Sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ tố hữu từ từ ấy đến việt bắc

Nghĩ về ông, một nhà thơ lớn trong các mốc lịch sử trong khoảng sáu tnăm thơ Tố Hữu.Tôi thiết nghĩ không có gì lý thú hơn là đợc nghiên cứu từngcâu thơ, từng bài thơ của ông để cảm nhận

A- Phần mở đầu:

1 Lý do chọn đề tài:

Nhắc đến nền thơ ca cách mạng Việt Nam ai trong mỗi chúng ta cũngnghĩ ngay đến cố nhà thơ Tố Hữu, một ngời cách mạng, một chiến sĩ trungkiên

Tố Hữu xuất sắc nh một ngôi sao sáng trong nên thơ ca cách mạng thời

kỳ mặt trận Dân chủ Trong tiến trình Văn học hiện đại Việt Nam Tố Hữu(1920-2002), có một vị trí đặc biệt quan trọng Tên tuổi của Tố Hữu đợc gắnliền với một thời đại Văn học- thời đại cách mạng rực rỡ nhất của Dân tộc

Ông có ảnh hởng nhiều mặt đến quá trình vận động và phát triển của Văn họcViệt Nam thời hiện đại- đặc biệt là thơ ca Sự nghiệp sáng tác của ông đã đạt

đợc những giải thởng cao quý:

Giải nhất: Giải thởng Văn học của Hội văn nghệ Việt Nam(1954-1955)

cho tập thơ “Việt Bắc”; Giải thởng Văn học Đông Nam á của Thái Lan-1996cho tập thơ “Một tiếng Đờn”; Ngoài ra còn có một giải thởng cao quý vàthiêng liêng nhất : Giải thởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt1,1996) Với những giải thởng đó đã chứng minh cho một điều rằng: Tố Hữu làmột trong số ít các nhà thơ có sức ảnh hởng sâu sắc tới lịch sử phát triển củadân tộc và thời đại Sự nghiệp sáng tác của Tố Hữu đã để lại một khối l ợng tácphẩm không phải là ít - Bảy tập thơ để lại cho đời: “Từ ấy” sáng tác trớc cáchmạng tháng 8 năm 1945; “Việt Bắc” sáng tác trong thời kỳ kháng chiến chốngPháp; “Gió Lộng”; “Ra Trận”; “Máu và Hoa” sáng tác trong những năm xâydựng chủ nghĩa xã hội và kháng chiến chống Mỹ cứu nớc Hai tập thơ “MộtTiếng Đờn”; “Ta với Ta” đợc sáng tác trong thời kỳ độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội(1979-2000) Thơ ông là tiếng nói tận đáy lòng, là tiếng nói chântình của ngời con đất Việt ở đây đã kế thừa và phát huy một cách rực rỡ nhấttài năng siêu việt mà ông cha ta để lại Trong lĩnh vực này chúng ta thấy rằng

sự đóng góp của thơ Tố Hữu vào nền thơ ca Việt Nam hiện đại là vô cùng tolớn Tố Hữu đã chiếm lĩnh đợc tình cảm của quần chúng nhân dân và nghiễmnhiên trở thành nhà thơ yếu mến vào loại bậc nhất của cả một dân tộc, của cảmột thế hệ Hồ Chí Minh

Mặt khác, nói tới Tố Hữu là nói tới một nhà thơ cộng sản, suốt cả cuộc

đời đã gắn bó với sự nghiệp đấu tranh cách mạng của Đảng, của Dân tôc, đãdùng thơ ca làm vũ khí đấu tranh cho cách mạng- phục vụ cách mạng

Nói tới Tố Hữu là nói tới một nhà thơ lớn, tiếng thơ của ông là tiếng thơtiêu biểu nhất cho một dân tộc anh hùng, một thời đại anh hùng Dân tộc ta tựhào có một nhà thơ lớn - nhà thơ Tố Hữu.

Thơ Tố Hữu bao quát đề cập nhiều đề tài, nặng tình đất nớc, tình ngời,trong suốt tính nhân đạo, vừa dân tộc song cũng vừa hiện đại Thơ ông khi thì

nh cái “kèn” xung trận, khi lại thủ thỉ tâm tình lắng sâu vào lòng ngời đọc với

t cách là một ngời bạn đờng, hơn thế nữa ông còn xuất hiện với t cách là mộtngời hớng dẫn, chỉ đờng cho những ai đang khao khát đi tìm lý tởng cộng sản.Nghệ thuật thơ Tố Hữu giản dị mà phong phú, giàu ngôn ngữ và nhạc

điệu, đa dạng và luôn có sự đổi mới nhng lại thống nhất trong một phong cáchriêng độc đáo của ông Có thể nói thơ Tố Hữu là niềm kiêu hãnh cho ngời ViệtNam, thơ ông là nhịp đập chung cho nền thơ ca cách mạng Việt Nam Chế LanViên đã khẳng định rằng: “Nói đến Tố Hữu là nói đến vai trò mở đầu và hiệnvẫn là ngời dẫn đầu trong nền thơ hiện thực cách mạng của chúng ta, sự thànhcông của ông trớc cách mạng đã xúc tiến sự hình thành của thơ hiện thực xãhội chủ nghĩa Việt Nam sau cách mạng” Còn Hà Xuân Trờng cũng khẳng

định: “Tố Hữu là nhà thơ cộng sản, ngọn cờ đầu của văn học hiện thực xã hộichủ nghĩa Việt Nam trong suốt hơn nữa thế kỷ qua”

Chính vì những lý do trên mà khi đi vào nghiên cứu một số vấn đề trongsáng tác thơ ca của Tố Hữu, chúng ta không chỉ để hiểu một tài năng xuấtchúng, mà còn là một hớng đi có ý nghĩa để tiếp cận một giai đoạn văn họccủa một thời kỳ cách mạng hào hùng

Nghĩ về ông, một nhà thơ lớn trong các mốc lịch sử (trong khoảng sáu tnăm thơ Tố Hữu).Tôi thiết nghĩ không có gì lý thú hơn là đợc nghiên cứu từngcâu thơ, từng bài thơ của ông để cảm nhận hết cái hay cái đẹp và tích luỹ chomình ít nhiều hiểu biết để sau này giảng dạy thơ Tố Hữu một cách tốt hơn.Trong cái đa dạng và phong phú của thơ Tố Hữu, chúng tôi chỉ nghiêncứu một trong những vấn đề to lớn của thơ ông, đó là một vấn đề “Sự vận độngcủa cái tôi trữ tình từ tập thơ:“Từ ấy” đến tập thơ: “Việt Bắc” trong thơ TốHữu” Để nghiên cứu toàn bộ các tập thơ của Tố Hữu quả là điều vô cùng lớn.Ngoài phần bó hẹp của luận văn này ra, bản thân tôi cũng cảm thấy cha có đủkhả năng để tiếp cận toàn bộ các tập thơ ông mà chỉ cố giắng đi sâu vàonghiên cứu hai tập thơ trên, ngoài ra có thể liên hệ đến một số bài thơ khác

nằm trong các tập thơ:“Máu và hoa”, “Ra trận”…hay của các nhà thơ, nhàhay của các nhà thơ, nhàvăn, nhà nghiên cứu khác

Nói đến cái tôi trữ tình, không phải Tố Hữu là ngời khai phong, song TốHữu là ngời kế thừa có chọn lọc và sáng tạo theo phong cách riêng của mình,

để phục vụ cho lý tởng mà ông theo đuổi.Trớc hết, ta thấy quá trình thơ ca xét

ở cấp độ lich sử, giai đoạn, trào lu, khuynh hớng đều có sự liên hệ mật thiết vớicác kiểu của cái tôi trữ tình Sự biến đổi và phát triển, thay thế, phân hoá củacái tôi trữ tình là cốt lõi của sự vận động

Do vậy khảo sát sự vận động của cái tôi trữ tình sẽ làm rõ bản chất vànhững quy luật vận động của thơ trữ tình về phơng diện lịch sử cũng nh của thểloại

Hơn nữa ta cũng thấy một điều rằng vấn đề này nó cũng có ý nghĩa thời

sự sâu sắc Nói đến “Từ ấy” là nói đến tập thơ tìm đờng và nhận đờng Còn vớitập thơ “Việt Bắc” nó phản ánh một cách chân thực cuộc kháng chiến , tinhthần tha thiết yêu nớc, chí khí chiến đấu kiên cờng để bảo vệ tổ quốc của nhândân ta

Trong lịch sử bốn nghìn năm dựng nớc và giữ nớc của dân tộc, cuộckháng chiến chống Pháp có một ý nghĩa lớn Đó là cuộc kháng chiến đầu tiên

do đảng lãnh đạo, để giữ gìn chính quyền công nông còn non trẻ Từ tiếngsúng đầu tiên cho đến nay thấm thoát đã trên 60 năm Thử hỏi rằng: Có aitrong thế hệ ngời Việt Nam chúng ta quên đợc sự tích anh hùng ca của dân tộc

ta trong kháng chiến thần kỳ: “Chín năm kháng chiến thần thánh, gậy tầmvông đánh tan quân bạo tàn” (Ba mơi năm đời ta có đảng) Vậy nghiên cứu đềtài này ta cũng thấy đợc sự vận động đi lên của dân tộc hào hùng đi lên từ tậpthơ: “Từ ấy” cho đến “Việt Bắc” Đó cũng là sự vận động của cái tôi trữ tìnhtrong nhà thơ Tố Hữu

Chọn “Từ ấy” và “Việt Bắc” làm đối tợng nghiên cứu còn có nhiều lý dokhác nữa: Ta thấy con đờng sáng tác của thơ Tố Hữu là con đờng sáng tác kháliên tục, sáng tác của ông trớc và sau cách mạng liền một mạch chúng ta có thểlấy ý kiến của Chế Lan Viên để thấy rõ tính chất liền mạch đó: “Những câuthơ của anh liền một bài, những bài thơ anh liền một tập, những quyễn sáchanh liền một đời Giữa những bài thơ anh ít có chữ “nhng” cắt làm hai đoạn”.Con đờng thơ Tố Hữu là con đờng liên tục nh vậy, nhng cách mạng tháng tám

là cái mốc phân chia lịch sử cũng nh phân chia lịch sử văn học dân tộc, bởi vì

thế giữa hai tập thơ “Từ ấy” và “Việt Bắc” nó cũng có sự phát triển giống vàkhác nhau.

