một đề tài có tính chất nghệ thuật, nhng ở đây Nguyễn Tuân lại tậptrung ghi: "Một số cảm xúc nặng về mặt xã hội hơn là kĩ thuật vũ đạo và vũ thuật" Nguyễn Tuân không làm mất đi ngời nghệ sỹ Nguyễn Tuân mà trái lại

làm cho tâm hồn nghệ sỹ phong phú hơn, cách nhìn cái đẹp và những vấn đềnghệ thuật đúng đắn hơn

"Xoè", ta thấy tâm hồn nghệ sỹ Nguyễn Tuân đã xúc động sâu sắc trớcnhững cuộc đời oan trái bị đày đoạ, bị cầm tù trong lâu đài bọn chúa đất Ôngnghe rõ tiếng thở dài não nuột của bà mẹ Thái có con gái đẹp bị bắt đi múa hát ởnhà ngời

"Nó buồn hơn cả cái tiếng vật mình của cối nớc giã gạo đêm" (Xoè.

Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập2, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1996, trang.189)

Đến bút kí chống Mỹ, khi ông đặt những dân quân du kích, những cô gáidệt lới Bảo Ninh trên cái nền hoàng - mai - đờng - thi - cổ - điển kia thì có phảinhững ngời dân Quảng Bình ấy vẫn trở nên tài hoa hơn khi họ đứng ngồi trongmột khung cảnh khác Đây chính là cái quá trình bớt dần cái uyên bác tài hoaphù phiếm, tăng dần cái uyên bác tài hoa có tính mục đích nghiêm túc, đồng thời

không bỏ cái "duyên tài tử" cố hữu của mình và bất cứ ở đâu, hoàn cảnh nào

chúng ta vẫn thấy hiện hữu cái "tôi cá nhân - cái tôi nghệ sỹ" thật rõ nét.

1.2.3 Một phong cách nghệ thuật độc đáo

Từ sau 1937, trong văn học lãng mạn Việt Nam xuất hiện một phong cáchnghệ thuật hết sức độc đáo: Nguyễn Tuân Cái tôi trong tác phẩm của ông luôn

tỏ ra là: "ngời lỗi lạc sống một cách đặc biệt không giống ai và không cho ai bắt chớc đợc mình chết là mang cái bản chính đi chứ không để lại một bản sao nguyên cảo nào" (Quê hơng)

Trớc cách mạng, ta chỉ có một Nguyễn Tuân nghệ thuật vị nghệ thuật, mộtNguyễn Tuân tài tử mắc cái bệnh ham mê thanh sấc, thích chiêm ngỡng, chắtchiu cái đẹp và nhấm nháp những cảm giác mới lạ

Sau cách mạng ta lại có một Nguyễn Tuân “công dân” bên cạnh mộtNguyễn Tuân nghệ sĩ , một cán bộ Nguyễn Tuân hoà hợp với một nhà vănNguyễn Tuân Nhà văn - nghệ sĩ Nguyễn Tuân bây giờ không còn đối lập haiyếu tố thẫm mĩ và xã hội, nhng ông vẫn bắt nhanh những vẻ đẹp, nhạy cảm vớicuộc sống mới từ góc độ thẩm mĩ của nó

Trớc đây Nguyên Tuân o bế cái tôi cá nhân, thi vị hoá lối sống lập dị cực

đoan khinh bạc của những kẻ giang hồ Cái tôi bây giờ tiếp nhận ánh sáng của

Đảng và đi vào giữa lòng quần chúng Cái tôi bây giờ không ném đá thách thứcxung quanh mà hoà hợp với quần chúng kháng chiến Nhng dẫu ở đâu ta vẫnthấy hiển hiện một cái tôi ham “xê dịch” thích đi

Nhân vật chính trong bút kí chống Mĩ , rút cục vẫn là cái "tôi" tài hoa, tài

tử, từng quen thuộc với độc giả từ trớc Chỉ khác là biết dùng sự tài hoa tài tử, cáiham thích xê dịch của mình tích cực tham gia vào cuộc sống, hăng hái bút chiếnvới kẻ thù

