Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn của bảo ninh

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

=============

NGUYỄN THỊ HOÁ

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA BẢO NINH

CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 60.22.32.

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS: LÊ THANH NGA

VINH - 2010

Có thể tìm hiểu luận văn tại thư viện Trường Đại học Vinh

MỞ ĐẦU

Lêi c¶m ¬n

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tiến sĩ Lê Thanh Nga đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ Văn - Trường Đại học Vinh đã quan tâm, tạo điều kiện thuậnlợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn các thầy giáo Trường THCS thị trấn Nhồi, Đông Sơn,Ban giám hiệu Trường THCS thị trấn Nhồi, Đông Sơn, Thanh Hóa, gia đình, bạn bè đã quan tâm, giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện để tôi nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn này

Vinh, tháng 11 năm 2010

Nguyễn Thị Hóa.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……….….5

1 Lý do chọn đề tài……….…….5

2 Lịch sử vấn đề……… … 5

3 Đối tượng nghiên cứu……… …….9

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu……… ….9

5 Phương pháp nghiên cứu……… ……9

6 Phạm vi khảo sát……… ….10

7 Đóng góp của luận văn……… …10

8 Cấu trúc của luận văn……….10

Chương I MỘT SỐ GIỚI THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI……… ……… ……11

1.1 Một số vấn đề về truyện ngắn và truyện ngắn Việt Nam đương đại……… ……11

1.1.1 Một số vấn đề về truyện ngắn……….……….…11

1.1.2 Một số đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam đương đại… 19

1.2 Bảo Ninh, một gương mặt tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam đương đại……… 27

1.2.1 Bảo Ninh – vài nét tiểu sử và quá trình sáng tác……… 27 1.2.2 Một nhà tiểu thuyết xuất sắc trong văn học Việt Nam đương đại…30

1.2.3 Nhìn chung về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh… 33

Chương II TRUYỆN NGẮN BẢO NINH NHÌN TỪ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG……… ….48

2.1 Chiến tranh – đề tài quan trọng nhất trong truyện ngắn Bảo Ninh… 48

2.1.1 Đề tài chiến tranh trong văn học Việt Nam sau 1986……… 48

2.1.2 Chiến tranh trong ký ức Bảo Ninh……… 53

2.1.3 Chiến tranh trong truyện ngắn Bảo Ninh……….…….…55

2.2 Đề tài thế sự trong truyện ngắn Bảo Ninh……… 65

2.2.1 Vai trò, vị trí của đề tài thế sự trong truyện ngắn Bảo Ninh……….65

2.2.2 Những nội dung cơ bản của đề tài thế sự trong truyện ngắn Bảo Ninh……… ……… …67

2.3 Mối quan hệ giữa đề tài chiến tranh và đề tài thế sự trong truyện ngắn Bảo Ninh………….……… 73

2.3.1 Sự thể hiện cảm hứng về chiến tranh thông qua đề tài thế sự….….73 2.3.2 Thể hiện cảm hứng thế sự qua đề tài chiến tranh……….…82

Chương III ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA BẢO NINH……… …… 89

3.1 Cốt truyện trong truyện ngắn Bảo Ninh………….……… ……… 89

3.1.1 Cốt truyện dựa trên sự kiện, tình huống hiện thực……… 89

3.1.2 Cốt truyện tâm lí……….….… 93

3.1.3 Sự mờ hóa cốt truyện……… ….97

3.2 Nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh……… 100

3.2.1 Giới thuyết về nhân vật……… 100

3.2.2 Nghệ thuật thể hiện nhân vật qua ngoại hình……….………102

3.2.3 Thể hiện nhân vật qua việc sử dụng yếu tố tâm linh…… … … 106

KẾT LUẬN……… …… 110

T ÀI LI ỆU THAM KH ẢO……… 112

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong văn học Việt nam hiện đại, nhất là trong khoảng thời gian mấy

chục năm lại nay, truyện ngắn có nhiều lúc tỏ ra chiếm ưu thế Nhắc đến vănxuôi Việt Nam thời kỳ này, không ít người đặt vấn đề nghiên cứu truyệnngắn, và cũng có những ý kiến nhận định rằng truyện ngắn đang là khu vựcsôi động và có nhiều đóng góp cho diện mạo văn học Việt Nam đương đại.Điều này có thể không dễ gì nhận được sự đồng thuận của không ít người,nhưng chí ít cũng cho thấy phần nào đó vai trò của truyện ngắn trong nền vănhọc nước nhà Nghiên cứu các vấn đề về truyện ngắn do vậy vẫn là cần thiết 1.2 Bảo Ninh thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành và khẳng định mình thờihậu chiến, đúng ra là từ đổi mới Danh tiếng và đóng góp của ông cho nềnvăn học Việt Nam đương đại là không thể phủ nhận Là một hiện tượng vănhọc, việc thu hút sự chú ý của nhiều người, ít nhất là trong một thời điểm nào