Nh ta đã biết, trớc cách mạng thơ Tố Hữu là ngọn lửa cháy trong tâm hồnmột ngời trẻ tuổi yêu nớc, yêu đời nhng ông lại cha kịp biết rõ cuộc sống thực,cuộc sống cơm áo, mồ hôi, nớc mắt của quần chúng lao động Vì vậy có ngời

đã nói:“Tiếng hát của Tố Hữu lúc ấy sôi nổi và cảm động nhng còn thiếu gốc

rễ trong những cái rất thực tế ấy của đời sống quần chúng” Nhng rồi ôngkhông dừng lại ở đó, nếu nh cảm hứng lãng mạn về lý tởng cộng sản, về sựthắng lợi tất yếu trong tơng lai của cách mạng là cảm hứng chủ đạo trong tậpthơ “Từ ấy”, nó làm nên nét phong cách độc đáo của “Từ ấy”: lãng mạn- cáchmạng, thì đến “Việt Bắc” hình ảnh thơ đợc gắn chặt với hiện thực ngày càngtinh tế hơn, có những bớc tiến mới mạnh mẽ hơn Đây là yếu tố chính để làmnổi bật vấn đề sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Tố Hữu

Thiết nghĩ rằng: Kháng chiến đã làm đổi thay xã hội Việt nam Quầnchúng đã đi vào máu lửa, trở thành những ngời anh hùng mới, đổ máu dành sựsống cho dân tộc, đổ mồ hôi làm đổi thay cuộc đời Thơ Tố Hữu sau cáchmạng đã phản ánh đợc sự thay đổi lớn lao ấy của thực tế dân tộc “Nhà thơkhông đặt vấn đề tự nói mình nữa mà muốn nói anh bộ đội, bà cụ áo chàm, em

bé giao thông, những con ngời thực hằng sống xung quanh, những con ngờibình thờng mà vĩ đại Thơ Tố Hữu chuyển mạch, đi hẳn vào thực tế của quầnchúng cách mạng” Do đó từ tập thơ:“Từ ấy” cho đến “Việt Bắc” là cả một h -ớng đi, cả một sự vận động tích cực, tập thơ:“Việt Bắc” có một vị trí đặc biệt,

mở ra một hớng mới trên con đờng ngày càng bao quát , để đi sâu vào đời sốngcách mạng, vì vậy chúng tôi đã chọn hai tập thơ đầu để nghiên cứu và làm nỗi

rõ sự vận động tích cực trong thơ Tố Hữu

2 Lịch sử vấn đề.

Tố Hữu đã để lại cho kho tàng văn học dân tộc một số lợng lớn các tácphẩm văn học nghệ thuật phong phú, đa dạng và vô giá Cuộc đời của một nhàthi sỹ, một nhà cách mạng đầy tài năng đã sáng tạo không biết mệt mỏi cho

đời và cho sứ mệnh dân tộc Vì vậy đã thu hút sự chú ý, quan tâm của các nhànghiên cứu, các nhà lý luận phê bình Khi các giải thởng văn học cao quý đợctrao cho nhà thơ, chính là lúc sự nghiệp sáng tác của ông đợc khẳng định trongngôi nhà chung của thi đàn văn học dân tộc

ở Việt Nam trớc và sau giải phóng đã có nhiều công trình nghiên cứu thơ

Tố Hữu nói chung và hai tập thơ “Từ ấy”; “Việt Bắc”, các công trình đó cũng

đã đạt đợc những thành công đáng kể Các giáo trình lịch sử văn học Việt Namhiện đại của các trờng Đại Học, các chuyên luận của các tác giả Việt Nam đã

đi đến những nhận định và nhất trí về t tởng Tố Hữu: Ông là một trong nhữngnhà thơ xứng đáng tiêu biểu cho dòng thơ ca hiện thực xã hội chủ nghiã củadân tộc Việt nam, tổ quốc Việt Nam trong thời đại mới Tất cả mọi ngời đềutôn vinh ông là: Ca sĩ cách mạng

Các công trình nghiên cứu về thơ Tố Hữu nói chung và về hai tập “Từấy”; “Việt Bắc” nói riêng thì có nhiều, nhng có bốn công trình lớn phải kể đến

đó là:

- Chuyên luận thơ Tố Hữu của Lê Đình Kỵ

- Tố Hữu là nhà thơ cách mạng của nhiều tác giả

- Tố Hữu về tác gia và tác phẩm của nhiều tác giả

- Thi pháp thơ Tố Hữu của Trần Đình Sử

Công trình nghiên cứu của Lê Đình Kỵ với trên năm trăm trang, tác giả

đã đề cập tới thơ Tố Hữu một cách khá đầy đủ và hệ thống Khác với các tậpthơ sau, hai tập thơ đầu “Từ ấy” và “Việt Bắc” đợc nghiên cứu một cách khátrọn vẹn Hơn thế từ “Từ ấy” cho đến “Việt Bắc” chúng ta thấy rất rõ sự vận

động của cái tôi trữ tình Những vấn đề liên quan đến đề tài mà chúng tôi bắt

đầu nghiên cứu thì đã đợc tác giả Lê Đình Kỵ cung cấp khá nhiều t liệu Đó lànhững đề tài quý báu để chúng tôi trau dồi và bổ xung thêm vào vấn đề mình

đang nghiên cứu: Nh cái tôi trữ tình đợc thể hiện rất rõ qua những nhân vậttrong “Việt Bắc” đều là những nhân vật chân thực, những con ngời tiêu biểucho lòng yêu nớc của nhân dân ta trong kháng chiến

ở một góc độ nào đó tác giả Lê Đình Kỵ cũng đã bàn đến sự vận độngcủa cái tôi trữ tình qua hai tập thơ, chúng tôi tiếp thu và thấy rằng đó là mộtgợi ý tốt để tôi hoàn thành bài viết này Nghĩa là khi đề cập đến “sự vận độngcủa cái tôi trữ tình qua hai tập thơ“Từ ấy” và “Việt Bắc” của Tố Hữu” Chúngtôi không chỉ đề cập đến bớc tiến về hình thức mà còn đặc biệt đề cập đến cáitôi thể hiện nh thế nào trong tiên trình phát triển của dân tộc và thời đại

Công trình thứ hai đợc xem là t liệu quý báu để nghiên cứu thơ Tố Hữu

đó là cuốn: “Tố Hữu nhà thơ cách mạng” Đây là cuốn sách tập hợp những bàiviết của nhiều nhà nghiên cứu có tên tuổi Xét một cách đúng đắn thì cuốn

sách cha có đợc một hệ thống chặt chẽ nh: “Chuyên luận thơ Tố Hữu” của Lê

Đình Kỵ, nhng nó lại có nhiều bài viết khá sâu sắc

Và một công trình nữa cũng khá thành công đó là: “Tố Hữu về tác gia vàtác phẩm” đây cũng là cuốn sách tập hợp những bài viết của nhiều nhà nghiêncứu,phê bình Cuốn sách cũng đã tập hợp đợc những bài viết khá sâu sắc về nộidung và hình thức Riêng về hai tập thơ: “Từ ấy”và “Việt bắc” có những bài

đặc sắc nh: Cái mới cuả “Từ ấy”, những bài thơ đầu tiên của Tố Hữu (NhPhong); “Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ” (Xuân Diệu); “Một bông hoa tơi thắmnhất cuả vờn thơ cách mạng” (Phan Cự Đệ); “Nên xét thơ Tố Hữu nh một thựcthể động” (Huỳnh Lý); “ “Từ ấy”- Tiếng hát của một ngời thanh niên, một ng-

ời cộng sản” (Hoài Thanh)…hay của các nhà thơ, nhàở tập thơ: “Việt Bắc” có các bài viết nh: “Đọc tậpthơ Việt Bắc của Tố Hữu” (Hà Xuân Trờng); “Tập thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu”(Xuân Diệu); “Tập thơ “Việt Bắc”” (Nguyễn Đình Thi); “Ta với Mình” trongbài thơ “Việt Bắc”(Nguyễn Đức Quyền)…hay của các nhà thơ, nhà

Các bài viết này ít nhiều đã chỉ ra đợc cái tôi đợc thể hiện trong thơ TốHữu nh thế nào, đồng thời đã nêu rõ đợc bớc chuyển của thơ Tố Hữu Tuynhiên các bài viết này có lẽ do chủ đích của các tác giả không phải nghiên cứu

để chỉ ra sự vận động của cái tôi trong thơ Tố Hữu nên các tác giả cũng không

đề cập đến vấn đề này một cách sâu sắc

Riêng với nhóm “Nhân văn-giai phẩm” trớc kia với dụng ý chính trị xấu

đã hạ thấp và phủ nhận giá trị tập thơ “Việt Bắc”, qua khâu phủ nhận giá trịhiện thực của tập thơ Họ cho rằng: “Việt Bắc thiếu chất sống và hình ảnh cụthể mà nặng về tâm tình cảm xúc, nặng về nhớ thơng…hay của các nhà thơ, nhà”

T liệu tham khảo và nghiên cứu đề tài này thì không phải là hiếm, tất cả

đều là những gợi ý tốt đẹp (ngoại trừ ý kiến của nhóm “Nhân văn- giai phẩm”)

Đề tài mà chúng tôi nghiên cứu không phải là một vấn đề đã đợc nghiên cứumột cách đầy đủ, mà có chăng chỉ là những góc độ gợi mở cho đề tài củachúng tôi mà thôi Còn việc đối chiếu sự vận động của cái tôi trữ tình từ “Từấy” đến “Việt Bắc”, hay giữa hai tập thơ với thơ ca kháng chiến để rút ra bớctiến mới của cái tôi trữ tình thì cha thấy công trình nào đề cập đến Vì vậy bàiviết của chúng tôi sẽ tiếp thu những phát hiện, những thành công của ngời đitrớc và đặt ra những vấn đề mới để nghiên cứu sâu thêm: “Sự vận động của cáitôi trữ tình trong thơ Tố Hữu qua hai tập “Từ ấy” và “Việt Bắc”” Đề tài nghiêncứu của chúng tôi là sự tiếp nối một hớng đi, sự tìm tòi mà nhiều ngời đã thể

hiện Cái mới của đề tài này ở chỗ chúng tôi tập trung khảo sát một đặc điểmhay nói đúng hơn là một phẩm chất nghệ thuật nổi trội trong thơ Tố Hữu Sựvận động của cái tôi trữ tình qua hai tập thơ có giá trị vô cùng lớn Đây là mộtvấn đề vẫn cha đợc nghiên cứu một cách thấu đáo.

3 Nhiệm vụ của đề tài:

Đi vào nghiên cứu đề tài này chúng tôi tự đặt cho mình những nhiệm vụcơ bản sau:

- Nhiệm vụ thứ nhất: Tố Hữu có vị trí nh thế nào đối với thơ ca cách

mạng Việt Nam?

- Nhiệm vụ thứ hai: Phải chỉ ra đợc các yếu tố cơ bản đã góp phần làm

nên sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ ông Và để phục vụ mục đích của

sự vận động cái tôi trữ tình, các yếu tố đó đã đợc tổ chức nh thế nào?

- Nhiệm vụ thứ ba: Vấn đề phản ánh cái tôi trữ tình trong thơ nói chung

và trong thơ Tố Hữu nói riêng đợc thể hiện nh thế nào?

- Nhiệm vụ thứ t: Sự vận động của cái tôi trữ tình đợc thể hiện nh thế nào

qua hai tập thơ “Từ ấy” và “Việt Bắc”, có cái gì mới lạ so với thơ ca khángchiến của các nhà thơ khác cùng thời với Tố Hữu

4 Phạm vi và đối tợng khảo sát:

Nh tên của đề tài đã xác định, phạm vi mà đề tài hớng tới là tìm hiểu sựvận động của cái tôi trữ tình trong Tố Hữu qua hai tập thơ “Từ ấy” và “ViệtBắc” Đây là một vấn đề hết sức phức tạp, đợc mở ra với nhiều hớng khácnhau: Xung quanh vấn đề lý luận về cái tôi, hình tợng cái tôi trong thơ TốHữu, kết cấu, giọng điệu, các thủ pháp nghệ thuật, cách tổ chức lời thơ…hay của các nhà thơ, nhà docòn nhiều hạn chế trong khả năng tiếp nhận, và chỉ trong khuôn khổ một luậnvăn nên chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi vấn đề trên hai điểm chính:

- Sự vận động cái tôi trữ tình trong hai tập thơ: “Từ ấy”đến “ViệtBắc”(Đây là vấn đề cơ bản)

- Một số thủ pháp nghệ thuật cơ bản để cái tôi trữ tình bộc lộ trong haitập thơ trên

-Phơng pháp phân tích cái tôi trữ tình đợc thể hiện nh thế nào qua cáchình ảnh cụ thể trong hai tập thơ.

-ở mức độ hạn chế, chúng tôi còn sử dụng phơng pháp so sánh-đối chiếu

để làm nổi bật nét độc đáo, đặc sắc của phong cách thơ Tố Hữu

B- Phần nội dung

Chơng1Cái tôi trữ tình-Một số vấn đề lý luận và vị trí văn học sử của nhà thơ Tố Hữu trong nền thi ca hiện

đại.