Nhng “Sông Đà” (1960) đã đánh dấu bứơc chuyển biến mạnh mẽ nhất vềphong cách và phơng pháp sáng tác của Nguyễn Tuân Từ phơng pháp sáng táclãng mạn chủ nghĩa sang phơng pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa "Sông Đà" làkết tinh những kỷ niệm và vốn sống nhiều năm ở Tây Bắc, đồng thời cũng đánh

dấu một bớc chuyển biến cơ bản của tâm hồn Nguyễn Tuân sau lần nhận đờngthứ hai Với "Sông Đà", Nguyễn Tuân đã giải quyết khá tốt mối quan hệ giữa cáitôi và cái ta, riêng và chung, chủ quan và khách quan ở đây tâm hồn ngời viết

Tùy bút “Sông Đà” tuy có nhiều bức tranh chân thật và những hình tợngtạo hình sinh động nhng vẫn đậm đà cảm hứng lãng mạn cách mạng Mặc dù cáitôi đã hoà vào cái ta chung, nhng lúc cần cũng có thể xù những bộ lông nhím gaingạnh sắc sảo để chiến đấu chống kẻ thù dân tộc Ngôn ngữ của ông lúc cần diễntả một cái gì phóng túng tài hoa hoặc dữ dội lúc cần tố cáo vạch mặt kẻ thù thìgiàu có phong phú lạ thờng

Với “Sông Đà” và “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi”, Nguyễn Tuân đã có sựchuyển biến cơ bản về phơng pháp sáng tác và phong cách nghệ thuật Nhà vănNguyễn Tuân đã trải qua 40 năm cầm bút, để lại trên dới hai mơi tác phẩm Từsau cách mạng, nhà văn lãng mạn chủ nghĩa đó đã thực sự chuyển mình và dầndần trở thành một phong cách nghệ thuật độc đáo của nên văn xuôi hiện thực xãhội chủ nghĩa

1.3 Nguyễn Tuân trong tùy bút

1.3.1 Thể loại tùy bút

Có ngời nói rằng: "Tự do là phép tắc duy nhất của tùy bút" Chúng ta

cũng biết tùy bút đúng là thể tài có lối viết tơng đối tự do phóng khoáng Nhàvăn tùy theo ngọn bút đa đẩy, có thể đi từ việc này sang việc khác, từ liên tởngnày sang liên tởng nọ để bộc lộ những nhận thức, suy nghĩ của mình đối với đốitợng đợc phản ánh

Do tính chất tự do của tùy bút nên mỗi cây bút viết thể tài này đều có mộtmàu sắc riêng và dẫn đến định nghĩa nó thật mơ hồ

ở phơng Tây hiện đại, thể loại tùy bút phát triển rất mạnh Trong cuốn từ

điển bách khoa văn học của Liên Xô có định nghĩa “Tùy bút là tác phẩm văn xuôi cỡ nhỏ, và có cấu trúc tự do, biểu thị những ấn tợng và suy nghĩ cá nhân

về những sự việc, những vấn đề cụ thể và hoàn toàn không tính tới việc đa ra cách giải thích cố định, đầy đủ về đối tợng ”

Trong một cuốn từ điển khác ngời ta còn nói rõ thêm: "Đợc gọi là tùy bút

là những tác phẩm mà ở đó nổi lên trên bình diện thứ nhất, những phẩm chất riêng, cốt cách riêng của tác giả Chỉ những ngời muốn làm rõ cái giọng điệu

độc đáo của riêng mình những ngời thích tự biểu hiện tự phân tích, đồng thời

là những bút pháp vừa giàu chất hình tợng vừa có khả năng viết chặt chẽ nh châm ngôn, những ngời đó mới đi vào tùy bút".

Những định nghĩa nói trên gặp nhau ở một điểm: biện hộ cho tính chấtchủ quan nổi rõ trong các tùy bút

Theo cách phân chia của lí luận văn học - Nhà xuất bản Giáo Dục, 1997của nhóm tác giả Phơng Lựu:

- Nếu phân loại tác phẩm văn chơng gồm: thơ - tiểu thuyết - kịch - kí, nhvậy kí sẽ bao hàm cả tùy bút và phạm vi của kí là quá rộng Nhng mặt khác thể

du kí và thể bút kí cũng đã đợc định hình từ trớc với “Hạn mạn du kí” củaNguyễn Bá Trác đến “Mời ngày ở Huế” của Phạm Quỳnh Đến giai đoạn sau

1932 thì một thể loại kí khác lại đợc a chuộng tạo nên những mẫu mực đó làphóng sự Với các tác phẩm nh: “Cơm thầy cơm cô”, “Cạm bẫy ngời” VũTrọng Phụng đã đợc mệnh danh là ông vua phóng sự

