Cái tôi trữ tình trong thơ lưu quang vũ

Còn Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết Thơ tình Lưu Quang Vũ cũng đã cảm nhận được rằng: “Trong tính cách sáng tạo của con người tài hoa trẻ trung Lưu Quang Vũ thì thơ là hồn cốt thâm h

bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Ngời hớng dẫn khoa học:

Pgs.ts lu khánh thơ

Vinh - 2009

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Mục đích nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc của luận văn 8

Chương 1 Từ nhận thức chung về cái tôi trữ tình đến việc tìm hiểu sự nghiệp sáng tác của Lưu Quang Vũ 9

1.1 Khái niệm “cái tôi” và “cái tôi trữ tình” 9

1.1.1 Cái tôi 9

1.1.2 Cái tôi trữ tình 10

1.2 Các hình thức biểu hiện cái tôi trữ tình trong văn học 13

1.2.1 Cái tôi trữ tình trong văn học dân gian 13

1.2.2 Cái tôi trữ tình trong văn học cổ điển 13

1.2.3 Cái tôi trữ tình trong thơ lãng mạn 14

1.2.4 Cái tôi trữ tình trong thơ cách mạng 15

1.3 Những thành tựu trong sự nghiệp sáng tác của Lưu Quang Vũ 15

Chương 2 Cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ qua những nguồn cảm hứng tiêu biểu 23

2.1 Cái tôi tha thiết yêu thương đắm đuối 24

2.1.1 Cảm xúc về quê hương đất nước 24

2.1.2 Cảm xúc về người thân 27

2.1.3 Cảm xúc về số phận của trẻ em 32

2.2 Cái tôi da diết và đầy biến động trong tình yêu 35

2.2.1 Những cảm xúc trong trẻo tuổi học trò 36

2.2.2 Tình yêu đầu đời và hạnh phúc ngắn ngủi 38

2.2.3 Tình yêu “những năm tháng đau xót và hi vọng” 41

2.2.4 Tình yêu là lẽ sống “Anh yêu em và anh tồn tại” 44

2.3 Cái tôi trải nghiệm đau đớn trong những cảm nhận về chiến tranh 52

2.3.1 Cảm xúc thơ mộng, lạc quan, tin tưởng thời kì đầu bước vào cuộc chiến tranh 53

2.3.2 Nhận thức về những bi kịch và tổn thất của chiến tranh 56

2.3.3 Những đau đớn xé lòng và những lời chất vấn bỏng rát về chiến tranh 60

2.4 Cái tôi khắc khoải trước hiện thực đời sống 64

2.4.1 Nghèo đói, thiên tai 65

2.4.2 Những dự cảm về tương lai 69

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ 73

3.1 Giọng điệu 73

3.1.1 Giọng trẻ trung, trong sáng 74

3.1.2 Giọng xót xa cay đắng 76

3.1.3 Giọng đắm đuối nồng nàn 78

3.2 Thể thơ 82

3.2.1 Thể thơ 5 tiếng 82

3.2.2 Thể thơ 7, 8 tiếng 84

3.2.3 Thể thơ tự do 87

3.3 Ngôn ngữ 91

3.3.1 Ngôn ngữ giàu sắc thái biểu cảm 92

3.3.2 Ngôn ngữ đa nghĩa giàu tính tạo hình 94

3.4 Một số môtip hình ảnh chủ đạo trong thơ Lưu Quang Vũ 97

3.4.1 Hình tượng gió 98

3.4.2 Hình tượng mưa 101

3.4.3 Hình tượng lửa 104

3.4.4 Hình tượng quả chuông 107

KẾT LUẬN 110

TÀI LIỆU THAM KHẢO 114

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Từ trước đến nay, khi nhắc đến Lưu Quang Vũ, nhiều người thường

nghĩ đến một kịch gia nổi tiếng của sân khấu kịch nói Việt Nam Chính sứcsáng tạo mãnh liệt ở mảng sáng tác này đã đem lại vinh quang cho anh Trong

tư cách là một kịch gia, Lưu Quang Vũ đã khẳng định được vị trí vai trò vàảnh hưởng của mình trên “địa hạt sân khấu hiện đại Việt Nam” Với hơn 50

vở kịch và những giá trị của nó, anh đã được đánh giá là “nhà viết kịch lớnnhất thế kỷ này của Việt Nam (thế kỉ XX)” (Phan Ngọc)

Tháng 9 năm 2000, Lưu Quang Vũ vinh dự nhận giải thưởng Hồ ChíMinh về Văn học nghệ thuật cũng bởi những đóng góp to lớn ấy của anh chonền sân khấu nước nhà

Nhưng đọc những tài liệu viết về Lưu Quang Vũ từ khi anh còn nhỏ chođến lúc trưởng thành và nổi tiếng, có lẽ chúng ta sẽ rất ngạc nhiên trước mộttâm hồn vô cùng nhạy cảm, tinh tế và dễ xúc động Không những thế, anh còn

là một người hội tụ nhiều tài năng và ở mặt nào anh cũng tỏ ra xuất sắc, ẩnchứa và báo hiệu sự tỏa sáng rực rỡ Ở con người tài hoa này, có thể thấy “cốtcách thi sĩ vẫn là nét nổi trội nhất”

1.2 Lưu Quang Vũ là một tài thơ “thuộc loại bẩm sinh” Ngay từ tập thơ

đầu tiên năm 1968 - khi vừa tròn 20 tuổi - in chung với nhà thơ Bằng Việt

(tập Hương cây- Bếp lửa) anh đã được xem là một trong những hiện tượng

thơ của thập niên 60 thế kỉ XX Xuất hiện từ cao trào của cuộc kháng chiếnchống Mỹ cứu nước, trong dàn đồng ca của thơ trẻ thời kỳ này, thơ LưuQuang Vũ đã sớm định hình được một cá tính riêng Với một giọng điệuriêng, một cách biểu hiện riêng, anh đã góp một tiếng thơ sôi nổi, tươi mới,mát lành, có ý nghĩa tích cực đối với sự phát triển và đổi mới của thơ ca thời

kỳ này

Từ tập thơ đầu tay cho đến khi cả hàng trăm bài thơ của anh được công

bố, bạn đọc yêu thơ đều bị hấp dẫn bởi một hồn thơ nồng nàn, đắm đuối mà

vô cùng chân thành, giản dị, không hề cầu kỳ chải chuốt câu chữ Dù lànhững rung động hồn nhiên, những cảm xúc rất chân thành và ngay cả nhữnglúc tâm trạng “bộn bề” nhất anh đều gửi gắm vào thơ Quả là, đối với anh

“thơ mới là nơi anh ký thác nhiều nhất” Với thơ, anh đã tìm thấy niềm vui, sựchia sẻ và cả niềm tin yêu cuộc đời theo cách riêng của mình Thể hiện điều

ấy trong thơ, Lưu Quang Vũ đã tạo nên một phong cách riêng, một giọng điệuriêng, một cái tôi riêng, giàu sức ám ảnh trong thơ ca Việt Nam hiện đại.Thế nhưng, đã có một thời gian, nhiều bài thơ của Lưu Quang Vũ bị coi

là lạc điệu, là không hợp với thời cuộc, bị đặt sang bên lề cuộc sống, khôngđược phổ biến Đến mãi sau này, nó mới được tập hợp và ra mắt bạn đọc Cóthể nói, những phần chưa công bố, phần bị xem là lạc điệu ấy mới chính làcon người thật nhất, chân thành mà tài hoa, giản dị mà tinh tế Đó là một cáitôi rất riêng, rất Lưu Quang Vũ

1.3 Thơ Lưu Quang Vũ xứng đáng được quan tâm, nghiên cứu một cách

nghiêm túc, đầy đủ, toàn diện để thấy được đóng góp của anh đối với nền vănhọc nước nhà

Chọn đề tài Cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ, chúng tôi muốn

góp một cái nhìn đầy đủ hơn, có hệ thống hơn về một gương mặt thơ độc đáo,một cá tính thơ mạnh mẽ, một phong cách thơ sắc nét trong thơ ca Việt Namthời kỳ hiện đại Từ đó giúp người đọc có thể có được một cái nhìn đầy đủhơn về Lưu Quang Vũ: một nhà soạn kịch tài năng, một cá tính thơ độc đáo

2 Lịch sử vấn đề

Trên thi đàn Việt Nam, Lưu Quang Vũ xuất hiện với một phong cách thơriêng biệt, độc đáo Không sắc sảo, cũng không vồ vập ồn ào, hồn thơ LưuQuang Vũ đôn hậu, hiền hòa và thiết tha tình nghĩa Chính vì thế, thơ anh dễ

đi vào lòng người, gây được cảm tình cho độc giả Với Lưu Quang Vũ, thơluôn là một phần của tâm hồn, của cuộc đời, của lẽ sống, của tình yêu.

Chặng đường thơ của Lưu Quang Vũ trải dài từ những năm kháng chiếnchống Mĩ đến những năm tháng thời kỳ đất nước đổi mới và dừng lại khi anhqua đời năm 1988

Người đọc biết đến Lưu Quang Vũ ngay từ tập thơ đầu tay in chung với

Bằng Việt, tập Hương cây - Bếp lửa Ngoài 20 bài thơ trong tập này, Lưu

Quang Vũ chưa được chú ý nhiều mặc dù cảm xúc tràn đầy anh vẫn sáng tácthơ bên cạnh kịch và truyện ngắn Rồi những năm 80 đầy những dự cảm vàbiến đổi lớn lao trong đời sống dân tộc, Lưu Quang Vũ ào ạt cho ra đời hàngloạt vở kịch Chỉ hơn 5 năm, anh đã có hơn 50 vở kịch mà nhiều vở đã đạtgiải cao, được công chúng đón nhận nhiệt tình Và người đọc đã có phần lãngquên Lưu Quang Vũ - nhà thơ Nhưng sau sự ra đi đột ngột của anh và vợ làthi sĩ Xuân Quỳnh, thơ anh được công bố rộng rãi với nhiều tập thơ được in:

Mây trắng của đời tôi (1989), Bầy ong trong đêm sâu (1993), và một số tập

thơ đã tương đối hoàn chỉnh: Cuốn sách xếp lầm trang, Cỏ tóc tiên, và gần đây nhất, năm 2008, cuốn Di cảo Nhật kí - thơ cũng vừa được ấn hành.