1.1 Khái niệm cái tôi từ quan niệm triết học và nhân văn.

Trớc khi đi vào cái tôi trữ tình chúng ta cần trở về phạm trù gốc của cáitôi trữ tình:

Cái tôi là một trong những khái niệm cổ nhất, đánh dấu ý thức đầu tiêncủa con ngời về bản thể tồn tại , để tự nhận ra mình là một con ngời khác với

tự nhiên, một cá thể mang trong mình cái riêng khác với nhiều cá thể cùngloài

Những ngời sáng lập ra chủ nghĩa Mác cũng chỉ ra rằng: “Cá nhân xuấthiện trong một giai đoạn nhất định, khi mỗi thành viên trong tập thể và theomột ý nghĩa nhất định” Nó cũng bắt đầu tồn tại với tập thể đó Đây còn đợccoi là sự thức tĩnh đầu tiên của mỗi các thể Nh là một đơn vị tồn tại biệt lậpvới cá thể khác Sau đó số phận cá nhân gắn liền với quá trình xã hội bi thảm,

và theo quá trình này nó đã làm ốm và teo đi những phẩm chất cá nhân củacon ngời

Nh vậy có thể nói, khi cá nhân còn trong tình trạng bị nô lệ, bị Thầnquyền ngự trị thì cha thể nói đến một ý thức đầy đủ của cái tôi ý thức về cánhân, về cái tôi đợc khẳng định lần đầu tiên khi mà nhận thức của con ngờithoát khỏi sự tồn tại của siêu nhiên và tôn giáo Nó khẳng định sức mạnh của ýtrí, sự nhận thức duy lý về cái tôi còn xem là bớc ngoặt quan trọng

Khái niệm cái tôi là một khái niệm có độ hàm rất rộng, đến mức khóxác định Cái tôi cá nhân vừa có ý thức bản thể, vừa mang tính xã hội lịch sử

và vận động qua các thời đại

Nhìn chung tôn giáo không thừa nhận cái tôi cá nhân, nếu có nói đến thìcũng là để hoà tan nó vào quan niệm siêu hình

Cơ đốc giáo quy tất cả giá trị cá nhân vào linh hồn và chỉ thừa nhận hình

ảnh một cá nhân khi nó đã tẩy hết những gì là cá biệt của bản thân nó để tạonên hình ảnh gần giống hình ảnh của chúa

Triết lý Phật giáo đợc xây dựng trên căn bản của lý thuyết vô ngã(không có ta) Họ xem không có cái ta thực tại Cái ta mà chúng ta tởng thật rachỉ là giả tởng, Phật giáo đề cáo thuyết diệt dục.

T tởng Nho giáo cũng không giành chổ đứng cho cái tôi, cá nhân TheoNho giáo thì con ngời là cái đức của đất trời, là sự kết giao giữa âm dơng, là sựhội tụ của quỷ thần, là cái ý tốt đẹp của ngũ hành Bởi thế cá nhân hiện diệnkhông phải những hình ảnh của bản thân nó mà trong sự chế định của các lợnglợng xã hội tự nhiên Cá nhân hoà tan vào bản chất chung của con ngời-tựnhiên, con ngời-chức năng, con ngời-cơng thờng.Con ngời không có ý thức nh

là một cái tôi tồn tại độc lập

Các nhà triết học duy tân họ cũng rất quan tâm đến cái tôi cá nhân:Con ngời với t cách của chủ thể t duy-chủ thể nhận thức Thế giới

Với t cách của khách thể, của chính sự nhận thức Bản thân tôi cũng là đối ợng khám phá Sự phân đôi cái tôi này là một bớc tiến của nhận thức

t-Đến thời kỳ triết học duy vật, họ đã đa ra quan niệm đối lập với quanniệm duy tâm, họ đã tách cái tôi ra khỏi hiện thực, vì vậy mà triết học Mác-

Ăngghen cho rằng: “Con ngời là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” (cái tôi gắnvới đời sống xã hội), khẳng định gía trị của con ngời

Từ các quan niệm trên chúng ta có thể rút ra một định nghĩa về cái tôi trữtình: Cái tôi trữ tình là sự thể hiện trực tiếp những cảm xúc và những suy t củanhà thơ, của nhân vật trữ tình trớc các hiện tợng của đời sống Hay nói cáchkhác, cái tôi trữ tình là sự thể hiện một cách có nhận thức và cảm xúc đối vớithế giới-con ngời, thông qua lăng kính cái tôi của chủ thể và thông qua việc tổchức các phơng pháp của nhà thơ trữ tình để tạo ra một thế giới tinh thần riêngbiệt, độc đáo mang nặng tính chất thẩm mỹ nhằm truyền đạt tinh thần, t tởng,tình cảm đến với ngời đọc

1.2 Bản chất của cái tôi trữ tình:

Cái tôi trữ tình là một khái niệm nhiều yếu tố và nó mang những tínhchất sau:

1.2.1 Cái tôi trữ tình mang bản chất chủ quan cá nhân:

Cái tôi nhà thơ và cái tôi trữ tình, trớc hết ta thấy cái tôi trữ tình là sự thểhiện bản chất cá nhân trong việc cảm thụ trữ tình đối với đời sống

Thơ trữ tình trớc hết là sự kiểm nghiệm đời sống của con ngời Con ngờivới t cách là một thi sỹ nhìn ra Thế giới Bản chất cá nhân của cái tôi khôngchỉ thể hiện ở việc chủ quan hoá Thế giới, mà nó còn bộc lộ cái tôi trữ tình tựbiểu hiện, khai thác và phơi bày Thế giới nội tâm của từng cá nhân Do thơ trữtình mang đậm tính cá nhân khí chất tiểu sử và kinh nghiệm sống của nhà thơ

đóng vai trò không nhỏ trong quá trình sáng tác

“Xem ngời có thể viết đợc thơ”(Cao Bá Quát) “Ngời thơ phong vận nhthơ ấy” (Hàn Mạc Tử) Khí chất tài hoa của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Cao báQuát cũng đợc in dấu ấn ấy Hay cái “ngồng” trong thơ Tản Đà cũng phản ánh

điều ấy của chủ thể cá nhân.Trong thơ Tế Hanh, Chế Lan Viên, Tố Hữu cũngthể hiện rất rõ điều đó

Chủ thể của nhà thơ đợc cấu thành nhân cách của cái tôi trữ tình, cái tôitrữ tình trớc hết là tính cách của ngời mang lời nói, ít hay nhiều nó cũng biểuhiện sau những vần thơ:

Cuộc đời bi thơng tuyệt vọng của Hàn Mạc Tử nó cũng thể hiện saunhiều vần thơ viết về máu và hờn ánh sáng chân lý soi đờng trong thơ TốHữu Phạm Tiến Duật khí chất này tạo nên nhiều nguồn sống của ông Songcũng có những nhà thơ, nhà văn ngoài đời sống vô cùng khốn khổ nhng trongtác phẩm của mình thì toàn kể những cảnh ăn chơi xa đoạ nh: Nguyễn CôngHoan, Vũ Trọng Phụng…hay của các nhà thơ, nhàở đây chúng tôi chỉ đi vào khảo sát thơ là chính, ít

đề cập đến văn xuôi

Do tính chất cá nhân đậm nét, cá nhân nhà thơ sáng tạo nên cái tôi trữtình dễ bị hiểu một cách hạn hẹp, vì vậy đợc quy về và đồng nhất với cá nhânnhà thơ Trong thực tế, tiểu sử nhà thơ luôn ẩn hiện trong nhiều vần thơ trữtình, nhng tự thân nó không đủ làm nên cái tôi trữ tình Cái tôi trữ tình nó khác

về chất so với cái tôi nhà thơ Đó là sự khác nhau giữa cuộc đời và nghệ thuật,giữa chủ nghĩa tự nhiên và chủ nghĩa hiện thực, giữa nguyên mẫu và điển hình.Nguyễn Đình Thi cho rằng: “Thứ củi nào thì cháy lên thứ lửa ấy”

1.2.2 Bản chất xã hội nhân loại của cái tôi trữ tình: (Liên hệ giữa cái tôi trữ tình với cái tôi cộng đồng)

Bản chất xã hội nhân loại không phải chỉ có trong thơ cách mạng mà nócòn có trong tất cả các loại hình thơ ca Nhng bản chất này nó đợc thực hiệnrất rõ nét trong thơ cách mạng, cho nên Thế giới nghệ thuật trong thơ cáchmạng mang đậm tính sử thi Nhà thơ Sóng Hồng(Trơng Chinh) nói rằng: “Thơ

không chỉ nói đến tình cảm của nhà thơ, mà thông qua tình cảm đó nói lênniềm hy vọng, ớc mơ của nhân dân”

1.2.3 Bản chất thẩm mỹ của cái tôi trữ tình:

Cái tôi trữ tình trở thành trung tâm sáng tạo và tố chức văn bản trữ tình

Có nhiều cách phân loại cái tôi trữ tình, tôi xin đa ra một vài cách sau:

- Nếu căn cứ vào phơng pháp sáng tác thì có thể phân cái tôi ra các loạisau:

+ Cái tôi cổ điển; lãng mạn; hiện thực; cách mạng

- Nếu dựa theo cấu trúc nhân cách của cái tôi :

+ Cái tôi cá nhân; xã hội; tâm lý; hành động; bản năng; nhu cầu

- Nếu căn cứ vào các tiêu chí, quan hệ của cái tôi với các phạm trù tinhthần :

+ Cái tôi đạo đức; chính trị; nghệ sỹ; văn hóa

- Nếu căn cứ vào đặc điểm của nhân cách :

+ Cái tôi sầu; cô đơn; cảm giác; hởng lạc

- Nếu căn cứ vào loại hình, nội dung :

+ Cái tôi sử thi; thế sự ; đời t

- Nếu căn cứ vào phơng thức bộc lộ tình cảm:

+ Cái tôi suy nghĩ; cảm xúc; triết lý

- Nếu căn cứ vào cấu trúc của tác phẩm :

+ Cái tôi tác giả; nhân vật

- Nếu căn cứ vào thể loại thơ:

+ Cái tôi ca dao; thờng nhật

Vấn đề quan trọng là ngời làm thơ phải biết chọn một cái tôi nào đó đểphân tích cho hợp lý với từng bài thơ cụ thể

1.3 Quan niệm về sự vận động của cái tôi trong thơ:

1.3.1.Khái niệm về sự vận động:

Cái tôi trữ tình với t cách là một hiện tợng nghệ thuật thì không phải làmột yếu tố bất biến Trên tinh thần biện chứng có thể thấy một loại hình cái tôitrữ tình cũng có đời sống riêng của nó Nghĩa là nó có sự manh nha, sinhthành, phát triển và kết thúc hay chuyển hoá sang một dạng thức khác Toàn

bộ sự vận động biện chứng này là cốt lõi của sự phát triển thể loại

Khi khảo sát sự vận động của cái tôi trữ tình chúng ta phải dựa vàonhững căn cứ sau:

Căn cứ triết học: sự vận động biện chứng mà mọi hiện tợng đời sống xãhội, đời sống tự nhiên đều phải tuân theo

Căn cứ vào thực tế đối tợng mà chúng ta khảo sát

Căn cứ vào bên trong của thể loại, nó có sự tích luỹ, tìm tòi thờngxuyên, nhiều chiều Những kinh nghiệm mà thể loại văn học càng ngày càng

có sự phát triển trong thơ trữ tình, thơ dân gian mộc mạc, thơ đờng luật, thể thơdân tộc 6 đến 8 chữ