đó là điều bình thường, nhất là ở Việt Nam Bảo Ninh thuộc số những hiệntượng như vậy Tuy nhiên, với tác giả này (cũng như một số nhà văn khác)việc nghiên cứu vẫn chưa có tiếng nói sau chót, vẫn là việc cần làm

1.3 Có thể sự thành công của Nỗi buồn chiến tranh (còn có tên gọi khác là Thân phận tình yêu) là quá lớn, nếu không phải với nền văn học thì cũng là

với riêng tác giả này nên mọi sự chú ý dường như được giành nhiều hơn chocuốn tiểu thuyết đó Thực ra, cho đến nay, Bảo Ninh cũng đã có không ítđóng góp ở thể loại truyện ngắn Tìm hiểu truyện ngắn Bảo Ninh là góp phầnkhẳng định thêm giá trị các sáng tác của tác giả, hiểu thêm về sự nghiệp củanhà văn

2 Lịch sử vấn đề.

2.1.Các bình luận nhận định về sáng tác của Bảo Ninh chủ yếu tập trung cho

Nỗi buồn chiến tranh Tuy nhiên, với hai hướng dư luận không đồng thuận,

người khen kẻ chê đều có Trong đó những người chê tiểu thuyết của BảoNinh đều xuất phát chủ yếu từ điểm nhìn đạo đức hay trách nhiệm công dântrước lịch sử, trước quyền lợi của quốc gia, dân tộc hoặc đứng trên quan niệm

về văn chương hơi nghịch chiều với xu thế phát triển của văn học nói chung

và tiểu thuyết nói riêng trong hiện tại

Dung Nguyên trên www.sachhay.com khẳng định “Nỗi buồn chiếntranh được coi là một cột mốc sáng chói của văn học thời kỳ đổi mới (…)

Nỗi buồn chiến tranh không chỉ lạ về hình thức mà còn mới mẻ về nội dung

so với thời điểm nó ra đời” Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét: “ Về mặt nghệthuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học thời kỳ đổi mới” (tt vh 28.10.06.).Tác giả Đỗ Đức Hiểu trong thi pháp hiện đại đã viết :

“Trong văn học mấy chục năm nay, có thể Thân phận tình yêu là cuốn

tiểu thuyết hay về tình yêu, cuốn tiểu thuyết về tình yêu thương xót nhất” và

cho rằng “ Nỗi buồn chiến tranh thể hiện một điểm nhìn mới về cuộc chiến

tranh kéo dài ba mươi lăm năm; Những cảnh tả chiến tranh, những địnhnghĩa về chiến tranh la liệt trong tác phẩm…” ( Tr;265 ) Nguyễn Thanh Sơntrên www.tanviet.net khẳng định: “Tác phẩm đã tạo nên những huyền thoạitrong khi bản thân nó cũng là một huyền thoại Lặng lẽ nhưng không vì thế

mà kém thuyết phục, tác phẩm tự chọn cho mình một số phận, tạo nên mộtđiểm nhìn hoàn toàn mới về một miền quá khứ chưa hề xa xôi”

Đặc biệt, trên http/thachpx.go oglepagé.com, Nguyễn Xuân Thạch đã

có cái nhìn tổng quát về Nỗi buồn chiến tranh viết về chiến tranh thời hậu

chiến từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp Trong đó, tác giả

đã thấy rõ những thách thức của lối viết đến những mạch ngầm của văn bản.Trong bài viết tác giả cũng tìm hiểu thế giới nhân vật tiểu thuyết, biểu tượng

và ý nghĩa của nó Từ đó, ông khái quát cái nhìn mới về hiện thực chiến tranh

và con đường viết về chiến tranh trong thời hậu chiến và khẳng định: “Trong

Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã xác lập một cái nhìn mới về hiện thực

lịch sử - hiện thực chiến tranh, mới trong sự đối chiếu với văn học hiện thực

xã hội chủ nghĩa trong chiến tranh và trước 1986 Cái mới ở đây được xácđịnh không chỉ ở việc anh đưa vào trong tác phẩm của mình những chất liệuhiện thực chưa từng có trong văn học chiến tranh (dẫu điều này cũng có giátrị thẩm mỹ riêng) mà trước hết thể hiện ở việc anh đã tìm đến một phươngpháp tiếp cận hiện thực khác với phương pháp điển hình hoá trong văn họchiện thực truyền thống” “Riêng Bảo Ninh, anh đã đẩy những khuynh hướngnghệ thuật của những nhà văn trước đến một chiều kích mới Anh quyết liệt

từ bỏ hình thức tiểu thuyết hiện thực truyền thống (theo kiểu tiểu thuyết - ký

sự như : Đất Trắng) để theo đuổi tiểu thuyết tâm lý” Những nhận định này

của tác giả bài viết cũng góp phần gợi ý cho chúng tôi triển khai đề tài

Phạm Xuân Nguyên trên http/phamxuannguyen.vn Weblogs.com đã

khẳng định : Nỗi buồn chiến tranh không chỉ có giá trị trong nước mà ảnh

hưởng của nó đến nhiều nước trên thế giới Đặc biệt ở Mỹ,và rất lớn qua việc

đánh giá của các nhà phê bình ở Mỹ Tại Mỹ, Nỗi buồn chiến tranh được đưa vào nhà trường Các nhà phê bình cũng bình luận, đánh giá về Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh.