Mỗi vần thơ của Lưu Quang Vũ càng đọc càng thấy hấp dẫn bởi sự nhẹnhàng mà sâu lắng của nó Và cũng bởi thơ anh không theo một khuôn khổ,không chịu một sự ràng buộc, gò bó nào Anh đã trải hồn mình vào thơ, đãsống thật với thơ không hề dấu diếm Từ đây gương mặt thơ Lưu Quang Vũđược nhìn nhận, đánh giá một cách đầy đủ và rõ nét hơn

Cuốn Lưu Quang Vũ thơ và đời do Lưu Khánh Thơ biên soạn, xuất bản

năm 1997, được coi là cuốn sách tổng hợp đầy đủ nhất về thơ Lưu Quang Vũ.Cuốn sách được chia thành hai phần:

Phần đời gồm có hai bài viết về cuộc đời Lưu Quang Vũ của mẹ và emgái anh Ngoài ra, còn một bài nữa nói về thơ Lưu Quang Vũ của Vũ Quần

Phương: “Đọc hết những bản thảo của anh để lại, tôi thấy thơ mới là nơi anh

kí thác nhiều nhất và tôi tin nhiều bài thơ của anh sẽ thắng được thời gian”.

Đọc phần đời của Lưu Quang Vũ, người đọc chú ý đến số phận trắc trở vớinhững chặng đường gian truân, không bằng phẳng của một tài năng nghệthuật Đồng thời hiểu được phần nào mối duyên nợ của anh với thơ, hiểuđược vì sao anh vẫn thường xuyên sáng tác thơ ngay cả những lúc anh tỏasáng trên sân khấu và thơ anh bị coi là “lạc điệu”

Phần thơ gồm có121 bài, trong đó có nhiều bài trước đó chưa từng đượcxuất bản

Cuốn Lưu Quang Vũ tài năng và lao động nghệ thuật cũng do Lưu

Khánh Thơ sưu tầm và biên soạn, xuất bản năm 2001, ra đời nhân dịp LưuQuang Vũ được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật Cuốnsách đã giới thiệu rất nhiều bài viết, bài phê bình của nhiều tác giả như HoàiThanh, Lê Đình Kỵ, Vũ Quần Phương, Phạm Xuân Nguyên, Anh Ngọc, BíchThu, Hoàng Sơn, Những bài viết này đã cho thấy sự đánh giá của giới phêbình về thơ Lưu Quang Vũ từ nhiều góc độ

Điểm lại những bài viết, bài phê bình về thơ Lưu Quang Vũ chúng ta cóthể tổng kết ở những nội dung sau:

2.1 Các bài nghiên cứu đã tập trung chủ yếu vào việc khẳng định tài

năng thơ ca của Lưu Quang Vũ

Hoài Thanh trong bài viết Một cây bút nhiều triển vọng đã đánh giá những vần thơ của Lưu Quang Vũ “nó là vàng thật, đúng nó là thơ Lưu

Quang Vũ có nhiều câu, nhiều đoạn đúng là thơ, lại có cả một bài thơ rất hay Năng khiếu của anh đã rõ Miễn là anh đi đúng nhất định anh sẽ đi xa”

[43, 22]

Vũ Quần Phương trong bài Đọc thơ Lưu Quang Vũ đã nhận xét “Tôi

thấy trước sau cốt cách thi sỹ vẫn là nét nổi trội nhất trong tâm hồn anh Tôi

trộm nghĩ, về lâu dài sự đóng góp của Lưu Quang Vũ về thơ còn lớn hơn về kịch” [43, 33] Lê Minh Khuê cũng đã có đánh giá tương tự trong bài viết Truyện ngắn Lưu Quang Vũ: “Vũ là thơ”, “Bản thân anh cũng luôn đánh giá thơ là quan trọng của đời anh” [43, 134].

Tác giả Anh Ngọc cũng cho rằng, chỉ chiếm phân nửa trong tập Hương

cây - Bếp lửa cũng đủ để Lưu Quang Vũ: “có một vị trí vững vàng, bởi một hồn thơ dào dạt, một tài thơ sắc sảo với vẻ hồn nhiên đến như là ngẫu hứng, với một mạch nguồn hình ảnh và từ ngữ đầy trực cảm và đột biến tuôn ra dường như bất tận” [43, 109] Còn Nguyễn Thị Minh Thái trong bài viết Thơ tình Lưu Quang Vũ cũng đã cảm nhận được rằng: “Trong tính cách sáng tạo của con người tài hoa trẻ trung Lưu Quang Vũ thì thơ là hồn cốt thâm hậu nhất” [43, 92], và “đi suốt chiều dài đời thơ Lưu Quang Vũ, tôi có cảm giác như đi vào kho báu Ở những câu thơ ta nhặt vô tình nhất cũng óng ánh một

vẻ đẹp riêng, không hiểu sao chỉ có ở thơ Lưu Quang Vũ - một vẻ đẹp trong

vắt của thi ca” [43, 95], và chỉ rõ thơ Lưu Quang Vũ còn rất nhiều điều cần

khám phá

Như vậy qua những đánh giá cảm nhận ở trên, ta thấy các nhà phê bìnhnghiên cứu đã khẳng định Lưu Quang Vũ trước hết và trên hết là một nhà thơtài hoa

2.2 Nhiều bài nghiên cứu, phê bình cũng đã đi sâu vào tìm hiểu các

phương diện thể hiện trong thơ Lưu Quang Vũ

* Đề cập đến những nội dung lớn trong thơ Lưu Quang Vũ

- Về quê hương đất nước

Các tác giả như Vũ Quần Phương, Phạm Xuân Nguyên đều thống nhấttrong đánh giá nhận xét về cảm hứng dân tộc trong thơ Lưu Quang Vũ: quan

tâm đến vẻ đẹp đất nước, “ngợi ca tầm vóc vĩ đại và sự hi sinh cao cả của

người dân”[43, 49].

- Về thơ tình

Thơ tình chiếm một số lượng khá lớn trong sự nghiệp sáng tác của LưuQuang Vũ Trong những bài viết của mình, các tác giả Vũ Quần Phương, VũQuang Vinh, Phạm Xuân Nguyên đều có phát hiện chung về thơ tình LưuQuang Vũ: với Lưu Quang Vũ tình yêu là số phận Tình yêu trong anh cónhiều cung bậc phong phú, nhưng bao trùm lên trên hết vẫn là sự cao thượng,

là niềm tin ở con người và tình yêu Ở mảng sáng tác này trong thơ LưuQuang Vũ, Lưu Khánh Thơ, Nguyễn Thị Minh Thái đặc biệt chú ý nhiều đến

hình ảnh người con gái: “Hình ảnh người con gái trong thơ tình Lưu Quang

Vũ thường rất đẹp”, “Cuối cùng con thuyền thơ của Lưu Quang Vũ đã cập

bờ đạt tới hình ảnh hoàn hảo về nhân vật trữ tình Em trong tập thơ” [43, 94].

* Nhiều bài đi sâu tìm hiểu cách thức thể hiện trong thơ Lưu Quang Vũ

- Một yếu tố được các nhà phê bình rất chú ý đó là những biểu tượng của

thế giới nghệ thuật thơ Lưu Quang Vũ

Trong bài viết Lưu Quang Vũ một tâm hồn trở gió, tác giả Phạm Xuân Nguyên đã phát hiện gió là một biểu tượng, biểu trưng cho toàn bộ thế giới

thơ Lưu Quang Vũ, làm nên bản sắc của riêng thế giới nghệ thuật ấy Tác giả

đã đánh giá: “Những trang thơ anh có rất nhiều gió” [43, 77]

Vương Trí Nhàn lại khám phá một biểu tượng khác: mưa - biểu tượng này thường gắn với rất nhiều bài thơ tài hoa của Lưu Quang Vũ: “Trong các

thi sỹ đương thời, Vũ là người nhạy cảm với mưa, thân thuộc với mưa hơn ai hết”

- Yếu tố thứ hai về cách thức biểu hiện trong thơ Lưu Quang Vũ được

nói đến khá tập trung là giọng điệu.

Hoài Thanh đã nhận thấy “Câu thơ Lưu Quang Vũ thường ngọt ngào hiền

hậu” Lưu Khánh Thơ, Bích Thu cũng dùng từ “đắm đuối” để nói về giọng

điệu thơ Lưu Quang Vũ

Như vậy, có thể thấy rằng những bài viết, nghiên cứu về thơ Lưu Quang

Vũ, các nhà nghiên cứu phê bình đã có đóng góp nhất định trong việc pháthiện những nét đặc sắc trong thơ của Lưu Quang Vũ Tuy nhiên, những bàiviết đó mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu một vài khía cạnh riêng lẻ chứchưa có một chuyên luận nào, một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiêncứu thơ Lưu Quang Vũ mà cụ thể là cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ.Chính vì vậy chúng tôi đi vào phạm vi đề tài còn bỏ ngỏ này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Vì đối tượng nghiên cứu của đề tài là cách thể hiện cái tôi trữ tình trongthơ cho nên nguồn dẫn liệu mà chúng tôi khảo sát là tất cả các tập thơ đã xuấtbản của Lưu Quang Vũ:

- Hương cây - Bếp lửa (in chung với Bằng Việt - 1968)

- Mây trắng của đời tôi (1989)

- Bầy ong trong đêm sâu (1993)

- Lưu Quang Vũ - Thơ và đời (1997)

- Lưu Quang Vũ - Di cảo (2008)

4 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nhằm làm sáng tỏ vấn đề sau:

- Tìm hiểu về cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ qua những nguồncảm hứng tiêu biểu và nghệ thuật thể hiện nó để thấy được sự đóng góp củamột gương mặt thơ rất riêng, giàu cá tính

- Góp phần làm sáng tỏ phong cách thơ Lưu Quang Vũ và những đónggóp của thơ Lưu Quang Vũ trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn phối hợp vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đóchủ yếu là sử dụng các phương pháp sau:

5.1 Phương pháp phân tích, thống kê, tổng hợp

5.2 Phương pháp hệ thống

5.3 Phương pháp so sánh đối chiếu

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của luận văn được triển khaitrong 3 chương:

Chương 1 Từ nhận thức chung về cái tôi trữ tình đến việc tìm hiểu sự

nghiệp sáng tác của Lưu Quang Vũ

Chương 2 Cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ qua những nguồn

cảm hứng tiêu biểu

Chương 3 Nghệ thuật thể hiện cái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ

Các nhà triết học duy tâm là những người đầu tiên chú ý đến cái tôi khi

đề cao ý thức, lý tính trong quan hệ vật chất - ý thức, chủ quan - khách quan,

cá nhân - xã hội

Theo Đề Các (1596 - 1650), cái tôi thể hiện ra như một cái thuộc về thựcthể biết tư duy, như căn nguyên của nhận thức duy lí và do đó, cái tôi thể hiện

tính độc lập của mình với định nghĩa nổi tiếng: “tôi tư duy tức là tôi tồn tại”.