Khi nói đến sự vận động của cái tôi trữ tình ta thờng thấy nó diễn ra theohai chiều hớng, vừa có sự đối lập lại vừa có sự thống nhất

Một mặt nó có xu hớng cũng cố một bản chất thuần nhất, tìm đến mộthình thái tối u hiệu quả, nhằm phản ánh trung thành bộ mặt tinh thần và cảmxúc của thời đại Mặt khác trong sự vận động này mỗi kiểu của cái tôi trữ tìnhlại có sự tự phận tán, cố gắng tìm đến sự đa dạng, phong phú của các phongcách riêng

Sự vận động của của cái tôi trữ tình đợc hiểu nh là sự biến đổi của quiluật nội tại Nhìn chung sự vận động này là sự biến hoá làm giàu có thêm thểloại Nhng khái niệm sự vận động thì không hoàn toàn đồng nhất với sự tiến bộphát triển của nó

Ví dụ: Cái tôi lãng mạn trong thơ mới 1932-1945 Cái tôi sau thời kỳ

phát triển rực rỡ 1936-1939 nó luôn biến đổi, nó không đứng yên mà vẫn tiếptục vận động phát triển đi vào con đờng bế tắc dẫn đến sự chấm dứt Sau mộtthời kỳ vinh quang, nó đi vào chiều hớng phân hoá rồi tan rã.Cái tôi trữ tìnhtrong thơ ca sau năm 1975 có sự vận động chậm chạp tìm kiếm trớc khichuyển sang hình thái khác

Các nhân tố tạo nên sự vận động của cái tôi trữ tình: Cái tôi trữ tình là sựtổng hợp các hiện tợng:

- Hiện thực đời sống cùng với những vấn đề chính trị- xã hội là nguồngốc khách quan tác động mạnh mẻ nhất đối với văn học nói chung và thơ trữtình nói riêng

- Sự vận động này nó đợc tác động bởi sự tiếp nhận của ngời đọc từ cuộcsống đến tác phẩm Nhu cầu thởng thức của ngời đọc ở mỗi thời đại có sự khácnhau ở nhu cầu thẩm mỹ Nhu cầu của ngời đọc tạo nên nhiều suy nghĩ trong

quá trình sáng tạo của nhà văn Do sự thay đổi của ngời đọc đã tạo nên sức ép

đối với mỗi nhà văn Do sự tiếp nhận của ngời đọc, có sự ảnh hởng rất quantrọng, đã tạo nên sự thay đổi, sự trởng thành và phát triển của cái tôi cá nhânnhà thơ Cái tôi nhà thơ là yếu tố đầu tiên cốt lõi của cái tôi trữ tình, với t cách

là thi sỹ thì nhà thơ sống cuộc sống cá nhân và cuộc sống xã hội Những quansát nhận thức trải nghiệm, bồi đắp liên tục cho nhân cách trữ tình Không phảimọi nhà thơ đều có sự phát triển trong sự sáng tạo,điều này do nhiều nguyênnhân, nhng nhìn chung đối với đa số các nhà thơ, các thế hệ nhà thơ sự trởngthành là một thực tế và đây cũng là một yếu tố thúc đẩy sự vận động và pháttriển của thể thơ

Ví Dụ: Tố Hữu trớc cách mạng và sau cách mạng đều sáng tác theo

ph-ơng pháp chung đó là lý tởng cộng sản

Tố Hữu trớc cách mạng: là lời giải bầy lý tởng cộng sản

Tố Hữu sau cách mạng: là sự thể hiện trực tiếp các vấn đề của dân tộctạo nên sự vận động của chủ thể trữ tình là kinh nghiệm của thể loại, có thể nóimọi nhà văn trong quá trình sáng tác của mình đều tích luỹ những kinhnghiệm sáng tác Các thể loại có sự kế thừa và sự phủ định

1.3.2.Các kiểu nhà thơ:

- Kiểu nhà thơ dân gian: Cái tôi trữ tình trong ca dao, dân ca là một thể

loại đợc xem là cổ xa nhất của văn học, cái tôi này tìm thấy mình trong cáichung của tập thể, cái tôi cá thể nó chìm đi, không bộc lộ nh một cá nhânriêng biệt, mà biểu hiện cái tôi xã hội trở thành tập thể cộng đồng

Ai làm cho khói lên giời

“

Cho ma xuống đất, cho ngời biệt ly;

Ai làm cho Nam, Bắc phân kì

Cho hai hàng lệ đầm đìa tấm thân ….” ”

Thực ra đây là bốn câu thơ của Tản Đà, vậy mà đã bị dân gian hoá trởthành một bài ca dao

Về cơ bản cái tôi tr tình dân gian là cái tôi phi cá thể, hình thức truyềnmiệng, diễn xớng vận động trong không gian, thời gian đã làm mất đi cái cụthể Xét về mặt thời gian, trong văn học dân gian, thời gian mang tính ớc lệ:

“Hôm qua”, “Hôm nay”, “Chiều chiều” Thời gian của cá thể mờ nhạt hẳn đikhông nh trong cái tôi hiện đại Không gian cũng mang tính ớc lệ, có thể thay

đổi địa danh này thành địa danh khác

“ ờng vô xứ Nghệ quanh quanh ”….” Đ “ ờng vô xứ Huế quanh quanh ”….” Kiểu nhà thơ cổ điển: đây là cái tôi khép kín, cái tôi vũ trụ, cái tôi cá

nhân tự biểu lộ

Kiểu nhà thơ lãng mạn: Nó thể hiện cái tôi cá nhân đợc biểu hiện khép

kín và cô đơn về mặt xã hội

Kiểu nhà thơ cách mạng: Đây là cái tôi hiện thực, gắn liền với hiện thực

cách mạng, cái tôi cá nhân hoà hợp với cái tôi xã hội, cái tôi tự ý thức về lịch

sử xã hội, cái tôi mang tính sử thi và lý tởng

Qua việc trình bày ta có thể thấy khái niệm cái tôi trữ tình trong cấu trúcthể loại có ý nghĩa sau:

-Khái quát đợc đặc trng thể loại, nó chỉ ra mối quan hệ giữa thơ trữ tìnhvới đời sống, thông qua bản tính nhân cách của chủ thể trữ tình

-Thống nhất đợc cả yếu tố nội dung và hình thức của tác phẩm nh là chủ

đề, cảm hứng sáng tạo, nhân vật trữ tình, giọng điệu ngôn ngữ của chủ thể trữtình nhất định, từ đó có thể xây dựng đợc phong cách của một tác giả

-Khái quát đợc các loại hình của cái tôi trữ tình qua từng thời đại, qua sựvận động của nội dung và hình thức của cái tôi trữ tình có thể tìm hiểu sự vận

động thể loại thơ trữ tình

1.4 Vị trí văn học sử của nhà thơ Tố Hữu trong nền thơ ca Việt nam hiện đại:

1.4.1.Một số nét khái quát về nhà thơ Tố Hữu:

Tố Hữu tên thật là Nguyễn Kim Thành, sinh ngày 4/10/1920 tại làng PhùLai, nay thuộc xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế trongmột gia đình nhà nho nghèo, không đỗ đạt gì nhng lại rất ham thơ văn và thích

su tầm ca dao lịch sử Khi còn nhỏ Tố Hữu đợc cha dạy làm thơ theo lối cổ

Mẹ ông là một nhà nho, thuộc nhiều ca dao, dân ca xứ Huế

Quê hơng xứ Huế đã góp phần quan trọng vào sự hình thành hồn thơ TốHữu Huế tuy là một vùng đất nghèo, nhng phong cảnh thiên nhiên sông núilại rất nên thơ.Tuổi thanh niên Tố Hữu đúng vào những năm phong trào cáchmạng do Đảng cộng sản Đông Dơng lãnh đạo đoàn thanh niên dân chủ ởHuế.Năm 1937, ông bắt đầu có thơ đăng báo Năm 1938, Tố Hữu ra nhập đảngcộng sản Đông Dơng

Tháng 4 năm 1939, Tố Hữu bị thực dân Pháp bắt và bị giam ở nhiều nhàlao ở các tỉnh Miền Trung và Tây Nguyên Từ năm 1937 đến 1938 và suốtnhững năm tháng bị giam trong các nhà lao, Tố Hữu vừa rèn luyện ý chí làmthật nhiều thơ cách mạng để cổ vũ đấu tranh Những bài thơ ấy sau này đợctập hợp lại (1946) và năm 1959 đợc in lại dới nhan đề “Từ ấy”.

Tháng 8 năm 1945, Tố Hữu là chủ tịch uỷ ban khởi nghĩa Thừa ThiênHuế và sau đó là bí th xứ uỷ Trung Kỳ.Năm 1947 Tố Hữu đợc Trung ơng

Đảng điều động ra Việt Bắc phụ trách công tác văn nghệ và là trởng tiểu banvăn nghệ trung ơng Năm 1948, thành lập hội văn nghệ Việt nam, Tố Hữutham gia ban chấp hành hội Năm 1955 là uỷ viên chính thức trung ơng Đảng.Năm 1960, Tai đại hội lần thứ III của Đảng Tố Hữu đợc bầu vào ban bí

th trung ơng Đảng và là uỷ viên ban bí th trung ơng Đảng từ năm 1960-1980

Ông còn là trởng ban thống nhất trung ơng (1874-1975)

Năm 1976, tại Đại hội lần thứ IV của Đảng, Tố Hữu đợc bầu là uỷ viên

dự khuyết bộ chính trị và bí th ban chấp hành trung ơng đảng Từ nănm 1980

ông là uỷ viên bộ chính trị ban chấp hành trung ơng đảng và từ năm 1981 đợc

cử giữ chức phó chủ tịch hội đồng Bộ trởng

Năm 1982, tại đại hội lần thứ V của Đảng, Tố Hữu đợc bầu lại là uỷ viên

bộ chính trị trung ơng đảng, Bí th ban chấp hành trung ơng Đảng và giữ cácchức vụ này cho đến năm 1986

1.4.2 Vị trí của Tố Hữu trong nền thơ ca cách mạng:

Trong tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại, Tố Hữugiữ một vai trò, vị trí rất quan trọng hàng đầu mà khó có ai có thể thay thế đợc

ở Tố Hữu, con ngời chính trị và con ngời nhà thơ thống nhất chặt chẽvới nhau, sự nghiệp thơ gắn liền với sự nghiệp cách mạng, trở thành một bộphận của sự nghiệp cách mạng Cho đến nay, ông vẫn đợc xem là một trongnhững cây đại thụ trong khu rừng văn học Việt Nam thế kỷ XX Ông đã đợcnhà nớc trao tặng giải thởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật ( đợt I-1996).Đó là bằng chứng cho những gì mà Tố Hữu đã đóng góp vào nền thơ cadân tộc

Cuộc đời của Tố Hữu đã đi xuyên xuốt cùng với quá trình phát triển củacách mạng Việt Nam Trong quá trình ấy ông đã giữ vững vị trí tiêu biểu trongthơ ca cách mạng Việt Nam Có thể nói ông là một trong những nhà thơ xứng

đáng tiêu biểu nhất cho dòng thơ ca hiện thực xã hội chủ nghĩa của dân tộc

Trong lời nói đầu tuyển tập Tố Hữu, Chế Lan Viên có nhận định: “Nói

đến Tố Hữu về thơ, anh phải nói đến vai trò của ngời mở đờng và hiện vẫn làngời dẫn đầu trong nền thơ ca cách mạng của chúng ta, sự thành công của anhtrớc cách mạng đã xúc tiến sự hình thành của thơ hiện thực xã hội chủ nghĩasau cách mạng”

Tố Hữu bớc vào làng thơ với tập “Từ ấy” đã gây nên chấn động lớn, đã

đem một luồng ánh sáng tơi mới soi đờng và dẫn đờng cho cả nên thơ ca đangtrong thời kỳ bế tắc Giữa lúc Xuân Diệu đang chìm đắm trong “niềm khắckhoải thời gian”, Huy Cận thì bất lực vì nỗi sầu nhân gian, Thế Lữ thì tìm đếncỏi tiên nh một giải pháp cho tâm hồn, Chế Lan Viên thì đi vào một thế giớisiêu hình Còn Tố Hữu đàng hoàng xuất hiện giữa bầu bạn anh em, ông đứnggiữa hiện thực cuộc sống không siêu thoát, không né tránh khỏi hiện thực đó

Lớn lên trong không khí oi bức, ngột ngạt của chế độ thực dân, Tố Hữu

đã ý thức đợc nỗi nhục mất nớc Chàng thiếu niên ấy phải vật vã trong sự bếtắc đến ngạt thở để tìm ra con đờng đi cho mình cũng nh cho cả dân tộc đangchìm đắm trong kìm kẹp, đói nghèo Nếu nh Chế Lan Viên, Huy Cận, XuânDiệu…hay của các nhà thơ, nhà đã tìm đến thơ nh một biện pháp tinh thần cho mình thoát khỏi hiệnthực cuộc sống, thì với Tố Hữu thơ là vũ khí đấu tranh cách mạng, với ôngnghệ thuật không hề mâu thuẩn với đời sống: Con ngời làm thơ với con ngờihành động chỉ là một Sống là hành động, thơ cũng hành động Thơ với TốHữu là hình thức tơi đẹp của hoạt động cách mạng, của cuộc sống:

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ

“

Mặt trời chân lý chói qua tim….””