Có điều gọi là thể kí cũng có một không gian khá rộng Du kí và phóng sự

là những thể tài nghiêng về sự ghi chép khách quan Nhng càng ngày ngời đọc vàngời viết càng nổi rõ lên nhu cầu cá nhân Cái phần chủ quan càng hiện rõ khiến

sự phản ánh khách quan quanh co hơn qua sự khúc xạ rắc rối hơn, nhng lại mangtới niềm vui hng phấn kì lạ cho ngời viết và bạn đọc Chính tùy bút Nguyễn Tuân

ra đời trong hoàn cảnh đó Tùy bút Nguyễn Tuân có mối liên hệ lịch sử với sựphát triển của nền văn xuôi

- Nhng nếu thừa nhận việc phân chia tổng quát văn học ra thành ba loại:trữ tình - tự sự - kịch thì tùy bút nằm trong thể loại văn trữ tình Trong tùy bút tathấy sự thật chỉ là cái cớ để chủ thể bộc lộ nội tâm ở thể loại tùy bút cái tôi bảnngã của nhà văn đợc bộc lộ một cách rõ nét gần giống nh trong thơ trữ tình ởtùy bút, ngời nghệ sỹ có thể dùng nhiều liên tởng, tởng tợng, các biện pháp tu từ

độc đáo Nói tùy bút nằm trong thể loại văn trữ tình cũng đúng và ở NguyễnTuân khuynh hớng trữ tình cũng đợc bộc lộ một cách rõ nét

1.3.2 Tùy bút của Nguyễn Tuân

Xung quanh các định nghĩa, các quan niệm nói trên có thể nói NguyễnTuân không đọc mà cũng không biết tới nó song tác phẩm của ông là một thứminh hoạ tốt nhất cho chúng Tùy bút Nguyễn Tuân đúng là “tùy bút” nghĩa làhết sức tự do, mạch văn theo dòng suy nghĩ miên man liên tởng tạt ngang hoặcnhảy cóc, bất chấp trình tự thông thờng của thời gian, không gian

Nền văn xuôi trung đại Việt Nam hạn chế ngặt nghèo đối với sự tự do củangời nghệ sỹ nên ở giai đoạn này cha thể biết tới thể loại tùy bút Bớc sang thế kỉ

XX cùng với việc xây dựng lại toàn bộ nền văn học theo hớng Âu hóa thì hệthống thể loại văn xuôi cũng thay đổi Nói rằng sự hình thành của một dạng tùybút độc đáo nh tùy bút Nguyễn Tuân tất yếu sẽ phải xảy ra là xét trên nguyêntắc Còn trong thực tế, ở đây phải để ý tới những yếu tố tự phát ngẫu nhiên, nó làchất men khiến cho sự sáng tạo vụt trở nên có một chút gì bất ngờ không định tr-ớc

Chúng ta biết các nhà văn Việt Nam trong sự sáng tạo văn chơng mải làmhơn là lo tuyên ngôn về công việc mình làm Với Nguyễn Tuân, một cảm quannghệ sỹ sâu sắc cũng là ham chơi thờng biến công việc của mình thành trò chơithì việc “cha đẻ đã đặt tên” hẳn là không mấy thích thú Bản thân tác giả khi nói

về thể loại cũng đa ra một nhận xét dí dỏm: “Tùy bút là viết tùy theo ngọn bút theo cảm hứng” (Chuyện nghề).

Theo đó chúng tôi nghĩ những tác phẩm của ông là do tùy hứng mà viết ra.Chính ông đã bỏ lửng không xác định thể loại cho tác phẩm của mình trong hàngloạt trờng hợp Chỉ vì Nguyễn Tuân đã hoá thân hoàn toàn vào thể loại tùy bút,viết gì cũng ra tùy bút nên ngời ta mới không ngần ngại xác định thể loại cho tácphẩm của ông

- Trớc cách mạng

Sáng tác của Nguyễn Tuân thời kì trớc cách mạng tháng Tám gồm ba đềtài chính: về chủ nghĩa "xê dịch", về vẻ đẹp "Vang bóng một thời" và đề tài về

đời sống truỵ lạc Các tác phẩm nh: “Một chuyến đi”, “Ngọn đèn dầu lạc”, “Tàn

đèn dầu lạc”, “Chiếc l đồng mắt cua”, “Tùy bút I, II”, “Tóc chị Hoài”, “Lột xác”trong đó có những tác phẩm đạt đến độ chín về nghệ thuật nh “Chiếc l đồng mắtcua”