Theo Kant (1724 - 1804), cái tôi bao gồm hai phương diện: cái tôi với tưcách chủ thể tư duy, chủ thể nhận thức thế giới và cái tôi với tư cách là cách

là khách thể của chính nhận thức

Đồng thời Kant cũng nhấn mạnh tuyệt đối khả năng nhận thức của cái

tôi: “tính thống nhất của tự nhiên không phải ở trong tính vật chất của nó mà

ở trong tính thống nhất của chủ thể nhận thức, của cái tôi”.

Heghen (1770 - 1831) một mặt xem cái tôi như là sự tha hóa của “ý thứctuyệt đối”, một mặt nhấn mạnh vai trò tuyệt đối của cái tôi: cái tôi như làtrung tâm của tồn tại, cái tôi có khả năng, khát vọng và sức mạnh để thể hiệnmình trong hiện thực

Becxong (1858 - 1941) đã chú ý đến cái tôi thuần túy trong ý thức khinhấn mạnh đến đời sống bên trong cá nhân Theo ông, trong con người có haicái tôi: đó là cái tôi bề mặt và cái tôi bề sâu Trong đó, cái tôi bề mặt là cácquan hệ của con người đối với xã hội Cái tôi bề sâu là phần sâu thẳm của ýthức Đó mới chính là đối tượng của nghệ thuật.

Các quan điểm duy tâm về cái tôi là khẳng định: cái tôi là phương diệntrung tâm của tinh thần con người, là cốt lõi của ý thức có khả năng chi phốihoạt động và là sự khẳng định nhân cách con người trong thế giới Tuy vậy,các quan điểm trên đã tách cái tôi khỏi con người xã hội sinh động, chưa nhìnthấy cơ sở lịch sử cụ thể và tính tích cực chủ động của cái tôi

Đối lập với những quan điểm tuyệt đối hóa cái tôi cá nhân, tách nó rakhỏi các mối quan hệ hiện thực xã hội, triết học Mác xác định giá trị conngười cá nhân từ bản thân con người với tư cách là chủ thể và khách thể củacác mối quan hệ xã hội Theo Mác, mỗi cá nhân có ý nghĩa như là một bộ mặt

xã hội của con người, như là kết quả của việc xã hội hóa cá thể con người và

cá nhân cũng tìm thấy mình trong xã hội Lí tưởng về giải phóng cá nhân củatriết học Mác là tự do cho mỗi cái tôi cá nhân trong tự do của tất cả mọi

người Đồng thời vai trò của cái tôi cũng được khẳng định “cái tôi là trung

tâm tinh thần của con người, của cá tính con người có quan hệ tích cực đối với thế giới và với chính bản thân mình”

Những quan niệm về cái tôi trong triết học và khoa học nhân văn hoặcđóng vai trò phạm trù, hoặc có mối liên hệ chi phối, quen thuộc với cái tôi trữtình trong thơ ở các thời đại

Vậy cái tôi trữ tình sẽ được hiểu như thế nào?

1.1.2 Cái tôi trữ tình

Cái tôi trữ tình là sự thể hiện một cách nhận thức và cảm xúc đối với thếgiới và con người thông qua lăng kính cá nhân của chủ thể và thông qua việc

tổ chức các phương tiện của thơ trữ tình, tạo ra một thế giới tinh thần riêngbiệt độc đáo mang tính thẩm mĩ, nhằm truyền đạt tinh thần đến người đọc.Bản chất của cái tôi trữ tình là một khái niệm tổng hòa nhiều yếu tố hội

tụ theo quy luật nghệ thuật, bao gồm cả ba phương diện: bản chất chủ quan cánhân, đây là mối quan hệ giữa tác giả và cái tôi trữ tình được thể hiện trongtác phẩm; bản chất xã hội của cái tôi trữ tình là mối quan hệ giữa cái tôi trữtình và cái ta cộng đồng; bản chất thẩm mĩ của cái tôi trữ tình là trung tâmsáng tạo và tổ chức văn bản

Cả ba phương diện: cá nhân, xã hội và thẩm mĩ đều nằm trong hình thứcthể loại trữ tình

Cái tôi trữ tình khác về chất so với cái tôi nhà thơ Đó là sự khác nhaugiữa cuộc đời và nghệ thuật, giữa chủ nghĩa tự nhiên và chủ nghĩa hiện thực,giữa nguyên mẫu và điển hình, giữa “gốc rễ” và những “cành lá” nảy nở sinhđộng của nó Cái tôi trữ tình không chỉ là cái tôi nhà thơ, nó còn là cái tôi thứhai hoặc cái tôi được khách thể hóa, được thăng hoa trong nghệ thuật và bằngnghệ thuật Nó có quan hệ chặt chẽ với cái tôi nhà thơ Nhưng từ cái tôi nhàthơ đến cái tôi trữ tình còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác

Cái tôi trữ tình chính là trung tâm sáng tạo và tổ chức văn bản trữ tình.Nếu quan niệm một tác phẩm trữ tình là một hệ thống với các cấp độ, các yếu

tố thì có thể nói mọi thành tố cấu tạo nên bài thơ, từ các biện pháp tu từ chođến thể thơ, nhịp và vần điệu đều nằm trong ảnh hưởng của một trung tâmquy chiếu là cái tôi trữ tình Đó cũng là cơ sở để có thể nói đến các loại hìnhvới tư cách những đặc điểm hình thức tiêu biểu tương ứng với các kiểu cái tôitrữ tình

Văn chương không chỉ là bức tranh đời sống mà còn là bức chân dungtinh thần của chủ thể sáng tạo Chủ thể không chỉ là người sáng tạo ra nhữnggiá trị tinh thần mà còn là đối tượng miêu tả biểu hiện, chủ thể không chỉ

được xem như là một yếu tố tạo nên nội dung tác phẩm mà còn được xem như

là một phương tiện bộc lộ nội dung của tác phẩm, là một thành tố của thế giớinghệ thuật do tác phẩm tạo ra Ở những nhà thơ có cá tính sáng tạo độc đáo,dấu ấn của chủ thể còn in đậm trong từng từ, từng hình ảnh, từng dòng thơ,bài thơ

Vấn đề cần giới thuyết ở đây là mối quan hệ giữa chủ thể với hình tượngnhân vật trữ tình, là những hình thức biểu hiện của chủ thể với tư cách là hìnhtượng trung tâm của tác phẩm thơ trữ tình Để thấy rõ mối quan hệ này, cần

thiết phải phân biệt chủ thể và cái tôi, cái tôi của nhà thơ và cái tôi trữ tình

trong tác phẩm Chủ thể là một phạm trù được xem xét trong mối quan hệ vớikhách thể, là phạm trù đối lập với khách thể ở tính tích cực, thể hiện ở ý thức,

ý chí và khả năng nhận thức, chiếm lĩnh hiện thực khách quan Cái tôi là yếu

tố của chủ thể làm cho chủ thể ý thức được chính mình, là chức năng tự nhậnthức của chủ thể

Cái tôi của nhà thơ có mối quan hệ trực tiếp và thống nhất với cái tôi trữtình trong thơ Nhà thơ là nhân vật chính, là hình bóng trung tâm, là cái tôibao quát trong toàn bộ sáng tác Những sự kiện, hành động, tâm tình và kí ứctrong cuộc đời riêng cũng in đậm nét trong thơ Cái tôi của nhà thơ có lúc thểhiện trực tiếp qua những cảnh ngộ riêng, trực tiếp giãi bày những nỗi niềmthầm kín Cái tôi của nhà thơ còn hiện diện qua các cách nhìn, cách nghĩ, quatình cảm thái độ trước thế giới Tuy nhiên, cái tôi trữ tình trong thơ và cái tôicủa nhà thơ không hề đồng nhất Cái tôi của nhà thơ ngoài đời thuộc phạm trù

xã hội học, còn cái tôi trữ tình trong thơ thuộc phạm trù nghệ thuật Cái tôi trữtình là cái tôi nhà thơ đã được nghệ thuật hóa và trở thành một yếu tố nghệthuật phổ quát trong thơ trữ tình, là một thành tố trong thế giới nghệ thuật củatác phẩm

1.2 Các hình thức biểu hiện cái tôi trữ tình trong văn học

Lịch sử phát triển của thơ ca là lịch sử phát triển của cái tôi trữ tình, là sựthay đổi mô hình quan hệ giữa cái tôi trữ tình và đời sống Cái tôi trữ tình làmột hiện tượng lịch sử nên nó có những hình thái lịch sử

Trong quá trình vận động và phát triển của lịch sử xã hội, thời đại, lịch

sử của cá thể, ý thức về cái tôi trữ tình trong lịch sử văn học cũng có sự khác nhau