(Từ ấy)Nếu nh trớc cách mạng, thơ Tố Hữu đã khẳng định đợc ngay chổ đứngcủa mình, bởi thơ ông đợc tiếp nhận ánh sáng của Đảng và trở thành ngọn

đuốc dẫn đờng cho văn đàn thơ ca cách mạng, thì vị trí ấy còn đợc đẩy lên mộttầm cao mới, tầm vóc ấy xứng đáng với nhà thơ- chiến sỹ, nhà thơ cách mạngtrong thời đại mới

Sự đóng góp của Tố Hữu vào nền thơ ca cách mạng là to lớn Với 7 tậpthơ: “Từ ấy” trớc cách mạng; “Việt Bắc” trong kháng chiến chống Pháp; “GíoLộng” trong hoà bình; “Ra Trận” và “Máu và Hoa” trong kháng chiến chốngMỹ; “Một tiếng Đờn” và “Ta với Ta” sau năm 1975 Thơ Tố Hữu luôn luôngắn bó và phản ánh chân thực những chặng đờng cách mạng đầy gian khổ, hy

sinh nhng cùng nhiều thắng lợi vẻ vang của dân tộc, đồng thời đó cũng lànhững chặng đờng thể hiện sự vận động trong quan điểm t tởng và trình độnghệ thuật của chính nhà thơ Trên chặng đờng ấy, đặc điểm nổi bật của thơ

Tố Hữu là luôn có sự thống nhất hài hoà giữa cái tôi với cái ta chung, giữatuyên truyền cách mạng với cảm hứng trữ tình Vì thế Tố Hữu chiếm đợc sựmến mộ của nhiều thế hệ độc giả và ông nghiễm nhiên trở thành nhà thơ quýmến bậc nhất của cả thế hệ, cả dân tộc Nói đến Tố Hữu tức là nói đến nhà thơcộng sản Hơn nữa thế kỷ thơ ông đã gắn bó với cuộc đấu tranh của toàn đảng,toàn dân, Tố Hữu đã dùng thơ ca làm vũ khí đấu tranh cách mạng

Với những đóng góp trên, rõ ràng thơ Tố Hữu không chỉ phản ánh lịch

sử, phản ánh thời đại mà còn phản ánh tiến trình thơ ca dân tộc thế kỷ XX

Chơng 2 Cái tôi trữ tình trong tập thơ “Từ ấy”:

2.1 Vài lời giới thiệu về tập thơ:

Thơ Tố Hữu là một nguồn mạch quan trọng tạo nên khuôn mặt đẹp củathơ ca Việt Nam hiện đại “Từ ấy” là tập thơ đầu tay của ông, đợc sáng tác từ1937-1946 Tập thơ trớc hết là lòng cảm thơng da diết của ngời thanh niên tiểu

t sản đối với những ngời nghèo khổ, cô gái giang hồ tủi phận, em nhỏ bơ vơ,ngời già vất vỡng không nơi nơng tựa; Có tâm trạng giày vò xót xa cho quê h-

ơng đẹp còn chìm trong sơng khói ảm đạm của cuộc đời cũ, của ách thống trịthực dân

Nổi lên hơn cả là tuổi trẻ hiến dâng, sẵn sàng chấp nhận mọi thử thách

tù đầy để đấu tranh cho lý tởng cách mạng ở “Từ ấy” Tố Hữu đã đặt ra nhiềuvấn đề trớc cuộc đời Ngời thanh niên trí thức, khi tâm hồn bừng sáng lý tởngcách mạng, đã nhìn cuộc đời từ nhiều phía trong tầm xa và chiều sâu, trongquan hệ giữa cái chung và cái riêng, dân tộc và thời đại, sự sống và cái chết,hạnh phúc và hy sinh…hay của các nhà thơ, nhà“Từ ấy” mang theo hơi thở và máu thịt của cuộc đờichung , nhng trớc hết là của tác giả: sôi nổi, trẻ trung và thanh khiết ; cái đẹp ,cái cao cả của lý tởng, của cuộc đời đang đẩy lùi mọi cái xấu xa vẫn đục “Từấy” có phần là tiếng hát, có phần là nổi niềm tâm sự và có cả tiếng nói quyếttâm của ý chí trên con đờng đấu tranh Cái tôi của một ngời cộng sản trẻ tuổighi dấu ấn đậm nét, mở ra một bớc ngoặt quan trọng cho một thời đại đangtrong cơn bế tắc

2.2 ảnh hởng của thời đại đối với việc hình thành cái tôi trữ tình trong Từ ấy“ ”

Thơ Tố Hữu trớc và sau cách mạng đều liền một mạch, nó không giốngvới các nhà thơ khác nh Huy Cận, Chế Lan Viên, Thế Lữ…hay của các nhà thơ, nhà ớc cách mạngtrtháng 8(1930-1945) cùng trên một hiện thực đất nớc: hiện thực đen tối và hiệnthực tơi sáng Lúc này có ba dòng văn học: Hịên thực phê phán; văn học lãngmạn; Văn học cách mạng Hai dòng văn học hiện thực phê phán và văn họclãng mạn nó đợc phát triển công khai trên diễn đàn Còn dòng văn học cáchmạng phát triển trong điều kiện bí mật, thậm chí bị khủng bố hết sức gắt gao.Trong hoàn cảnh chung đó văn học hiện thực phê phán và văn học lãng mạncòn những hạn chế, nhng nó có sự ảnh hởng sâu sắc tới nền văn học lúc bấy

giờ Còn dòng văn học cách mạng còn chịu nhiều sự kìm kẹp, nó chỉ mangtính phục vụ cách mạng chứ nó cha mang tính nghệ thuật cao.

Tố Hữu viết “Từ ấy” trong hoàn cảnh đất nớc dới ách thống trị thực dânnửa phong kiến Tập thơ “Từ ấy” (1937-1946) là chặng đờng đầu, mời nămthơ Tố Hữu cũng là mời năm hoạt động sôi nổi say mê tự giác ngộ qua thửthách đến trởng thành của ngời thanh niên cách mạng trong một giai đoạn lịch

sử sôi động đã diễn ra nhiều biến cố to lớn làm rung chuyển và đổi thay sâusắc xã hội Việt nam Thời kỳ đó hai mảng hiện thực lớn tác động đến văn họcViệt nam là hiện thực đen tối do chế độ thuộc địa nữa phong kiến đem lại,những phi lý, bịp bợm, tàn bạo của xã hội gian ác ấy đã đè nặng lên bao kiếpngời nô lệ Bên cạnh đó còn có hiện thực tơi sáng do sự ra đời của đảng vàphong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng

Có thể nói rằng “Từ ấy” là bản cáo trạng gay gắt nhân danh phẩm gíacủa con ngời lao khổ Nhân danh chủ nghĩa nhân đạo để chống lại một chế độtàn bạo, ngoan cố Nhân danh cái đẹp của thiên nhiên và của nghệ thuật, củachân lý và công lý để phản kháng với cái sấu xa, cái giả dối của chủ nghiã cánhân, ích kỷ, hống hách Nhân danh cái mới và sự sống chống lại cái lạc hậu

và cái chết “Từ ấy” là bản “huyết tâm th” của một chiến sỹ không hề do dự

tr-ớc nhiệm vụ, không hề lùi btr-ớc trtr-ớc bạo lực của quân thù, không tuyệt vọngtrên những bớc đờng thử thách đau đớn nhất Thi sỹ đã hé cho những con ngờithấy đợc con đờng truỵ lạc của cái viễn cảnh “ngày mai huy hoàng”, chỉ rõ chonhững ngời đau khổ con đờng đấu tranh và đa tới họ niềm tin vào tiền đồ củadân tộc, của nhân loại Phải nói rằng giữa những năm ảm đạm, tê tái của lịch

sử nớc nhà, dới hai tầng áp bức của chủ nghĩa thực dân Pháp và chủ nghĩa phátxít Nhật , tiếng hát của thi sỹ là một hành động cách mạng Từ những câu nỉnon với ngời cùng khổ, qua những ý nghĩ về thời cuộc trong nớc và tình hìnhThế giới, qua những tâm sự trong tù, những mẫu ký ức “những ngời cha chết”,những bức tranh đồng quê hằn in, nhẫn nhục một ngày kia bỗng đứng lên vì

“tức nớc, vỡ bờ” đều bao hàm một ý nghĩa dự báo đanh thép về tơng lai của

Mỗi cuộc cách mạng đòi hỏi có nhà văn, nhà thơ của nó Tố Hữu đợclịch sử dành cho cái vinh dự khó khăn này: Trở thành nhà thơ của cách mạngViệt Nam Ngay từ đầu năm 1937 những bài thơ của Tố Hữu đã đ ợc các đồngchí trong ban biên tập các báo đảng coi là một sự báo hiệu, một bằng chứng và

đã đợc sự chào đón nhiệt thành của quần chúng Giữa lúc vàng thau lẫn lộn,thơ ca cá nhân chủ nghĩa lan tràn, mọi ngời nhận ra ngay đó là tiếng nói khẳng

định của một lực lợng xã hội mới, của những khát vọng tự do công lý từ lâu bịdồn nén, những yêu cầu đổi thay đã chín muồi

Tố Hữu là một thi sỹ-một chiến sỹ Thơ ông nhằm mục đích trớc hếtphục vụ cho cuộc đấu tranh cách mạng, cho những nhiệm vụ chính trị của mỗigiai đoạn cách mạng Đồng thời Tố Hữu cũng là một nhà thơ trữ tình kiểu mớitạo đợc sự thống nhất giữa tuyên truyền cách mạng và cảm hứng trữ tình TốHữu đã đem vào trong thơ cách mạng một tiếng nói trữ tình mới với nhữngcảm xúc, tình cảm mang tính cụ thể trục tiếp; cảm hứng của cái tôi cá thể, nh -

ng là một cái tôi giữa mọi ngời trong cuộc đấu tranh cách mạng

Có thể nói bao trùm trong thơ Tố Hữu là vấn đề lý tởng, lẻ sống của conngời là con đờng cách mạng, đó cũng là con đờng giải thoát cho mọi số phậncá nhân bị đau khổ, áp bức Tháng 7-1938, Tố Hữu đợc kết nạp vào Đảng và từ