Có thể nói những tác phẩm trớc cách mạng của Nguyễn Tuân đã ghi lạikhá đầy đủ và chân thực cuộc sống bê tha trụy lạc của mình trong những ngày

ông mới ở tù ra ở những tác phẩm đó là tâm trạng khủng hoảng, bế tắc, bất mãn

đối với xã hội của một thanh niên yêu nớc nhng không biết làm gì để thể hiệntình yêu đất nớc Bên cạnh đó ngời đọc vẫn bắt gặp những trang viết khá đặc sắckhi ông dùng ngòi bút tài hoa của mình để làm nổi bật những cái nhố nhăng củaxã hội cũ

- Sau cách mạng

Nguyễn Tuân là nhà văn có nhiều mâu thuẫn trong quan điểm và t tởngnghệ thuật Cách mạng tháng Tám đợc xem là cuộc đổi đời đối với ông Một loạtcác tác phẩm: “Đờng vui”, “Tình chiến dịch”, “Sông Đà” và “Hà Nội ta đánh Mỹ

giỏi” đã minh chứng điều đó Lúc này căn bản đã hết rồi cái say sa tự nhấm nhápmình Nguyễn Tuân còn phấn đấu đi xa hơn thế Trong sáng tác của ông đã dầndần xuất hiện những con ngời kháng chiến mà ông yêu mến, khâm phục: anhgiao thông “Dầu Gáo”, anh biệt động, anh tự vệ thủ đô, anh du kích liên xã Cách mạng đã đem lại cho Nguyễn Tuân một quan điểm mới trong cách nhìnnhận ngời và việc Cuộc kháng chiến chống Pháp và cải cách ruộng đất đã làmthay đổi phần lớn tình cảm của ông.

Con đờng đi của Nguyễn Tuân trong ba mơi năm qua là con đờng cónhiều bớc thăng trầm Nguyễn Tuân đã đi vào đời sống, xuất phát từ đời sống,gắn bó chan hòa với quần chúng, tin ở cách mạng và rèn luyện mình theo lập tr-ờng và quan điểm của Đảng Đây là nguyên nhân mà tùy bút của ông sau cáchmạng có những bớc thành công lớn

1.4 Tiểu kết

Những nhà văn nhà thơ lớn thời kì hiện đại đều có phong cách sáng tạo

độc đáo, lôi cuốn mạnh mẽ ngời đọc Nguyễn Tuân độc đáo, tài hoa bởi chỉ có

ông suốt một đời mình với thể loại tùy bút Một kiểu mẫu nhà văn lấy mình làm

điểm tựa để nói về cuộc đời với nhiều ý tởng lạ, ngôn từ chắt lọc, sáng tạo, độc

đáo Nguyễn Tuân đã khẳng định đợc vị trí của mình trên văn đàn Việt Nam

Chơng 2

Đặc sắc tùy bút Nguyễn Tuân sau

cách mạng tháng Tám

2.1 Cái tôi bản ngã rõ nét

2.1.1 Quan niệm về cái tôi nghệ thuật của Nguyễn Tuân

Chúng ta biết Nguyễn Tuân là một hiện tợng văn học phức tạp nhất là trớccách mạng Một trong những biểu hiện phức tạp là về quan niệm nghệ thuật của

ông, ở đây chúng tôi chỉ xoay quanh vấn đề về quan niệm “cái tôi nghệ thuật”

của Nguyễn Tuân mà có một nhà phê bình gọi đó là “bệnh tôi” của Nguyễn

Tuân Chính có lúc Nguyễn Tuân tự nhận xét:

“Lòng kiêu căng của ta đã xui ta chỉ chơi có một lối độc tấu” (Lột xác - Tuyển

tập Nguyễn Tuân, tập 1, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1996, trang.352)

Trớc cách mạng, sống hay viết đối với ông nhiều khi chỉ là để tìm mình,

để thực hiện cái tôi cá nhân mình cho đến kì cùng và trên hết là để khẳng địnhmình:

“Nguyễn đã dùng một quyển sách in để tỏ rõ cá tính mình Cuốn sách đã đánh dấu sự chàng có mặt ở cuộc sống này - một cuộc sống đầy bất mãn và uất kết của ngời trong cuộc, phản lại nỗi lèm nhèm, lẹt đẹt, lờ mờ, luộm thuộm và bằng lòng của tất cả xung quanh” (Nguyễn Nhà xuất bản thời đại, Hà Nội,