1.2.1 Cái tôi trữ tình trong văn học dân gian

Khi nói đến cái tôi trữ tình trong văn học dân gian thì có lẽ chiếm ưu thếnhất vẫn là ở thể loại ca dao - dân ca Cái tôi trữ tình trong ca dao - dân ca làcái tôi tìm thấy tiếng nói chung của tập thể Cái tôi ở đây không bộc lộ nhưmột cá nhân riêng biệt mà có thể chìm đi, biểu hiện cái tôi xã hội, cái tôi tập thể.Cảm hứng của tác giả dân gian bắt nguồn từ nhu cầu được chia sẻ, giaohưởng và đồng vọng trong những cảnh ngộ tương đồng Nhân vật trữ tìnhtrong văn học dân gian chủ yếu là người dân lao động, họ có thể là nhữngngười đang dãi nắng dầm mưa “trên đồng cạn, dưới đồng sâu”, là kẻ đangnhọc nhằn lên đồng xuống truông và không gian họ xuất hiện cũng gắn liềnvới không gian lao động sản xuất: bến nước con đò, bãi dâu đồng cỏ, vườnchè ao cá

Cái tôi trữ tình dân gian về cơ bản là cái tôi phi cá thể hóa Hình thứccủa loại hình văn học dân gian là diễn xướng và truyền miệng Thời gian vàkhông gian mang tính ước lệ, làm cho thời gian cá thể hóa của cái tôi tác giả

mờ nhạt hẳn đi Không gian có thể thay đổi, chẳng hạn từ địa danh này sangđịa danh khác vì thế làm mất đi cá tính cụ thể của một hoàn cảnh cụ thể Diệnmạo duy nhất của cái tôi dân gian là cái chung

1.2.2 Cái tôi trữ tình trong văn học cổ điển

Trong văn học cổ nói chung, bản chất con người bắt nguồn từ quan hệcộng đồng, giá trị cá nhân nằm trong giá trị tập thể Văn học chủ yếu phát

ngôn trên tư cách siêu cá nhân, với những vấn đề của gia đình, dòng họ, giaicấp và của dân tộc Điều đó tạo nên kiểu nhà thơ cổ điển “phi ngã”.

Trong văn học trung đại ý thức về cá nhân cá tính có xuất hiện nhưng tồntại trong những quy tắc luật lệ khuôn mẫu mà ta gọi là tính quy phạm Cái tôitrữ tình chủ yếu là cái tôi vũ trụ Cái tôi cá tính đã khách thể hóa vũ trụ Mỗi

sự việc, mỗi khung cảnh đều mang một ý nghĩa triết lí về quan hệ giữa conngười và vũ trụ Do không tách mình khỏi vũ trụ, để từ những bí ẩn của vũ trụgián tiếp bộc lộ những bí ẩn của tâm hồn, vì thế biểu hiện tình cảm xã hội làgián tiếp, kín đáo Cái nhà thơ luôn đi tìm là sự hài hòa giữa cái hữu hạn và

vô cùng, giữa nhất thời và vĩnh cửu, giữa quá khứ và thực tại, giữa cái thực vàcái hư, giữa cái động và cái tĩnh

Về sau cái tôi xa dần tính phi ngã quy phạm để bộc lộ tính chất tự nhiên

Đó là sự xuất hiện trong văn học trung đại Việt Nam những Hồ Xuân Hương,Nguyễn Du, Cao Bá Quát con người đã đối diện với chính mình, nói về mình

1.2.3 Cái tôi trữ tình trong thơ lãng mạn

Bản chất của thơ lãng mạn là tiếng nói cá nhân Kiểu nhà thơ lãng mạnsong hành với sự tự ý thức của cá nhân như là một cá thể độc đáo, riêng biệt,

nó không chống lại cái nhìn duy lí của chủ nghĩa cổ điển Cái tôi cũng có khi

là cái tôi cá nhân tự biểu hiện, khép kín và cô đơn Chất lãng mạn trong thơlãng mạn nằm ở cách cảm, cách nghĩ, sự biểu hiện thế giới và con người mộtcách đặc thù Đó chính là cái tôi nằm ở trung tâm cảm nhận, làm nguyên tắcthế giới quan

Thơ lãng mạn là thơ của tâm hồn, tâm hồn ấy đã thoát ra khỏi tính quyphạm và nó đã bộc lộ hết mình, để “tâm hồn tiếp xúc trực tiếp với ngoại giới”.Đồng thời thơ lãng mạn cũng lấy tâm hồn làm trung tâm, nó không ưa cõithực tầm thường mà thích những cái gì cá biệt khác thường, cái phi thường.Cái tôi trữ tình vượt lên hoàn cảnh bằng những tưởng tượng khác thường,

bằng mộng ảo, hoài niệm, bằng tôn giáo, lịch sử chỉ với mục đích là tựkhẳng định mình, khẳng định sự tự do của mình Tuy thế đã là một con người

tự do thì sẽ tồn tại những mặt mạnh mặt yếu, vừa có sự kiêu hãnh nhưng cũngkhông tránh khỏi sự yếu đuối, bơ vơ, buồn rầu, cô đơn, làm cho tâm hồn vừaphong phú, phức tạp và cũng rất tinh tế trong sáng tạo nghệ thuật

1.2.4 Cái tôi trữ tình trong thơ cách mạng

Gắn liền với hoàn cảnh và yêu cầu lịch sử, văn học lúc này đặt vấn đềdân tộc lên trên tất cả Vì thế theo dòng lịch sử, cái tôi trữ tình bộc lộ chủ yếutrên các vấn đề dân tộc, lịch sử

Các nhà thơ cách mạng luôn đứng trong những sự kiện lớn của đấtnước, với tư thế dân tộc, thời đại, giai cấp Họ hiện hữu với trách nhiệm trướccuộc đời hiện tại khẳng định niềm tin vào tương lai của dân tộc Cái tôi lúcnày mang một sinh khí mới rất mạnh mẽ và kiêu hãnh Đây là giai đoạn cácnhà thơ từ bỏ cái tôi cá nhân, để cái riêng tư hòa vào cái chung dân tộc

Thơ cách mạng là thơ của cái tôi mới, cái tôi cộng đồng Chủ thể khôngcòn là cái tôi riêng mà là một phạm trù đa thức Đó là một cá nhân không lặplại hoặc là một nhóm người cùng chung ý chí, nguyện vọng có thể là toàn bộ

xã hội nói chung Trong cái tôi mỗi người có cả một hệ thống cái tôi khácnhau, trong quá trình tự nhận thức trước cuộc sống, cái tôi nào đó được lựachọn, vượt lên tự khẳng định Cái tôi lúc này là cái tôi công dân xã hội, hướng

về tình cảm chung của cộng đồng, cái tôi hòa hợp với cái ta trong cộng đồng

mà khi giao tiếp thường được xưng là ta, chúng ta Nó khác với cái tôi cánhân phân biệt người này với người khác Cái tôi khẳng định sự chung sứcchung lòng cho sự nghiệp đánh giặc cứu nước

1.3 Những thành tựu trong sự nghiệp sáng tác của Lưu Quang Vũ

Lưu Quang Vũ sinh ngày 17 tháng 4 năm 1948, tại Phú Thọ Quê gốccủa anh ở Đà Nẵng Suốt cuộc đời Lưu Quang Vũ sống và gắn bó với Hà Nội

Là con đầu lòng của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Thuận, Lưu Quang Vũchịu ảnh hưởng tích cực của người cha tài hoa Ở con người ấy, năng khiếuhội họa và cốt cách của một thi sĩ đã sớm được bộc lộ.

Năm mười ba tuổi, cậu bé Vũ đã giành được giải thưởng của thành phố

về cả văn và họa

Lớn lên, Lưu Quang Vũ nhập ngũ và nhanh chóng được biết đến với tư

cách là một nhà thơ trẻ tài năng khi mới 20 tuổi qua phần thơ Hương cây in chung với Bằng Việt trong tập Hương cây - Bếp lửa.

Năm 1970, Lưu Quang Vũ xuất ngũ và tiếp tục viết truyện, làm thơ trongkhi gặp nhiều trắc trở trong cuộc sống

Năm 1973, đánh dấu một sự kiện quan trọng cuộc đời Lưu Quang Vũ,gắn bó với Xuân Quỳnh, anh không chỉ có được một người bạn đời mà còn cóđược một người bạn văn, cùng nhau vượt qua những năm tháng gian khổ, lậnđận

Năm 1978, Lưu Quang Vũ làm biên tập ở Tạp chí sân khấu, anh viết báo, và cuối năm 1979 cuốn Diễn viên và sân khấu ra đời Cũng năm này vở kịch đầu tay Sống mãi tuổi 17 của anh ra mắt công chúng và được đánh giá

cao

Ngày 29 tháng 8 năm 1988, Lưu Quang Vũ đột ngột qua đời trong mộttai nạn giao thông cùng vợ và con trai út Anh ra đi khi tuổi đời vừa mới 40.Thế nhưng Lưu Quang Vũ đã kịp để lại cho đời rất nhiều tác phẩm có giá trịnghệ thuật trên những thể loại mà anh đã tham gia sáng tác: thơ, truyện ngắn,kịch Với những đóng góp của mình, năm 2000 Lưu Quang Vũ được tặng giảithưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật

Cho đến nay, Lưu Quang Vũ luôn giành được sự yêu mến của bạn đọc

và những người hâm mộ Có lẽ cũng do bởi tài năng và những đóng góp lớncủa anh cho sự nghiệp văn học nghệ thuật nước nhà

Có được điều này không phải là một sự may mắn ngẫu nhiên mà đó làkết quả của quá trình kết hợp nhiều yếu tố tạo nên môi trường thuận lợi chohoạt động nghệ thuật Có thể nói, ở Lưu Quang Vũ ta luôn nhìn thấy mộtngọn lửa say mê nghệ thuật đến miệt mài, một ý chí, nghị lực và lòng hamhọc hỏi, lối làm việc đầy nhiệt tình, trách nhiệm Cộng vào đó là sự địnhhướng đúng đắn từ người cha: nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Thuận.Nhưng sẽ là thiếu sót nếu trong những thành công của anh mà chúng ta khôngnhắc đến người bạn đời, bạn nghề: nữ sĩ Xuân Quỳnh Năm 1973, Lưu Quang