ấy Đảng đã trở thành một ánh sáng kỳ diệu chiếu sáng rực rỡ cả cuộc đời nhàthơ:

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ

“Việt Bắc” sau này có cái phong thái đĩnh đạc, cái thế đi vững chắc nhng lạikhông còn cái chất lãng mạn sôi nổi, say mê của “Từ ấy” thì đó cũng là điều rể

hiểu, vì trong “Việt Bắc” lúc này Tố Hữu đã là một ngời chiến sỹ đàng hoàngchứ không còn là ngời đi tìm lý tởng nh trớc đây

Có ngời xếp “Từ ấy” với “Dửng dng”, “Tháp đổ” là cùng một loại thơtuyên ngôn “Dửng dng”, “Tháp đổ” thực chất là những phản đề nhằm phêphán những quan niệm thẩm mỹ lỗi thời của văn học lãng mạn Còn “Từ ấy”

và “ánh sáng” mới đích thực là những tuyên ngôn của thơ ca cách mạng “Từấy” đã giải quyết tấm bi kịch của cái tôi cá nhân cô đơn trong thơ ca lãng mạn.Các nhà lãng mạn thời ấy một mặt thoát ly phong trào đấu tranh chính trị củaquần chúng, một mặt cũng không chạy theo cái xã hội quyền lực, cái xã hội

“kim tiền ô trọc” Họ tự hào, kiêu hãnh với cái tôi cô đơn, đau khổ một cáchtrong sạch của mình và cái bi kịch của họ cũng bắt đầu từ đây

Tố Hữu đa thi nhân trở về với quần chúng Đa cái “tôi” hoà với “cái ta”,cái riêng hoà với cái chung Thực chất đây là vấn đề điển hình hoá trong thi catrữ tình cách mạng

Từ những tình cảm nhân đạo chủ nghĩa buổi đầu với các em bé mồ côihoặc bất hạnh (Mồ côi, Hai đa bé, Trơng tri, Đi đi em…hay của các nhà thơ, nhà)những cô gái giang

hồ, vú em…hay của các nhà thơ, nhàdần dần trong thơ Tố Hữu nỗi lên tình cảm giai cấp rộng lớn giữanhững ngời lao động cùng khổ Tình đồng chí, giữa những ngời đang hiến thâncho một lý tởng:

Tôi buộc lòng tôi với mọi ng

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ời”….”

Tôi đã là con của vạn nhà

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”….”

Tôi để tình tôi trong các anh

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”….”

Khi ngồi trong nhà lao Tố Hữu cảm nhận sâu sắc nổi cô đơn cách biệtvới cuộc đời sôi động bên ngoài:

Chạnh lòng ta nổi nhớ bạn đời ơi!

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”

Trong tập thơ “Từ ấy” Tố Hữu có một danh từ riêng để gọi bạn bè, đồngchí của mình: “bạn đời” Thơ Tố Hữu thờng là thơ gọi đàn, ít khi là thơ tâm sự,

ký thác Chế Lan Viên cho rằng thơ Tố Hữu là thơ của một tình nhân, lúc nàocũng phải có một ai đó “để mà ơi, mà gọi”

Bạn đời ơi vui chút với trời hồng

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ” Dậy mà đi, hỡi bạn dân nghèo ơi!

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”

2.3.2 Cái tôi trữ tình thể hiện thái độ yêu ghét phân minh:

Tập thơ “Từ ấy” tràn đầy nhiệt huyết của một thanh niên yêu nớc và say

mê lý tởng cộng sản Trong mối tình sâu nặng đối với đất nớc, Tố Hữu hầu nh

giử trọn tình yêu thơng với quê hơng xứ Huế Có lần trong bài thơ “Dững dng”

để nói lên lòng căm ghét triều đình Huế “mũ mão rồng bay áo phơng trầu”nhàthơ viết:

đồng, Huế tháng tám, Quê mẹ, Nớc non ngàn dặm, Bài ca quê hơng…hay của các nhà thơ, nhà)

Gì sâu bằng những tr

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng a thơng nhớ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!”

(Nhớ đồng)

“Nỗi niềm chi rứa Huế ơi

Mà ma xối xã trắng trời Thừa thiên”

(Nớc non ngàn dặm)

Điểm gặp gỡ giữa Tố Hữu và các nhà thơ lãng mạn là cái tâm sự yêu

n-ớc của những ngời trí thức trong một nn-ớc nô lệ Tâm trạng thì gặp nhau nhng

hệ t tởng lại khác nhau, thậm chí có khi lại đối lập nhau: “duy tâm và duy vật,

vị nghệ thuật và vị nhân sinh…hay của các nhà thơ, nhàcó điều ngợc chí chứ chẳng ngợc lòng” “Qua

cổ tháp” là một bài thơ Tố Hữu để tặng Chế Lan Viên, tác giả “Điêu tàn”.Trong “Điêu tàn” tinh thần dân tộc vẫn còn là một cái gì thầm kín, đôi khi lại

mờ đi dới một làn sơng quá khứ Lẫn với sự tiếc nuối một thời kỳ quá vãng xaxa

Trong tập thơ “Điêu tàn”, bên cạnh những bài ca ngợi sự đổ nát lànhững hiện tợng ma quái, điên loạn! Còn trong bài “Qua cổ tháp”, vấn đề mấtnớc, vẫn đề dân tộc đặt ra rất rõ ràng, rứt khoát:

Chạnh lòng t

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ởng nhớ thân nô lệ

Mà hận cừu chung bỗng réo sôi!”

“Tiếng gọi bên sông”, “Giây phút chạnh lòng” của Thế Lữ, “Đôi bạn”của Nhất Linh, “Tiêu sơn tráng sỹ” của Khái Hng kêu goi lên đờng “hành

động để hành động” Tố Hữu cũng kêu gọi “đi”, “dậy mà đi”, “dậy lên thanhniên”, kêu gọi “dấn thân” vào cuộc đời sôi động, kêu gọi chọn lựa, nhận đờng;

Bâng khuâng đứng giữa đôi dòng n

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ớc

Chọn một dòng hay để nớc trôi?”

(Dậy lên thanh niên)Nguyễn Tuân gọi những ngời chôn chân ở quê hơng là những kẻ không

có tiểu sử và lý lịch, châm biếm những ông ký ga ngồi lỳ một chổ đến độ mọc

rễ con rễ cái ở cái nghế công chức tẻ nhạt của mình và kêu gọi “giang hồ”,

“tr-ớc bạ cuộc đời của mình vào địa d của trái đất” Còn Xuân Diệu thì phê pháncuộc đời đơn điệu tẻ nhạt nh “ngọn đèn le lói suốt trăm năm” và kêu gọi “Thàmột phút huy hoàng rồi chợt tốt” Tố Hữu cũng phê phán cái cuộc đời “buồnthiêu nh dới chiều quê lặng lẽ” và kêu gọi:

Sống trào sinh lực bốc men say “Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Sống tung sóng gió thanh cao mới Sống mạnh dù trong một phút giây ”

(Đi)Vậy thì giữa họ có cái gì khác không? giống nhau ở tâm trạng, nhng rấtkhác nhau ở hớng đi và mục đích của hành động Tố Hữu không đồng tình vơikiểu sống buông thả, thụ động “hoang mang không định hớng tơng lai” nhngcũng phê phán cái hành động “ta sông sáo hề! Trong đám mông lung” (Tiêusơn tráng sỹ), hành động không cần định hớng theo kiểu chủ nghĩa phiêu lu

“Tung bừa sinh mạng lên đùa bởn, với gió mây nh đứa thả diều” (Đi)

Tố Hữu kêu gọi thanh niên sống mảnh liệt, “dù trong một phút giây”

nh-ng đây là một hành độnh-ng có định hớnh-ng, có mục đích tiến bộ:

Phất ngọn cờ lên, tung b

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ớc lên Với kho hùng khí của thanh niên Vang lừng mặt trận rung trăm trống Cách mạng quân ta cớp chính quyền!”

(Dậy lên thanh niên)

Tố Hữu kêu gọi thanh niên “Dấn thân”vào cách mạng, tự nguyện hiếndâng tuổi thanh xuân cho lý tởng cộng sản Hành động cách mạng không thể

là một hành động tự phát, phiêu lu mà là một hành động tự giác, có ý thức:

Với cách mạng tôi không hề đùa bởn

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng

Và không hề dám chối một nguy nan Tôi vẫn hằng tự nghĩ:Miễn quên thân Dâng tất cả để tôn thờ chủ nghĩa”

(Trăng trối)

Nguồn cảm hứng của thơ Tố Hữu bắt ngay từ trong cuộc sống sôi nổicủa phong trào cách mạng, khác với các nhà thơ lãng mạn chỉ biết đào sâu mãivào trong tâm hồn cô độc, ích kỷ của mình Đề tài của Tố Hữu tuy cha nhiềumặt nhng so với thời kỳ ấy thật là mới mẻ khác thờng: Lần đầu tiên ngời tathấy ở trong thơ những cảnh sống khốn cùng trong xã hội, những sự việc,những cuộc đấu tranh cách mạng trên Thế giới và trong nớc, những truyệntrong nhà tù đế quốc, những hình ảnh chiến sỹ hay quần chúng cách mạng.Thật là một loại khác hẳn với đề tài của phần đông thi sỹ bấy giờ: Chỉ toànnhững anh với em, những sầu với nhớ, những ánh trăng với những tiếng đàn…hay của các nhà thơ, nhà

2.3.3 Cái tôi hành động để thực hiện lý tởng cộng sản:

Ngay từ những bài thơ đầu, Tố Hữu đã có ý thức thông qua những kiếpsống, những mẫu ngời cụ thể mà đặt ra và lu ý đến những vấn đề xã hội trọng

đại lúc bấy giờ: vấn đề áp bức bóc lột ngời , dù đó là áp bức dân tộc hay áp bứcgiai cấp

Cùng với một số các chiến sỹ cách mạng, Tố Hữu đã góp phần cất lêntiếng nói của Đảng trong lĩnh vực thơ ca “Từ ấy” trớc hết là hồi chuông đánhthức một tiếng gọi lên đờng:

Hỡi những con khôn của giống nòi

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Những chàng trai quý, gái yêu ơi!

Buâng khuâng đứng trớc đôi dòng nớc Chọn một dòng hay để nớc trôi”

(Dậy lên thanh niên)Nhờ sớm giác ngộ lý tởng cộng sản, Tố Hữu đã nhận ra đựơc Nhng cònbiết bao nhiêu ngời cha nhận ra, cha tìm thấy câu trả lời, hay giản đơn hơn,không tìm kiếm gì, không có câu hỏi nào, cốt sống an thân, mặc ngày thángtrôi qua, làm ngơ không biết đến việc dân, việc nớc Nhng lẽ nào có thể sống

nh thế mãi đợc? Từ ấy lay động mọi ngời với những chân lý thật giản đơn màthật ghê gớm:

Bởi khối ngời kia đã ngẫng đâu!”

(Hầm ngời)

Nó gieo vào lòng ngời niềm tin ở sự đổi thay của xã hội, ở lẽ biếnchuyển tất yếu của sự vật…hay của các nhà thơ, nhà

Đêm đang biến nghĩa là ngày đang dậy

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”

(14 tháng 7)

“Từ ấy” là câu trả lời trực tiếp cho những ai khao khát nhận đờng, chiến

đấu cho một xã hội tốt đẹp, không có áp bức bóc lột, một cuộc sống xứng đángtrong độc lập, tự do

Tuổi trẻ say mê lý tởng, băn khoăn tìm đờng, thích kết bạn, kết đàn,khao khát sống mãnh liêt, sống rộng dải, vứt bỏ hết mọi tính toán, ràng buộctầm thơng Nhiều bài thơ “Từ ấy” nhằm vào những “Chàng trai quý, cô gáiyêu” mà kêu gọi, thúc giục:

Phất ngọn cờ lên, tung b

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ớc lên Với kho hùng khí của thanh niên Vang lừng mặt trận rung trăm trống Cách mạng quân ta cớp chính quyền!”