“Rồi tôi vênh váo đi giữa cuộc đời nh một viễn khách không có quê hơng nhất

định, cái gì cũng ngờ hết, duy chỉ có tin chắc ở cái kho, cái vốn tình cảm và cảm giác của mình” (Tóc chị Hoài - Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập 1, Nhà xuất

bản Văn học, Hà Nội,1996, trang.347)

Trong các tác phẩm của Nguyễn Tuân trớc cách mạng, cái tôi cá nhân chủnghĩa đã có khuynh hớng muốn tự phủ định nhng không đủ dũng cảm để từ bỏlối sống giang hồ phóng túng Quá trình tự phủ định chỉ mới thực sự bắt đầu từsau cách mạng tháng Tám Trớc cuộc đổi đời vĩ đại của cả một dân tộc, NguyễnTuân trịnh trọng tuyên bố phải gây “những vụ án mạng” trong con ngời cũ của

mình, các nhân vật của ông cũng lớn tiếng nguyền rủa cái tôi cá nhân chủ nghĩabệnh hoạn:

“Mày hãy lấy mày ra làm lửa mà đốt cháy hết những phong cảnh cũ của tâm ởng mày” (Chùa Đàn).

t-Thật khó hình dung đợc một anh chàng Nguyễn kiêu ngạo lãng mạn thuởnào nay lại: “Vứt bỏ hết lòng kiêu căng cố hữu của mình Đối với sự sống Nguyễn trở nên khiêm tốn và muốn có ngay một thái độ khuất nhục để nêu rõ mọi sự phục thiện của mình” (Lột xác - Tuyển tập Nguyễn Tuân, tập 1, Nhà xuất

bản Văn học, Hà Nội, 1996, trang.232)

2 1.2 Sự thể hiện cái tôi trong Tùy bút

Sinh thời, Nguyễn Tuân tuyên bố “lòng kiêu căng của ta xui ta chỉ nênchơi có một lối độc tấu” (Lột xác, tuyển tập Nguyễn Tuân tập 1, NXB Văn học,H.1996, trang 253) Quả đúng nh vậy, trớc cách mạng ông gọi là “chơi lối độctấu” sau cách mạng ông cũng chơi có lối ấy – thể loại Tùy bút độc đáo Tùy bút

là một thể văn bộc lộ khá mạnh những cảm xúc, những suy nghĩ của nhà văn,bộc lộ cái tôi bản ngã Do đó nhân vật chính trong truyện của Nguyễn Tuân suycho cùng chỉ là một cái tôi tài hoa, tài tử cái tôi nghệ sỹ giang hồ Bởi vây, chỗmạnh chỗ yếu, chỗ hay chỗ dở trong tùy bút của ông là ở cái tôi Đã định chơitheo lối này mà muốn giữ đợc cảm tình đối với độc giả thì phải giữ đợc cái tôi

bổ ích Quả là Nguyễn Tuân đã dấn thân vào con đờng cheo leo nguy hiểm bởiluôn luôn phải vợt qua chính mình Thử thách ấy ông tởng nh không thể vợt quanổi nhng nhờ đợc tắm mình trong cuộc sống cách mạng, hít thở không khí khángchiến của dân tộc , ông đã dốc lòng phấn đấu rèn luyện cho mình một bản lĩnh

để dấn thân đến cùng Đọc tùy bút của Nguyễn Tuân sau cách mạng tháng Tám

ta thấy cái tôi bản ngã đợc thể hiên rõ nét với một sắc thái mới, một nội dungmới, một tinh thần mới

Có thể nói hành trang trên đờng văn và trên đờng đời của Nguyễn Tuân làmột ngòi bút sắc sảo với một tâm hồn phóng khoáng khám phá cái đẹp, dù đôikhi là cái đẹp thuần túy hình thức Do đó Nguyễn Tuân rất đề cao cá nhân, tất cả

đều xuất phát và qui tụ về cái tôi nghệ sỹ đó Ông không ngần ngại đặt cho nhânvật chính của mình đại từ nhân xung ngôi thứ nhất “tôi”

Trớc cách mạng vì ẩn mình trong vỏ bọc cá nhân, tách mình ra khỏi thếgiới xung quanh nên nhiều lúc Nguyễn Tuân mất niềm tin vào cuộc sống, khôngdám tin điều gì ngoài bản thân mình: “rồi tôi vênh váo đi giữa cuộc đời nh một viễn khách không có quê hơng nhất đinh Cái gì cũng ngờ hết, duy chỉ tin chắc