Vũ kết hôn với Xuân Quỳnh - đánh dấu một sự kiện quan trọng trong cuộcđời Lưu Quang Vũ Gắn bó cuộc đời mình với Xuân Quỳnh, anh không chỉgắn bó với một người bạn đời mà còn là một người bạn thơ, cùng nhau vượtqua khó khăn lận đận và xác định hướng đi đúng đắn cho cuộc đời mình.Chính sự động viên, thấu hiểu, sự chia sẻ hi sinh của người vợ đã giúp choLưu Quang Vũ yên tâm, tự tin vững bước trên con đường nghệ thuật nhiềuvinh quang nhưng cũng lắm chông gai Với cảm xúc, tài năng và trí tuệ củamình, nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ đã được cổ vũ nhiệt thành bằngnhững tràng vỗ tay tán thưởng, ngợi ca Bây giờ, chúng ta và tin chắc cảnhững thế hệ sau này nữa đều luôn nhớ đến Lưu Quang Vũ bởi tài năng, sựlao động miệt mài và những đóng góp của anh ở cả thơ, truyện ngắn và kịch.Năm 17 tuổi, Lưu Quang Vũ nhập ngũ, được biên chế về binh chủngphòng không không quân Đây là giai đoạn có nhiều thay đổi trong cuộc đời

anh Anh sáng tác rất nhiều thơ Chùm thơ đầu tay: Gửi tới các anh, Lá bưởi

lá chanh, Đêm hành quân được in trên tạp chí Văn nghệ quân đội Và đặc

biệt, bằng sự xuất hiện trên văn đàn với phần thơ Hương cây in chung với Bằng Việt trong tập Hương cây - Bếp lửa khi anh tròn hai mươi tuổi thì Lưu

Quang Vũ nhanh chóng được biết đến với tư cách là một nhà thơ trẻ tài năngđầy triển vọng

Lưu Quang Vũ đã sống trong lòng bạn đọc yêu thơ bằng những câu thơ,bài thơ “không thể thay thế” Độc giả như tìm thấy một cảm xúc rất riêng tư,một cá tính rất độc đáo qua các tập thơ:

1 Hương cây - Bếp lửa - Tập thơ (in chung), Nxb Văn học, 1968

2 Mây trắng của đời tôi - Tập thơ, Nxb Tác phẩm mới, 1989

3 Bầy ong trong đêm sâu - Tập thơ, Nxb Tác phẩm mới, 1993

Ngoài ra, Lưu Quang Vũ có 12 tập thơ đã được đặt tên, có những tập đã

hoàn chỉnh: Cuốn sách xếp lầm trang, Cỏ tóc tiên,… và những tập thơ còn

dang dở

Sau này phần lớn các bài thơ của anh đã được tập hợp trong cuốn Lưu

Quang Vũ thơ và đời, Nxb Văn hóa Thông tin, 1997 Và mới đây nhất là cuốn

Lưu Quang Vũ - di cảo, Nxb Lao động, 2008 Với thơ, anh đã có được giọng

điệu riêng, ổn định một bản sắc thơ nhất quán Đọc thơ Lưu Quang Vũ, chúng

ta mới hiểu hết vì sao người ta lại nói: với thơ, anh đã được sống cho riêngmình, cho chính mình Đó là tấm lòng của một thi nhân nhiều trắc ẩn ChínhLưu Quang Vũ cũng đã nói:

Như tình yêu thơ đã sinh ra Không phải vì tiền nhuận bút Không sợ ngục tù bạo lực

Dù khổ sở dù phiền hà Thơ không bao giờ câm lặng Như nhịp đập của trái tim trung thực

Là nhân chứng của anh

(Nếu đó là tội lỗi)

Nếu như thơ và kịch đã ghi tên Lưu Quang Vũ trong lòng bạn đọc baothế hệ thì khi nhắc đến anh chúng ta cũng không thể không nhắc đến nhữngsáng tác truyện ngắn của anh Truyện ngắn được xem là nhịp cầu nối liền

trong hành trình nghệ thuật của người nghệ sĩ, đúng như giáo sư Phong Lê đã

nhận xét: “Văn xuôi Lưu Quang Vũ - cầu nối giữa thơ và kịch Nói đúng và

sát hơn là truyện ngắn Lưu Quang Vũ Những truyện ngắn mang dư vị thơ.

Và những truyện ngắn hàm chứa nhiều chất kịch”.

Với những tập truyện ngắn: Người kép đóng hổ (1983), Mùa hè đang

đến (1983), Truyện ngắn Lưu Quang Vũ (1994), anh đã thể hiện được bản sắc

riêng của mình “Truyện ngắn của Vũ đã là tiếng nói của những người

thường gặp, không to tát, không lên gân, ai cũng có thể tìm thấy chút riêng của mình trong đó” (Lê Minh Khuê).

Những vấn đề trong văn xuôi của Lưu Quang Vũ khá nhẹ nhàng, khônggay gắt, gân guốc Dù viết về cái tốt cái xấu, cái ác cái thiện thì ta đều tìmthấy được cái khát khao mà Lưu Quang Vũ muốn bày tỏ là sao cho cuộc sống

và tình người đẹp hơn, trong trẻo hơn cho dù hiện tại có đục trong lẫn lộn, xấutốt đan xen Chúng ta dễ dàng nhận thấy trên những trang viết của anh nhữngsắc màu cuộc sống, những bức chân dung khác nhau mà ta cũng có thể bắt

gặp đâu đó: một anh Bân “không bao giờ làm mất lòng ai vì không bao giờ

anh cãi lại ai”; “không bao giờ ngủ trên đường vì một lẽ rất giản đơn là anh không đi đâu, anh đứng yên một chỗ”; “trong các cuộc họp anh thường ngồi nghiêm chỉnh trên hàng ghế trên, thủ trưởng nói một câu anh gật đầu một cái” Quả là một “con người nhũn nhặn” Nhưng ở Bân không có lập trường

quan điểm, không có sự đấu tranh thì tự mình cũng không đứng vững được.Cuối cùng anh cũng bị lật tẩy để trơ ra là một con người nhạt nhẽo và vô tích sự.Hoặc như anh Y một “cán bộ lâu năm”: đi nhiều nơi, chuyển nhiều cơquan, giữ nhiều cương vị khác nhau, biết nhiều lĩnh vực và quen rất nhiềungười Nhiều người cứ ngỡ anh là thần tượng, xem anh như là một cuốn báchkhoa Nhưng hóa ra anh chỉ là một cây tầm gửi, cuối đời rồi anh chẳng làm

được gì, hầu như không có nghề ngỗng gì, trước sau anh vẫn chỉ là một người

vô tích sự

Lại nói đến nghề, các truyện ngắn: Người kép đóng hổ, Người chiếu đèn,

Trang viết cuối cùng, Đêm giao thừa năm ấy, Trước thềm lục địa,… là

những tác phẩm viết về con người của nghề nghiệp: nghề thuốc, nghề giáo,nghề báo, nghề chiếu đèn, nghề văn Qua đó ta có thể thấy được bức thôngđiệp của tác giả: con người phải có nghề, sống với nghề và say mê nghề

Đã từng làm thơ, làm báo (in trong tập Diễn viên và sân khấu - Nxb Văn

hóa, 1979), lại viết văn khá có duyên, quả là Lưu Quang Vũ đã chuẩn bị mộtvốn liếng văn học và nghề nghiệp nhất định trước khi bước vào lĩnh vực sân

khấu Ngay từ vở kịch đầu tay Sống mãi tuổi 17, nó đã đem lại vinh quang

cho anh khi anh được trao tặng huy chương vàng tại hội diễn sân khấu toànquốc năm 1980 Đó là một sự động viên, tạo niềm tin cho anh, để anh miệtmài sáng tạo cho đến trước khi mất (1988) Hơn 50 vở kịch đã ra đời làm thayđổi hẳn diện mạo của nền sân khấu nước nhà: từ tư duy của người diễn, ngườixem cho đến người phê bình Giờ đây nhắc đến anh có lẽ không ai quên được:

Lời nói dối cuối cùng, Hồn Trương Ba da hàng thịt, Nàng Sita, Tôi và chúng

ta, Lời thề thứ 9,…

Xem kịch Lưu Quang Vũ ai cũng thấy hứng thú, không hề có cảm giácnhàm chán là trước hết nhờ vào khả năng đặc biệt trong việc tạo tình thế kịchcủa anh Ngay cả những khi đó là một tình huống hoàn toàn bất ngờ không ailường trước được Trong những tình huống kịch đó, Quang Vũ lại tạo ra đượcmột thế giới nhân vật, trong đó có những nhân vật làm người xem khó quên

Ví dụ như: một giám đốc Việt trong Tôi và chúng ta, như Trương Ba, anh hàng thịt trong Hồn Trương Ba, da hàng thịt, và ở mỗi nhân vật, Quang Vũ

đều đặc biệt chú ý đến quá trình phát triển của tính cách nhân vật, cho dù đó

có thể là nhân vật phụ Một nét khác nữa khi xem kịch của Lưu Quang Vũ

khiến ta luôn bị thu hút Đó là trong khi ở nhiều vở kịch tính đơn nghĩa củalời thoại, đối thoại chỉ là nhằm mục đích dẫn truyện, kéo dài những lớp thoạinhạt nhẽo không mấy nội dung thì trong kịch Lưu Quang Vũ ngôn ngữthường rất tự nhiên, ngắn gọn, trong sáng, có nhiều sức gợi, nhiều lớp lang ý tứ.Với những thành quả trong sự nghiệp sáng tác của mình, Lưu Quang Vũ

đã để lại trong lòng khán giả một phong cách kịch rất riêng: tính hiện đạitrong chủ đề tư tưởng các vở diễn ngay cả khi viết về đề tài lịch sử, dã sử,truyện kể dân gian trong và ngoài nước Anh đã nêu lên được cái muôn đờitrong cái bình thường, biến những chuyện từ trong cổ tích, huyền thoại thànhchuyện thời sự Vì thế mà tác phẩm của anh đã đến gần được với đời sống, từ