(Dậy lên thanh niên)

ở “Từ ấy” chất trẻ trung và chất lãng mạn hoà quện vào nhau Khaokhát tự do và công lý, phủ định đánh đổ xã hội cũ, xây dựng cái mới, giảiphóng và phát huy lực lợng “đào núi lấp bể” của nhân dân, thực hiện và mở ranhững ớc mơ cao cả, sự nghiệp kỳ vĩ của cách mạng chính là bao hàm tínhchất lãng mạn sâu sắc Cái lãng mạn của “Từ ấy” còn là ở thủa ban đầu, khinhân sinh quan cách mạng đợc tiếp thu trớc tiên cái khía cạnh lãng mạn của

nó Hồi mới giác ngộ, lãng mạn trong ớc mơ hoạt động:

Có một tiếng còi xa trong gió rúc

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ….””

(Tâm t trong tù)Khi đã bị bắt, trên những bớc đờng đi đày hết nhà lao này đến nhà laokhác:

Tôi của năm nay lại chốn này

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Thân đày, xích sắt nặng còng tay Trên đờng theo dấu chân muôn vạn Gót rỗ hằng quen giẫm bớc gai”

(Năm xa)Lãng mạn khi vợt ngục đợc trả về với tự do, với trờng hoạt động:

Đêm nay pháo nổ giao thừa

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng

Mà ngời chiến sỹ không nhà còn đi….””

Cuối cùng lãng mạn trong niềm vui tổng khởi nghĩa, cách mạng đã toànthắng:

Ta đi tới biết đâu là tuyệt đích?

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Ngời cuốn lôi ta, ta cuốn lôi ngời

Đi đi hoài, đi mãi, anh em ơi

Đây cuối đất hay đầu trời chẳng biết!”

(Vui bất tuyệt)

“Từ ấy” đã đem lại lý tởng cách mạng cao rộng đối với cái hiện thực ápbức bóc lột của thực dân phong kiến, với cái thấp lè tè của những kẻ cam tâmsống cầu an, buông trôi, mặc kệ tất cả Nói “Từ ấy” đậm đà chất lãng mạn, nóinội dung “Từ ấy” trớc hết là nội dung nhân sinh quan cách mạng cũng cónghĩa là trong “Từ ấy” u thế đã dành cho lý tởng Phần lớn các bài thơ ít khithể hiện hiện thực cách mạng trực tiếp, và dù mang tên “Vú em”, “Tiếng hátSông Hơng”, hay “Dậy lên thanh niên” vẫn là sự thể hiện trực tiếp tâm tình củabản thân nhà thơ hơn là những con ngời cụ thể, hay bức tranh đời sống cụ thể.Trong “Từ ấy” chúng ta đứng trớc sự vận động của lý tởng cũng nh của chínhhiện thực Và lý tởng ấy chan hoà vào tâm trạng nhà thơ, nên âm hởng chủ đạocủa “Từ ấy” là âm hởng tự biểu hiện Nhờ ảnh hởng của giáo dục, của Đảng.Nhờ lao vào thực tiễn đấu tranh cách mạng, xu hớng tự biểu hiện ấy cũng làmột cách biểu hiện hiện thực cách mạng lúc bấy giờ

Có thể nói, bao trùm trong thơ Tố Hữu là vấn đề lý tởng, vấn đề lẽ sống:

lẽ sống cách mạng, lẽ sống cộng sản “ tả tình hay tả cảnh, kể chuyện mình hay

kể chuyện ngời, với Tố Hữu cũng chỉ để nói cho đợc cái lý tởng ấy mà thôi”

Tập thơ “Từ ấy” là lời khẳng định cho lẽ sống của con ngời là con đờngcách mạng Đó là con đờng duy nhất có thể giải thoát cho mọi số phận cá nhânkhỏi cảnh áp bức, đoạ đầy, đau khổ: “Nh những con tàu”, “Những ngời khôngchết”, “Trăng trối”, “Con cá chột na”…hay của các nhà thơ, nhà

2.4 Những hình thức biểu hiện của cái tôi trữ tình

Những bài thơ đầu tiên của Tố Hữu viết trong hoàn cảnh thơ ca lãngmạn đang rất thịnh hành Nh một số ý kiến đã cho rằng tập thơ “Từ ấy” cóphải vay mợn của Thơ Mới một số hình thức biểu đạt thì đó cũng là điều tấtnhiên.

Nhng ngay từ đầu thơ Tố Hữu đã tỏ ra có phong cách riêng khá bản lĩnh.Thơ mới lấy chủ nghĩa cá nhân làm nguồn cảm hứng và nuôi dỡng, bởi vậy nókhông tránh khỏi trơ vơ, bế tắc Cá nhân tởng đợc “giải phóng”, có một lúc nào

đó tự nhiên ngắm lại mình, mọi vật xung quanh bổng cảm thấy thực tế phủphàng làm vỡ mộng Tách rời khỏi đời sống khát vọng vận mệnh chung củanhân dân, nó khác nào cây xanh bị bật rễ, nghiêng ngã không biết bám ríu vào

đâu

Trong văn học nghệ thuật, thờng xảy ra tình hình: nội dung một khi đãtrở thành nghèo nàn khô cạn, thì thờng đợc che đậy dới một hình thức văn hoatrống rỗng, cầu kỳ, bí hiểm Ngợc lại khi một nội dung mới, cách mạng bắt

đầu chiếm lĩnh trận địa thì lúc đầu thờng thờng hình thức không theo kịp nộidung, nội dung phải bằng lòng với những vay mợn chắp nối lấy từ các hìnhthức cũ hoặc hình thức có ít đổi mới, vì vậy khó có thể tránh khỏi vụng về,sống sít

Ta cần chú ý ở đây không phải có sự tách rời giữa nội dung và hìnhthức, cũng không phải quy luật nội dung quyết định hình thức bị phá vở Hìnhthức luôn có tính độc lập tơng đối Hơn nữa có nhận thức mới cha phải đã cóthế giới quan mới, nhất là nhận thức ấy chỉ mới là bớc đầu Từ sự tiếp thu bằngnhận thức đến việc thấm nhuần thành ý thức t tởng, thành tình cảm nhuầnnhuyễn là cả một quá trình Nghĩa là vẫn có sự pha tạp, nội dung cha đến độchín muồi để goi theo một hình thức tơng xứng điều này đã xảy ra với tập thơ

“T ấy” Sau này Tố Hữu đã có dịp nhìn lại thời kỳ này: “Tình, ý, giọng, lờitrong nhiều bài tỏ rõ tấm lòng chân thành và tinh thần hăng hái của một ngờithanh niên cách mạng phải đồng thời cũng tỏ rõ con ngời non trẻ ấy còn nonnớt biết chừng nào” Sự đánh giá thật khiêm tốn và nghiêm khắc, nhng cũngchỉ ra đợc tính cụ thể lịch sử độc đáo của tập thơ

Những non nớt về nghệ thuật ở nhà thơ trẻ nào mà lại không có nhiềuhay ít Các bài thơ của Tố Hữu đợc viết ra trong nhà tù, hay trên những bớc đ-ờng lẫn trốn, lại càng có ít thời gian trau dồi, sửa chữa

Điều đáng nói hơn là, những non nớt, những rơi rớt ấy chính là khi nhàthơ chua vợt lên đợc ảnh hởng của thơ ca lãng mạn đơng thời Rõ ràng có sựkhông ăn khớp giữa chủ đề và cách thể hiện của một trong những bài thơ đầutiên nh:

Rồi từ hôm ấy, d

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ới đêm sâu Hồi hộp nàng ra vịn cửa lầu Nhìn xuống ven trời đầy bóng nặng Tìm nghe trong gió tiếng con đâu

Ta thấy nàng nghiêng mình rũ rợi Gục đầu thổi thức trong bàn tay….””.

(Vú em)Tình cảm giai cấp trong bài “Một tiếng rao đêm” đậm đà cảm động, nh-

ng mà ở những câu kết, không phải là không có pha chút khí vị lãng mạn:

Và con bé đi đâu rồi, tình mới đâu

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Cha nồng trên lòng khách, đã phôi pha Theo dáng hình sơng khuất tiếng rao xa ”

(Một tiếng rao đêm)Cá biệt có những hình ảnh nh họ hàng xa gần với trờng thơ “loạn” lúcbấy giờ, khi nói về chiến sỹ hy sinh ở Lao Bảo:

Nhắm mi mắt: chờn vờn trong đêm tối

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Nhánh xơng khô khua rợn cả hồn tôi….”

Hởi chiến sỹ rữa tan trong ma loạn Hãy về đây trong đáy giếng hồn tôi!

Hãy về đây những ảnh hình ly tán Nấu sôi niềm oán hận của muôn đời”

(Lao bảo)Cho đến niềm vui dạt dào nở rộ sau cách mạng tháng tám cũng cònnhững cái quá đà kiểu ấy:

Cái mới còn xen lẫn những cái cũ trong một niềm cô đơn:

Nhàn nhạt ngàn xa buồn cô liêu

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng ”

(Tiếng hát đi đày)

Ôi cô đơn thấm lạnh cả tâm tình

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng Nghe bên cạnh tiếng ngáp dài ngao ngán”

(Nhớ ngời)Nhng cần phân biệt những cái gọi là rơi rớt với phong cách chung của

Tố Hữu ở giai đoạn “Từ ấy” Rơi rớt chỉ là lác đác, còn phong cách lãng mạncách mạng là bao trùm, với tuổi đời cũng nh tuổi hoạt động của nhà thơ Nómang tính độc đáo của một thời điểm lịch sử cũng nh của một giai đoạn sángtác Đáp lại tiếng gọi của tự do và công lý, không đội trời chung với xã hội cũ,san bằng mọi thế lực, chấp nhận mọi gian lao nguy hiểm, sự nghiệp đã phá vàxây dựng cuộc cách mạng tự nó đã là lãng mạn Lúc bấy giờ tâm lý lãng man

Và văn thơ lãng mạn đang thịnh hành Nói nhà thơ trẻ không chịu ảnh hởngchút nào cái không khí xung quanh ấy thì có lẽ không đúng Nó giúp ông thoát

ra khỏi hệ thống ớc lệ của thơ cũ đã trở thành sơ cứng Nhng hồn thơ Tố Hữuchủ yếu ra đời từ một nguồn mạch khác

Sau này Tố Hữu có lần tâm sự, trong tập “Từ ấy” còn nghe “Nhữngtiếng kêu gọi ồn ào” Ngay tên các bài thơ cũng có nghĩa hô hào, kêu gọi Xintrích theo thứ tự thời gian:“Đi đi em”, “Hãy đứng dậy”, “Liên hiệp lại”, “Giờquyết định”, “Tranh đấu”, “Dậy lên thanh niên”…hay của các nhà thơ, nhàNói cho công bình, cảmgiác ồn ào chỉ là cá biệt Điều cần suy nghĩ là nhà thơ cũng chỉ “Kêu to” lúcbấy giờ thôi, còn sau này thì nhỏ nhẹ thầm thì Phải chăng lúc bấy giờ thiên hạphần đông đang còn giữa cơn mê, hay cố tình giả ngơ giả điếc, nên không thểkhông kêu to lên, ngời đọc ngỡ nh đó là tiếng kêu từ bên trong mình, từ sự cămuất xã hội thực dân phong kiến, từ niềm khát khao chân lý và chính nghĩa vốn

ẩn trong phần sâu kiến của mình Là lời kêu gọi trực tiếp, “Từ ấy” không ngại

đi vào giảng giải, hùng biện:

Khóc là nhục, rên hèn, van yếu đuối

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng

Và dại khờ là những lũ ngời câm….””