ở cái khó, cái vốn tình cảm và cảm giác của mình” (Tóc Chị Hoài, Tuyển tập

Nguyễn Tuân, tập 1, trang 37) Sự quấn quýt với cái tôi cá nhân đã khiến chomột số sáng tác của ông trớc cách mạng đi vào ngõ cụt, không có lối thoát Saunày ông mới vỡ ra một điều: cái tôi của ông tởng chừng nh khép kín, “hớng nội”không biết đến thiên nhiên, ngoại giới, luôn tỏ ra kiêu ngạo ngông nghênh.Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn đến với cách mạng sớm nhất Nhng

ông cũng đến với cách mạng bằng tùy bút và vẫn lấy “xê dịch” làm cảm hứngsáng tác, lấy cái tôi cá nhân làm nhân vật trung tâm trong các tác phẩm củamình Ông đã phô bày tất cả những cách cảm, cách nghĩ của mình đối với sự vật,hiện tợng, cảnh sắc mà ông cảm thấy no tai no mắt trên con đờng xê dịch đó

Biểu hiện trực tiếp cái “tôi” không phải là điều đáng chê trách đối vớimột nhà tùy bút mà nhà ấy lại là Nguyễn Tuân Điều quan trọng là cái tôi đó cóphải là cái tôi mới, cái tôi cách mạng hay không? Đọc tùy bút Nguyễn Tuân sau

cách mạng tháng Tám ta thấy rút cục vấn là cái tôi tài hoa, tài tử quen thuộc với

độc giả từ trớc Có điều, ngày trớc ông phải sống tù túng, gò bó, héo hắt nên đâm

ra khinh bạc phóng túng hình hài một cách quá quắt thì sau cách mạng đợc sốngtrong chế độ mới cái tôi của ông đơn hậu, ấm áp hơn ánh sáng cách mạng đãtiếp cho ông một tinh thần mới trong cái tôi nghệ sỹ của ông:

“Mê say với ánh sáng trắng vừa đợc giải phóng, tôi đã là một dạ lữ khách không mỏi quên ngủ của một đêm phong hội mới” (Ngày đầy tuổi tôi cách

mạng)

Ông là ngời thích xê dịch, say những chuyến đi lại có thêm ánh sáng cáchmạng dẫn đờng nên lại càng say đi, say khám phá và sáng tạo Gần nh không cónơi nào trên đất nớc ông không đặt chân tới Kháng chiến đã đa Nguyễn Tuânhòa nhập vào cuộc sống lớn lao của quần chúng Ông hăm hở lên đờng Ba lôtrên vai, gậy cầm trong tay, ông đi đến những vùng xa xôi của Tổ Quốc theohành trình từ khu IV ra Tây Bắc, lại vào khu IV, ra khu III, qua Sơn Tây, đi lênTây Bắc, theo bộ đội vào Bắc Cạn… Nhiệt tình với cách mạng, tình cảm tha thiếtgắn bó với quê hơng đất nớc cùng với những sự hiểu biết phong phú, sâu sắc vềcảnh vật và con ngời đã giúp ông viết những tùy bút đặc sắc, lay động lòng ngời.Những tùy bút sau cách mạng của ông cũng chính là con ngời ông Nhà nghiêncứu Trơng Chính đã khẳng định: “cha có ngời nào nói về mình một cách lộ liễu,không che dấu nh thế Tựa hồ ngoài ông, ông không còn nhìn thấy ai nữa”(Tuyển tập Trơng Chính, tập 2, NXB văn học, H.1997) Đúng vậy, đọc tùy bútcủa ông ta thấy ông nói về ông nhiều hơn Ông viết tùy bút để tha hồ mà tìm hiểumình, bộc lộ cái tôi của mình Khác với cái tôi cô đơn trớc cách mạng, cái tôitrong tùy bút sau cách mạng đã tìm đơc cái ta, cái chung trong “Đờng vui”, trongviệc tham gia “Tình chiến dịch”, lên “Sông đà”, chào đón “Hà Nội ta đánh Mỹgiỏi” và bản thân “bừng bừng thấy mình là viên đạn lên nòng”.

Trong đại hội văn nghệ lần 1 (1948) Nguyễn Tuân đợc bầu Tổng th kýhội Ông hứa “Tôi quả quyết nhận lấy bổn phận mà Hội nghị giao cho vì tôi muốn tập cho tôi nhận lấy những trách nhiệm” (Biên bản đại hội, Hội nghị văn