đó gợi ra những ý nghĩa phổ biến và có sức khái quát cao

Chính vì vậy mà cho đến nay, nhắc đến sân khấu kịch Việt Nam không

ai có thể quên nhắc đến Lưu Quang Vũ vì những tài năng và đóng góp của anh.Lưu Quang Vũ chỉ sống tròn 40 năm trong thời kì đầy khó khăn và biếnđộng của đất nước: chiến tranh, hòa bình, bước vào thời kì đổi mới Trongcuộc đời ngắn ngủi với biết bao thăng trầm: gặp gỡ và chia li, hi vọng và thấtvọng, đắng cay và hạnh phúc, thất bại và thành công… chàng thi sĩ trẻ họ Lưu

đã kịp để lại cho đời nhiều tác phẩm có dấu ấn và đã kịp trở thành một trong

số những kịch gia lớn nhất của Việt Nam thế kỉ XX Nhưng dù vậy, trước hếtanh là một nhà thơ Với thơ anh đã được sống với chính mình Sinh thời niềmsay mê lớn nhất của anh là: vẽ tranh, viết nhật kí và làm thơ Thơ có thểkhông mang lại cho anh những thành công rực rỡ, huy hoàng như kịch nhưng

“Thơ chính là nơi ẩn náu cuối chót của chàng thi sĩ buồn này Thơ - với Lưu Quang Vũ là tất cả sự hàm ơn, và trang trải riêng của tâm hồn chàng với đời sống” (Nguyễn Thị Minh Thái) Thơ Lưu Quang Vũ vì thế mang nhiều tính

chất tự thuật, nó giống như những dòng nhật kí chia sẻ với anh những khi anh

đau khổ, vui sướng và hạnh phúc trong cuộc đời Có lẽ với anh thơ ca cũnggiống như Raxun Gamzatop viết:

Khi tôi nhỏ thơ giống như bà mẹ Tôi lớn lên thơ lại giống người yêu Chăm sóc tuổi già thơ sẽ là con gái Lúc từ giã cõi đời kỉ niệm hóa thơ lưu

(Thơ ca)

Chương 2 CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ LƯU QUANG VŨ

QUA NHỮNG NGUỒN CẢM HỨNG TIÊU BIỂU

Lê Quý Đôn từng cho rằng: “Thơ khởi phát trong lòng người ta”, còn Ngô Thì Nhậm lại tha thiết: “Hãy xúc động hồn thơ cho ngòi bút có thần”.

Thơ trữ tình theo một quan niệm chung nhất là sự thể hiện trực tiếp nhữngcảm xúc và suy tư của nhà thơ hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượngđời sống Bằng lăng kính chủ quan của mình, nhà thơ nhận thức và cảm xúctrước thế giới và con người Đồng thời thông qua việc tổ chức các phươngtiện để tạo ra một thế giới tinh thần riêng biệt, độc đáo mang tính thẩm mĩ vànhằm truyền đạt tinh thần đó đến bạn đọc Dù nhà thơ viết về đề tài nào, nhậpvai dưới dạng nào thì suy cho cùng tác phẩm đó cũng chính là tiếng nói chứađựng xúc cảm suy tư của anh, mang đậm dấu ấn cá thể của tâm hồn thi sĩ.Như vậy, cái tôi trong trong thơ trữ tình cũng chính là chủ thể, là sự hóa thân

của nhà thơ mà theo Bêsô thì “bản chất của nhà thơ trữ tình là ở chỗ, qua thi

ca anh ta đã thành hình tượng”

Lưu Quang Vũ làm thơ là để trút hết lòng mình trên trang giấy Anh rất

yêu thơ, chính anh cũng đã nói: “phải khi nào viết được hết những gì của

mình mới có thể gọi là thơ” Cuộc đời anh, 40 năm, thăng trầm đủ cả: có

những giọt nước mắt đau khổ, chia li, thất vọng chán chường; nhưng cũng cónhững giọt nước mắt của hạnh phúc, của thành công rực rỡ Chính vì thế màcái tôi trữ tình trong thơ Lưu Quang Vũ không phải bất biến mà nó thay đổitheo từng quãng đời, từng quãng đường thơ Có khi là cái tôi đầy mâu thuẫn,yếu đuối nhưng cũng có khi đầy say mê, đắm đuối Cái tôi trữ tình trong thơanh được thể hiện đầy đủ qua những cung bậc cảm xúc: từ thất vọng, đaubuồn cho tới sướng vui, hạnh phúc

2.1 Cái tôi tha thiết yêu thương đắm đuối

Đọc thơ Lưu Quang Vũ, có lẽ điều đầu tiên mà chúng ta dễ dàng cảmnhận được là thơ anh chan chứa tình yêu thương với quê hương đất nước, vớibạn bè, với đồng đội, với những đứa trẻ nghèo Tất cả đều được anh quan tâmđến từng số phận, từng cảnh đời

2.1.1 Cảm xúc về quê hương đất nước

Quê hương, đất nước - những tiếng gọi thiêng liêng luôn được khắc ghitrong tâm hồn người Việt Đã từ xưa, đó là một đề tài bất tận của thi, ca, nhạc,họa

Ôi Tổ quốc ta yêu như máu thịt Như mẹ cha ta như vợ như chồng

Ôi Tổ quốc nếu cần ta chết Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, con sông

(Chế Lan Viên)Đọc thơ Lưu Quang Vũ, ta dễ dàng cảm nhận được những cảm xúcmãnh liệt về đất nước, về quê hương Một nước Việt Nam tươi đẹp sáng ngời,tràn đầy sức sống có lẽ nào ta không yêu không giữ Yêu quý giữ gìn là tráchnhiệm của chúng ta:

Đất nước mình tươi hoa đẹp nắng

Ta cùng gìn giữ phải không anh

(Gửi tới các anh )

Những cảm xúc như vậy rất gần gũi với nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm:

Em ơi em, đất nước là máu xương của mình Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở Làm nên Đất nước muôn đời

(Đất nước)

Biết yêu quê hương đất nước, ý thức được đó là máu xương của mìnhkhông phải sách vở nào cũng có thể dạy được Cũng không thể gượng épmình nói lên những điều không phải xuất phát từ con tim Chỉ khi nào nhữngtình cảm chân thành được nói ra từ sâu thẳm đáy lòng thì ta nghe vừa mộcmạc, giản dị nhưng lại vừa ý nhị, đằm thắm.

Cây lá nơi này, cây lá quê hương

Ôi những mẹ những em ta hiền hậu Những cô gái cùng ta chiến đấu Giống như người con gái hôm xưa

(Lá bưởi lá chanh)

Yêu quê hương đất nước không phải vì những cái gì to tát mà nó đãmang lại cho ta mà đất nước gắn với ta từ những cái gì nhỏ bé nhất, gần gũi

và thân quen nhất: cây lá nơi này cây lá quê hương Ôi quê hương, nơi có mẹ,

có em ta những khuôn mặt hiền hậu, nơi những cô gái cùng ta chiến đấu Tất

cả làm ta nhớ, ta thương Những câu thơ giản dị, không hề cầu kì, chải chuốtnhưng ta vẫn cảm nhận được những tình cảm sâu nặng của chính người viếtnên nó Chính vì xuất phát từ những tình cảm chân thành nhất mà nhà thơ đãthấy được niềm vui của mình khi ý thức về trách nhiệm bản thân Đó là tráchnhiệm của một người công dân luôn nghĩ về quê hương, là niềm vui của đứacon khi phải bảo vệ đất mẹ trong mọi hoàn cảnh Trong chiến tranh, không cónỗi đau nào đau bằng nỗi đau mất nước, không có nỗi nhục nào bằng nỗi nhục

của một người nô lệ, bởi vì “không có gì quý hơn độc lập tự do” Làm sao nói

đến niềm vui riêng của cá nhân trong nỗi lo chung của dân tộc Cho nên,trong hoàn cảnh mưa bom bão đạn, có lẽ niềm vui lớn nhất là được góp sứcmình bảo vệ quê hương, con đường đi kháng chiến vui náo nức:

Tiếng ai hò? dáng lạ cũng thân quen Đường nào vui bằng đường ra trận tuyến

(Đêm hành quân)

Giờ đây trên con đường hành quân ấy, tất cả những gương mặt dẫu lạcũng đã thành quen:

Tôi với anh đôi người xa lạ

Từ phương trời chẳng hẹn quen nhau

(Đồng chí - Chính Hữu)

Bởi vì, tất cả lúc này cùng chung một dòng máu, dòng máu quê hương

Chính vì thế mà cùng chung một niềm vui ra trận “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu

nước/ Mà lòng phới phới dậy tương lai” (Tố Hữu).

Con đường quê hương, con đường yêu thương Nối với vạn nẻo đường đất nước

Náo nức ngày đêm xe xuôi ngược

Đi ra tiền tuyến xa gần

(Gửi tới các anh )

Bây giờ đây, hơn lúc nào hết các anh đã cảm nhận được mỗi tên xóm,tên làng nơi các anh đã từng đi qua, đã trở thành những kỉ niệm không thể

nguôi quên “nơi nao qua, lòng lại chẳng yêu thương?” và “Khi ta ở, chỉ là

nơi đất ở/ Khi ta đi, đất đã hóa tâm hồn!” (Chế Lan Viên)

Chứng kiến những tháng ngày đất nước mình quằn quại dưới giày đinh

lũ giặc, tác giả đau đớn xót xa về những tội ác mà chúng gây ra:

Phố huyện mấy lần tàu bay giặc bắn Nhà ta năm ấy cháy tan hoang

(Phố huyện)

Nhưng càng đau đớn bao nhiêu thì lại càng vui sướng bấy nhiêu vềnhững đổi thay của nó khi được chính bàn tay con người khôi phục, dựng xây:

Phố đổi thay nhiều nhìn quanh bỡ ngỡ Đây cửa hàng mậu dịch đông vui Đây nhà ga tàu hối hả ngược xuôi

Chúng ta tụm năm tụm ba Họp hành, giễu nhau, uống trà, đọc thơ, đi thực tế

(Nói với mình và các bạn)

Bạn bè là nơi nhiều người tìm đến, kể cả những lúc vui và cả những lúcbuồn Những khi muốn có người tâm sự thì chén rượu nhạt và những ngườibạn thân cũng là điểm hẹn của Quang Vũ:

Hạnh phúc của tôi là được các bạn mến yêu

Là được mến yêu và tin các bạn Thế hệ mình cần những người dũng cảm Dũng cảm yêu thương dũng cảm căm thù

(Nói với mình và các bạn)

Tất nhiên họ gặp nhau là để nói những câu chuyện của lòng mình, của

thế sự, của nhân gian Và cũng có thể là “Đêm đông chí, uống rượu với bác

Lâm và bác Khánh, nói về những cuộc chia tay thời loạn”:

Thôi nhé mai ngày tiễn Khánh đi Đường xa bom phá tàu không về

Những cuộc chia tay làm sao không nhớ, không hụt hẫng bởi cái thời

loạn lạc của chiến tranh: “Cuộc chiến còn dai dẳng/ Hai bên chĩa súng vào

nhau” Chính vì thế mà cảm xúc về những chuyến đi xa càng sâu nặng: “Mai Nguyễn mặc áo lính, khoác ba lô/ Khánh xuôi về Phòng, mình ở lại” lòng

buồn không thể nói nên câu “Đốm thuốc cháy môi không nói”.