(Liên hiệp lại)

Ai chiến thắng mà không hề chiến bại

“Tôi buộc lòng tôi với mọi ng

Ai nên khôn mà chẳng dại đôi lần”

(Dậy mà đi)

Tự giác hay không, cách làm của “T ấy” đáp ứng đợc hoàn cảnh cụ thể,trình độ của ngời đọc lúc bấy giờ Và cái chính là những lời kêu gọi hùng hồn,thúc giục đó xuất phát từ chân lý và chính nghĩa sáng ngời, từ một trái timchân thành, sôi nổi nên có sức thuyết phục tự nhiên từ bên trong.

Thơ Tố Hữu mang giọng điệu tâm tình là tiếng nói của tình thơng mến

“Thơ Tố Hữu là thơ cách mạng, chứ không phải là thơ tình yêu Nhng thơ anh

là thơ của một tình nhân, anh nói các vấn đề bằng trái tim của một ngời say

đắm Cái sức mạnh lớn nhất của Tố Hữu là quả tim anh” (Chế Lan Viên) Điềunày đợc thể hiện rõ nhất qua cách xng hô, trò chuyện, tâm sự vơi đối tợng:

“Anh em ơi”, “Bạn đời ơi” ,“đồng bào ơi”, “Anh vệ quốc quân ơi”, “Anh chị

em ơi” Cho đến cả thiên nhiên đất nớc “Xuân ơi xuân”, “Hơng Giang ơi!”…hay của các nhà thơ, nhàGiọng tâm tình, tiếng nói yêu thơng này có liên quan đến chất Huế của hồnthơ Tố Hữu, nhng chủ yếu là do quan hệ giữa nhà thơ với bạn đọc, quan niệmcủa Tố Hữu về thơ: “Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí”

Chơng3 Cái tôi trữ tình trong “Việt Bắc”-sự kế thừa

và cách tân so với cái tôi trữ tình trong “Từ ấy”.

3.1 Vài lời giới thiệu về tập thơ Việt Bắc.

Tập thơ “Việt Bắc” đợc nhà xuất bản văn học xuất bản năm 1955 Tácphẩm đợc tặng giải nhất về thơ trong văn học 1954-1955 của hội nhà văn Việtnam

Mặc dù vậy trong những năm 1955-1956 tập thơ cũng có nhiều ý kiếnbàn luận, có những ý kiến trái ngợc nhau Tiêu biểu là nhóm “Nhân văn giaiphẩm” ra sức phủ nhận tập thơ Việt Bắc

Mặt khác có nhiều nhà nghiên cứu tầm cở nh: Đặng Thai Mai, XuânDiệu, Chế Lan Viên…hay của các nhà thơ, nhàLại đề cao giá trị của tập thơ

Mãi tới năm 1955 tập thơ “Việt Bắc” mới đợc xuất bản, những bài thơ đã

đợc ra đời kịp thời để phục vụ cho cuộc kháng chiến của nhân dân ta Có bàithơ đi từ bản thảo tới tay ngời đọc Số lợng bài thơ trong toàn tập có hai mơimốt bài do tác giả sáng tác và sáu bài do tác giả dịch từ nớc ngoài Điều nàykhác với các tập thơ sau, có dịch nhng không đa vào thơ mình

Trong số hai mốt bài do tác giả sáng tác không phải hai mốt bài đều đợcsáng tác dải đều trong chín năm của cuộc kháng chiến, mà nó đợc tập trungvào những thời điểm nhất định: Mốc lịch sử quan trọng và sáng tác nhiều nhất

là vào năm 1947-1948 với chiến thắng Việt Bắc-Thu đông của quân dân ta.Với chiến thắng Việt Bắc- Thu đông Nguyễn Đình Thi đã cho rằng: “chiếnthắng Việt Bắc của bộ đội và nhân ta đã làm cho Tố Hữu tạo nên đợc mộtchiến thắng Việt Bắc trong thơ” với bài thơ đầu tiên là bài “Cá nớc” sau đó vớisáu bài thơ khác: “Giữa thành phố trụi”, “Phá đờng”, “Bà mẹ Việt Bắc”, “Bầm

ơi!”…hay của các nhà thơ, nhànhững bài thơ sáng tác trong thời kỳ này nó đánh dấu bớc biến chuyểncủa thơ Tố Hữu Thơ Tố Hữu đã chuyển mạch đi thẳng vào quần chúng cáchmạng

Mốc sáng tác quan trọng nữa của tập thơ là vào nam 1954, dới sự lãnh

đạo của Đảng-Bác Hồ nhân dân ta đã làm nên chiến thắng vang dội trongchiến dịch Điện Biên Phủ Với chiến thắng này nó đã nâng hồn thơ nhạy cảmcủa Tố Hữu lên tầm cao mới Cũng nh trận Việt Bắc trớc kia thì trận Điện BiênPhủ bấy giờ nó nh một nguồn sáng mới to lớn, lôi cuốn t tởng tình cảm của

nhà thơ lên phía trớc Lòng tự hào dân tộc và vinh quang của chiến thắng nó đãgiúp Tố Hữu tạo nên những hình ảnh chói lọi về nhân dân, về tổ quốc ta.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ Tố Hữu viết liền bốn bài: “Hoan hô chiến

sỹ Điện Biên”, “Ta đi tới”, “Việt Bắc”, “Lại về” Có thể nói mỗi khi tổ Quốc

và nhân dân ta có những chiến công lớn hay có những sự kiện lịch sử trong đạithì Tố Hữu lại cất cao tiếng thơ để mà ngợi ca những chiến công ấy Vì vậyngời ta gọi Tố Hữu là “ca sỹ của cách mạng”

3.2 Hoàn cảnh sáng tác, những nhân tố thúc đẩy sự vận động của cái tôi trữ tình trong thơ Tố Hữu từ Từ ấy đến Việt Bắc“ ” “ ”.

Nếu nh “Từ ấy” là tập thơ cách mạng có hình thức nghệ thuật mới TốHữu đã biết đem hình thức nghệ thuật mới phục vụ cho tiếng nói cách mạngtrong thơ, đã tạo đợc hiệu quả và sức hấp dẫn riêng Thì đến “Việt Bắc” lại là

sự hoà hợp mới Đời sống dân tộc trong những năm chiến tranh gian lao vất vã,vì vậy đòi hỏi một tiếng nói nghệ thuật thích hợp…hay của các nhà thơ, nhàThơ trở về với cách nói gầngủi, chân tình, thắm thiết của thơ ca dân tộc

Trớc hết ta hãy xem xét hoàn cảnh sáng tác, và các mốc thời gian trong

“Việt Bắc” có gì khác so với “Từ ấy” trớc đó, để thấy đợc sự vận động của cáitôi nhà thơ Phơng hớng đi lên của cái tôi đó luôn gắn liền với lịch sử dân tộc: Hoàn cảnh sáng tác của tập “Việt Bắc” hoàn toàn khác với tập “Từ ấy”

Tố Hữu viết “Từ ấy” trong khi đất nớc còn cha đợc giải phóng Tập thơ “Từấy” (1937-1946) là chặng đờng đầu mời năm thơ Tố Hữu, cũng là mời nămhoạt động sôi nổi, say mê tự giác ngộ qua mọi thử thách đến trởng thành củangời thanh niên cách mạng trong một giai đoạn lịch sử sôi động đã diễn ranhiều biến cố to lớn, làm rung chuyển và đổi thay sâu sắc xã hội Việt nam

Còn tập thơ “Việt Bắc” (1947-1954) đợc viết ra khi đất nớc ta đã có chủquyền Những ngời dân xa kia lầm than, tủi nhục nay trở thành chủ nhân chânchính của lịch sử Họ đã gánh cả cuộc kháng chiến trên đôi vai bé nhỏ củamình cho đến ngày thắng lợi

Đa số các bài thơ trong tập “Việt Bắc” đều gắn liền với từng sự kiện lịch

sử, những chiến thắng vang dội Bài thơ đầu tiên Tố Hữu viết để ca ngợi chiếnthắng và những con ngời đã làm nên chiến thắng đó là bài: “Cá nớc” Sauchiến thắng này Tố Hữu viết liền một mạch với hàng loạt bài thơ nh: “Bà mẹViệt Bắc”, “Lợm”, “Bao giờ hết giặc”, “Giữa thành phố trụi”…hay của các nhà thơ, nhàNhững bài thơviết trong thời kỳ này nó đánh dâu bớc chuyển biến của thơ Tố Hữu Thơ ông

chuyển mạch đi sát vào thực tế của quần chúng nhân dân trong đấu tranh bảo

vệ chính quyền cách mạng

Sau này với chiến thắng Điện Biên Phủ (1954)- Chiến thắng lẫy lừng

“Chấn động địa cầu” Chiến thắng này đã viết vào hồn thơ Tố Hữu một âm ởng mới, để từ đó đa hồn thơ Tố Hữu lên một tầm cao mới:

sỹ Điện Biên”, “Ta đi tới”, “Việt Bắc” mang yếu tố sử thi Ba bài này tập trung

ca ngợi chiến thắng vĩ đại của dân tộc, nói lên niềm tự hào về tổ quốc vànhững suy nghĩ về đất nớc, dân tộc Việt Nam khi kháng chiến thắng lợi

Qua hai mốc sáng tác này ta có thể nhận thấy một điều rằng: Mỗi khi tổquốc có những chiến công to lớn thì Tố Hữu lại cất cao tiếng thơ để ca ngợinhững chiến công ấy Nếu nh không nắm chắc và nhạy bén với tình hình đất n-

ớc thì không thể tạo đợc vần thơ nh thế Điều này chứng minh rằng: Tố Hữu lànhà thơ hiện thực, thơ ông gắn liền với thực tế, gắn liền với những biến cố lịch

sử quan trọng

Tính chất hiện thực đó còn đợc thể hiện trong hoàn cảnh sáng tác từngbài thơ cụ thể, những bài thơ gắn liền với sự thâm nhập thực tế cuộc khángchiến Nhà văn Nguyễn Đình Thi kể lại rằng: “Tôi nhớ những ngày lo âu hồicuối năm 1947 khi quân Pháp nhảy dù tới Bắc Cạn và ồ ạt tiến lên Việt Bắc,

Tố Hữu vừa ở khu bốn ra, một lần anh đi với tôi từ Thái Nguyên xuống BắcGiang, đi qua những làng cháy chụi bên ven con sông im lặng, chúng tôi gặpnhững mái nhà còn xanh của đồng bào mới trở về Quân giặc đã phải tháochạy, khắp Việt Bắc cuộc sống lại nhóm lên Một đêm, trong một xóm nhỏ ởvùng Phú Thọ, Tố Hữu thức suốt sáng làm bài thơ ca ngợi chiến thắng vànhững ngời làm nên chiến thắng ấy, đó là bài “Cá nớc”…hay của các nhà thơ, nhàTôi cùng đi với anhtheo các đồng chí pháo binh, ban ngày hành quân, đêm tối anh trung đội chạytìm cho chúng tôi một ống dầu dọc, và Tố Hữu đã viết bài hành khúc “Voi” đểsáng hôm sau bồ đội có thơ hát cho nhẹ vai gánh đại bác Anh nói chuyện với

bà cụ chủ nhà tôi ở và anh ngồi bên viết: Bà Bủ không ngủ, bà lo bời bời”