Nếu như đối với bạn bè những cảm xúc là nhẹ nhàng, thanh thản thì đốivới vợ, con, đặc biệt là mẹ có phần anh suy nghĩ nhiều về trách nhiệm của bảnthân, về bổn phận của người con

Đọc những vần thơ của Lưu Quang Vũ ta thấy ở anh một tâm hồn vừanhạy cảm, tinh tế nhưng cũng rất sâu kín, nội tâm Đó là một sự thấu hiểulòng mình, lòng người khác Anh cảm nhận được niềm vui của bản thânnhững ngày đầu tiên chờ đón đứa con ra đời và anh cũng hiểu được nhữngkhó nhọc và cả những đổi thay của người mẹ khi chín tháng mang thai đứa

con: “Lần đầu tiên nghe con trở đạp/ Em quặn lòng nhưng náo nức yêu

thương/ Tháng thứ tám mang thai em mệt/ Da xanh gầy đôi mắt cũng to hơn/

…Mẹ bấm móng tay mong con lắm đấy/ Cha chờ con càng yêu mẹ của con”.

Khi viết về người bạn đời, anh cảm thấy đó là người luôn chở che và lo

lắng cho anh Cho nên trong bài Thư viết cho Quỳnh trên máy bay khi “Mẹ

của các con anh/ Một tháng nay nằm viện” thì anh lại suy nghĩ và băn khoăn

nhiều hơn: “Có phải vì mười lăm năm yêu anh/ Trái tim em đã mệt” và “Một

mình em với giấc ngủ chập chờn/ Thương trái tim nhiều vất vả lo buồn/ Trái tim lỡ yêu người trai phiêu bạt” Đối với vợ, anh luôn tự cho mình là người

trai phiêu bạt, là “người chồng đoảng của em” và cho rằng chính anh là người làm em đau khổ “Người yêu ơi/ Có nhịp tim nào buồn khổ vì anh?”.

Dường như lúc này, mọi sự lo lắng của anh đều dồn hết cho người vợ thân

yêu Sự mong mỏi lớn nhất lúc này cũng chính là “Trái tim hãy vì anh mà

khỏe mạnh/ Trái tim của mùa hè, tổ ấm chở che anh”.

Mẹ là mái che đời cha mưa nắng Con là cánh buồm cha gửi đến mai sau

(Gửi em và con)

Nói đến con, Lưu Quang Vũ đã dành rất nhiều tình cảm trong những vầnthơ viết về con Tình cảm cha con, tình phụ tử thiêng liêng cao qúi, có thể đốivới những nhà thơ khác, ta không gặp nhiều bài thơ viết về nó Nhưng trongthơ Lưu Quang Vũ, ta lại thấy nhiều Với những trạng thái cảm xúc khácnhau, những hoàn cảnh khác nhau, anh luôn xem đứa con nhỏ là niềm vui lớn,

là nơi anh gửi gắm tâm sự của người cha Từ buổi “Anh mong đợi ngày cha

con gặp mặt” khi đứa con mới chỉ tháng thứ tám trong bụng mẹ cho đến khi

con vừa tròn một tuổi “Miệng bi bô tập nói/ Làm gà ò ó o” thì tình cảm của

người cha dành cho con đã rất sâu nặng

Đọc những vần thơ:

Tháng tư, nắng trở trời Con thường hay ốm vặt

Mẹ lo, đêm thức suốt

Bố thương, ngày bế hoài

(Thằng Mí)

hay:

Sau mỗi ngày bận rộn

Bố có niềm vui lớn Buổi chiều đi đón con

(Buổi chiều đón con)

chúng ta như thấy một cái tôi tràn đầy cảm xúc Giọng thơ nhẹ nhàng nhưngngập tràn tình cảm Phải là một con người đa cảm, sống nội tâm thì mới cóthể cảm nhận hết những niềm vui lớn lao từ những việc bé nhỏ như vậy Rồikhi hoàn cảnh bản thân gặp nhiều ngang trái, phải chia tay với vợ khi đứa conđầu lòng vừa tròn một tuổi, hơn ai hết không chỉ thấy đau khổ riêng mình màanh còn nghĩ đến tội lỗi mình gây ra cho con và nỗi buồn mà đứa con bé bỏngphải gánh lấy Anh tâm sự:

Con ơi hãy tha thứ cho cha Cha chẳng thể nào sống cùng mẹ được đời cha nắng gắt

mẹ con cần suối mát của đồng vui.

Con khôn lớn trên đời hãy yêu thương mẹ

và hãy hiểu cho cha

(Nói với con cuối năm)

Anh yêu con, dành nhiều tình cảm cho những đứa con của mình Và anhhiểu đứa con là niềm vui, là hạnh phúc, là lẽ sống của người làm cha, làm mẹ.Cũng chính vì thế, Lưu Quang Vũ cũng đã dành tình cảm và nhiều trang viếtcho người mẹ của mình:

Trên đời chẳng ai lo cho ta bằng mẹ Cũng chẳng ai ta làm khổ nhiều như mẹ của ta

(Gửi mẹ)

Dường như đối với ai, anh cũng cảm thấy mình là người có lỗi và nhậnphần trách nhiệm về mình

Viết về mảng thơ này, PGS.TS Lưu Khánh Thơ - em gái Lưu Quang Vũ

- đã nhận xét: “Ấn tượng về những ngày kháng chiến gian khổ đã in đậm

trong tâm hồn cậu bé Lưu Quang Vũ, mà nổi bật lên vẫn là hình ảnh người

mẹ tần tảo một nắng hai sương… Những kỉ niệm ấy trở thành nguồn cảm hứng và trở đi trở lại trong các bài thơ sáng tác sau này của anh”; hay “Biết bao nhà thơ đã dành cho mẹ những lời đẹp nhất Đến lượt Lưu Quang Vũ, anh lại thể hiện tình cảm của mình theo một cách riêng: giản dị, chân thành nhưng không kém phần tha thiết, đằm thắm”:

Mẹ vá áo mới biết con chóng lớn

Mẹ không còn rõ chỉ để xâu kim

Áo con có đường khâu tay mẹ vá Thương mẹ nhiều con càng yêu áo thêm

(Áo cũ)

Những câu thơ trên được viết vào năm 1963, tức là khi Lưu Quang Vũvừa tròn mười lăm tuổi Một cậu học sinh lớp chín mà đã ý thức được nhữngvất vả của người mẹ, và cả sự già nua của mẹ theo năm tháng, để rồi từ đóyêu mẹ hơn bởi từng đường kim mũi chỉ khi mặc áo do tay mẹ vá Đối với

mẹ, con vẫn còn rất bé nhỏ, chỉ là “đứa con trai nhiều lỗi lầm ương ngạnh”.

Nhìn thấy mẹ mỗi năm thêm một tuổi, nắng mưa làm tóc mẹ bạc đi nhiều, bâygiờ con chỉ:

Ước mẹ trẻ hoài như buổi mới gặp cha Ước con được sống suốt đời bên mẹ

Mẹ muốn ăn cá thu con chẳng nề xuống bể Chẳng ngại lên ngàn kiếm đọt măng mai

(Gửi mẹ)

Dường như đến lúc này tất cả tấm lòng của người con đã dành cho sự lolắng khi nghĩ về mẹ:

Đêm nay con nằm rừng xa gió lạnh

Mẹ nghỉ chưa hay đã thức rồi

(Gửi mẹ)

Như vậy đến đây, chúng ta có thể nhận thấy có những cảm xúc tràn đầytrong những câu thơ Lưu Quang Vũ viết về những người thân yêu nhất của

mình Đó là những tình cảm chân thành mà tha thiết Quả là “có những điều

chỉ nói được bằng thơ” (Maiacopxki) Những vần thơ nói hộ lòng anh Vì

những người thân yêu anh muốn mang đến cho họ niềm vui trong cuộc đời.Những tình cảm của lòng mình anh muốn dành cho tất cả

2.1.3 Cảm xúc về số phận của trẻ em

Với một trái tim nhạy cảm và con mắt quan sát tinh tế, Lưu Quang Vũ đãtrăn trở nhiều về cuộc sống của những em bé trong hoàn cảnh đất nước cóchiến tranh Sự tàn khốc của chiến tranh không chỉ làm cho người lớn phải lotoan, vất vả mà cuộc sống của trẻ thơ cũng trở nên khác thường Lưu Quang

Vũ đã rất xúc động, xót xa khi dựng lại bức chân dung của các em

“Trẻ em như búp trên cành”, đó là những thế hệ tương lai của đất nước

dù trong hoàn cảnh nào vẫn cần được chăm sóc nâng niu Mỗi đứa trẻ là mộtgương mặt sinh ra để đón nhận cuộc sống bình yên, hạnh phúc, một tương laitốt đẹp Nhưng trong chiến tranh, những điều tưởng chừng tất nhiên ấy lại thật

xa vời:

Nhớ lũ em giờ sơ tán nơi xa Mưa này lội đường trơn đi học

(Thức với quê hương)

Một hình ảnh dễ bắt gặp trong khói bom lửa đạn: đó là những ngày sơtán nơi xa Nhưng dù khó khăn, vất vả đến đâu thì các em vẫn cố gắng vượtlên hoàn cảnh để chống chọi và chiến thắng kẻ thù Công việc của các em lúcnày, sự cống hiến của các em lúc này là trau dồi trên trang sách Muốn xâydựng tương lai đất nước thì phải tới trường cho dù là những ngày nắng hayngày mưa

Nhưng rồi muốn yên cũng thật khó Tội ác của kẻ thù không chừa một

ai Nếu như trước đây Nguyễn Trãi khi tố cáo tội ác của giặc Minh đã nói:

Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ

thì nay, chúng ta cũng thấy số phận mong manh nhỏ bé của các em trong thơLưu Quang Vũ:

Lũ trẻ nhỏ ngụp chìm trong đạn lửa Bao nấm mồ nằm lại những đồi hoang

(Thị trấn biển)

Khi đọc thơ Lưu Quang Vũ viết về trẻ em, một điều ta dễ nhận thấy là dùtrong hoàn cảnh nào thì những cảnh đời của những đứa trẻ nghèo vẫn luônlàm trái tim anh nhức nhối

Những em bé mồ côi

ra sông vớt củi mục Những em bé lang thang bán báo trên tàu điện

Đó là nhũng số phận thật mong manh, tương lai không định hướng Hivọng của các em chỉ là làm sao để sống cho qua từng ngày cho dù phải giànhgiật từng miếng cơm manh áo Bây giờ các em là:

Những tuổi thơ không có tuổi thơ Những đôi mắt tráo trơ mà tội nghiệp Chúng ăn cắp, đánh nhau, chửi tục Lang thang hè đường, tàu điện, quán bia Những bông hoa chưa nở đã tàn đi Những cành cây chưa xanh đã cỗi

(Những tuổi thơ)

Những “con chim non trong trắng” đáng lẽ cần được che chở, nâng niu thì giờ đây tuổi thơ của các em như đã chết: “Em gái mười lăm đã không còn

thiếu nữ/… Người ta đã đánh em/ Trong toa tàu chật chội/ Người ta làm nhục em/ Dưới bẩn thỉu những lùm cây tối”, để em từ nay “Đôi môi không trong vắt nụ cười”, điều em mơ ước không còn nguyên lành nữa Nhìn thấy hình

ảnh đó mà lòng người như thắt lại: “Lặng đứng nhìn em đi/ Cổ tôi chừng

nghẹn đắng” (Những tuổi thơ).

Có thể không còn những lời nào để nói hết sự mất mát của tuổi thơ em

Tất cả là lỗi của ai?: “Mọi người đều có tội/ Trước tuổi thơ đã chết của em”.

Như vậy là hoàn cảnh xã hội, đất nước chiến tranh, những tuổi thơ khôngđược sống trong thanh bình, không được che chở Chiến tranh đã cướp đi củacác em tất cả

Lưu Quang Vũ rất thương cảm, xót xa cho những mảnh đời nhỏ bé nhưvậy Những con chim non chưa đủ lông đủ cánh, chưa thể tự mình lo chocuộc sống của mình mà đã phải chịu những nỗi đau mất mát:

nhìn bao em bé mồ côi

mà sao chiều nay giết xong quân giặc chẳng thấy lòng thảnh thơi nhẹ nhõm.

Giờ đây, anh chỉ muốn nói với các em những lời động viên, an ủi; muốnthổi vào các em ngọn lửa của niềm tin; muốn các em vững vàng bước tiếp,phải giành lại từ kẻ thù niềm tin vào cuộc sống:

Đừng sợ, bé em ơi đừng sợ hãi Chúng ta cần phải sống

Làm chứng nhân tấn kịch thảm thê này

(Ghi vội một đêm 1972)

Đúng vậy, các em cần phải sống, mà phải sống cho mạnh mẽ bởi chínhcác em là chứng nhân của tội ác, là lời tố cáo mà mãi đến đời sau vẫn cònnhức nhối.

Biết bao yêu thương, bao trìu mến, bao xót xa xen lẫn tự hào khi LưuQuang Vũ viết những câu thơ về tuổi thơ Những em bé lớn lên trong giankhó, nụ cười trong trẻo của các em giờ đây chất chứa bao đau thương mấtmát Tội ác của kẻ thù hằn sâu trong mỗi tâm hồn thơ trẻ Những đồng cảm,xót xa của tác giả chính là những bằng chứng lên án chiến tranh, sự hủy diệtđồng thời ca ngợi sức sống mãnh liệt của mỗi con người Việt Nam Đúng là,

sự sống gieo mầm từ cái chết, hạnh phúc hiện hình từ trong những đau khổ hisinh

2.2 Cái tôi da diết và đầy biến động trong tình yêu

Tình yêu là một tình cảm thiêng liêng và cao đẹp của con người Từ lâu

nó vẫn luôn là một địa hạt hấp dẫn của những người yêu thơ, người sáng tácthơ và thu hút sự chú ý của các nhà phê bình văn học Lưu Quang Vũ khôngphải là một ngoại lệ Thơ tình là một phần quan trọng trong đời thơ của anh,nhất là khi bản thân Lưu Quang Vũ là một chàng trai đa sầu đa cảm với nhiềurung động và lắm cảm xúc

Với Lưu Quang Vũ, tình yêu không chỉ là điểm tựa, là nguồn sống, mà

nó còn là nguồn cảm hứng nghệ thuật dạt dào Đi qua từng giai đoạn trongcuộc đời với những mối tình, những cuộc hôn nhân, thơ tình Lưu Quang Vũcũng luôn biến chuyển với những giọng điệu riêng, những cung bậc khácnhau Điều đặc biệt ở thơ tình Lưu Quang Vũ là qua mỗi giai đoạn thơ, người

ta lại thấy sự có mặt của những mối tình, những người phụ nữ Hay nói mộtcách khác, mỗi người con gái đến với Lưu Quang Vũ đều để lại những dấu ấnnhất định trong thơ anh

2.2.1 Những cảm xúc trong trẻo tuổi học trò

Lưu Quang Vũ là một chàng trai tài hoa và nhạy cảm Từ thuở còn cắp

sách đến trường, mỗi ánh mắt, mỗi nụ cười đều làm anh xao xuyến: “Mấy

bữa nay, trước khi xa trường mình thấy nhiều đôi mắt ngập ngừng, phân vân nhìn mình làm cho trái tim trẻ dại đôi lúc phải rung lên” (Nhật kí Lưu Quang

Vũ ngày 29/5/1963) Đây là những thổ lộ của một cậu học sinh lớp 9 Nhật kí

thời đi học của anh còn ghi lại rất nhiều những cảm xúc bâng khuâng, mơ hồ,những tình cảm dịu nhẹ, những ấn tượng tươi rói của tình yêu tuổi học trò đầy

mơ mộng Đó là những cảm xúc trong trẻo về một cô bạn gái cùng lớp:

Cô bé con có đôi mắt mở to

Đã đánh mất kho vàng và tiếng hát

(Những ngày chưa có em)

Người ta thường nói, khi yêu đôi mắt nói lên được tất cả Có những

người yêu nhau từ cái nhìn đầu tiên hoặc cảm nhận được tình yêu khi “tay

nắm chặt tay/ mắt dừng lâu trong mắt” Nhìn vào đôi mắt ta hiểu được nhiều

điều: “Em bảo anh đi đi/ Sao anh không đứng lại/ Em bảo anh đứng lại/ Sao

anh vội đi ngay/ Lời nói thoảng gió bay/ Sao mà anh ngốc thế/ Không nhìn vào mắt em” như lời của một nhà thơ nào đó đã nói Và với Lưu Quang Vũ

cũng vậy, thời gian này đã có nhiều ánh mắt làm cho cậu học trò phải bângkhuâng:

Cho anh hái một nhành mi xanh biếc

…Nắng rụng vào khóe mắt thoảng bóng mây

Đó là những câu thơ rất hay, vừa trong trẻo nhưng cũng giàu cảm xúccủa chàng trai tuổi mười bảy, mười tám Có một cái gì đó rất lãng mạn củanhững rung cảm ban đầu Ngôn từ, hình ảnh được sử dụng ở đây cũng thật

trong sáng, hồn nhiên: hái một nhành mi, nắng rụng vào khóe mắt thoảng

bóng mây Ánh mắt lúc này không gợn chút lo âu: “trong như giếng nước ban đầu” Đặc biệt là từ những rung động của lòng mình đó anh đã sáng tạo

và liên tưởng đến một hình ảnh rất đẹp: “Mảnh trăng liềm nghiêng một nỗi

nhớ nhau”

Trong sổ tay của anh ngày ấy đã ghi lại những kỉ niệm của tuổi học trònhiều mộng mơ Ở đó chúng ta có thể đã tìm thấy được những tình cảm nhẹnhàng nào đó của thời cắp sách để rồi theo anh mãi về sau:

Một dòng sông, một con đường xa vắng Với niềm thương nhớ khôn nguôi

trong đó cũng có thể đã có vị chua chát, xót xa:

Hai sắc hoa ti-gôn Bài thơ xưa của T.T.K.H Bài thơ thời đi học nhớ không em?

Bài thơ đắng cay tuy điệu mà buồn Nay đọc lại chẳng còn rơi nước mắt

… Hoa ti-gôn như trái tim vỡ nát Chết âm thầm dưới những bước chân quen

Điều đáng nói là những rung động ngọt ngào của tuổi học trò đã tưới máttâm hồn anh Anh đã có được những ngày mơ mộng và vô tư trong sáng Đặcbiệt là nó đã nuôi dưỡng và chắp cánh cho những vần thơ của anh Cũng mộtphần từ những rung động đầu đời đó mà chúng ta có thể hiểu nhiều hơn vềchàng thi sĩ họ Lưu