Bên cạnh ý kiến đánh giá cao tác phẩm, cũng có không ít nhà phê bình

coi Nỗi buồn chiến tranh là “điên loạn”, “rối bời”, “lố bịch hoá hiện thực”,

“bôi nhọ quân đội” (Đỗ Văn Khang, Văn nghệ số 43, ra ngày 26 / 10 / 1991).Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, chúng ta thấy giá trị của cuốn tiểu thuyết

về mặt nội dung cũng như nghệ thuật đáng được khẳng định

Về truyện ngắn Bảo Ninh, như đã nói, đến nay sự nghiên cứu, tìmhiểu là chưa nhiều Tuy vậy, cũng có một số điểm đáng chú ý :

Trang http : www.icouple.sg / blog nhận định: “Ngoài tiểu thuyết

Nỗi buồn chiến tranh đoạt giải thưởng hội nhà văn, các tác phẩm của ông chủ

yếu là truyện ngắn, có những truyện cực kỳ đặc sắc” “Thấp thoáng trongtrang văn Bảo Ninh người ta còn thấy những niềm vui ý nhị về cuộc sống

những năm bao cấp, bỡn cợt mà đầy thực thà làm sao” Ngoài ra, bài viếtcũng giành một số bình luận cho một số truyện ngắn của ông.

Đoàn Ánh Dương trong bài “Bảo Ninh – nhìn từ thân phận truyện

ngắn” in trên htt://vannghechunhat.net/, khi bàn về tập truyện ngắn Chuyện xưa kết đi được chưa có đưa ra một nhận xét khá chính xác, sắc sảo: “Chủ

âm trong sáng tác của Bảo Ninh là các hồi tưởng về quá vãng Chấn thươngchiến tranh đã làm Bảo Ninh phải viết về nó như trả một món nợ Đúng hơn

là chấn thương đã cầm cố Bảo Ninh trong tư cách một nhà văn buộc ông phảivắt kiệt mình trong tất cả hồi ức về quá khứ; thậm chí, tần xuất lặp lại củaviệc truy tìm quá khứ đậm tới độ có thể coi suy tưởng là nét phong cách của

Bảo Ninh, chứ không chỉ tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh Sự long đong trọn

một đời kiểu tiểu thuyết rồi cũng có cơ hội “đoàn viên” vào đời sống văn họcđương đại Truyện ngắn của ông thì khác hẳn, nó vẫn còn là một sự longđong, sự long đong của văn chương ông”…

Trong luận văn thạc sĩ Đề tài chiến tranh chống Mỹ trong truyện ngắn Bảo Ninh, Lưu Thị Thanh Trà - Đại học Vinh (2006) đã nhìn nhận việc

thể hiện chiến tranh của Bảo Ninh trong quan hệ với nhân cách con người,chiến tranh và tình yêu Từ đó, cho người đọc thấy được những biểu hiện mớitrong cách nhìn nhận đối với đề tài này Đó là một trong những điểm nhìnmới của nhà văn Tuy nhiên, do giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài nêntác giả chưa đi sâu vào tìm hiểu các vấn đề liên quan của tác phẩm như: Kếtcấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu

Về phương diện nghệ thuật, khoá luận tốt nghiệp Nhân vật trong văn xuôi Bảo Ninh của Lê Thị Lan Anh - Đại học Vinh (2007) đã đi vào khám

phá thế giới nhân vật Tác giả đặc biệt chú ý người lính và phụ nữ dưới cácgóc nhìn khác nhau Trên cơ sở đó thấy được sự đổi mới của Bảo Ninh trongcách nhìn nhận và thể hiện con người trong văn học sau 1975 Khoá luậncũng đi vào nghệ thuật thể hiện nhân vật trong văn xuôi Bảo Ninh như: thểhiện nhân vật qua ngoại hình, qua việc thể hiện thế giới tâm linh, qua việc sử

dụng ngôn ngữ và qua việc tổ chức thời gian, không gian Tuy nhiên, luậnvăn chỉ chú ý tới những nhân vật trong các mối quan hệ khác nhau như:người lính trong quan hệ cộng đồng, người lính trong góc nhìn cá nhân… màchưa đề cập tới đặc điểm nởi bật của các loại nhân vật như: nhân vật dịthường, nhân vật lạc loài.

Sáng tác của Bảo Ninh chủ yếu viết về chiến tranh Qua tìm hiểu, cáctác giả đều nhận thấy ông có cách nhìn mới về hiện thực Chiến tranh trongsáng tác của Bảo Ninh nhìn nhận chủ yếu qua số phận con người, chiến tranhvới tính chất hai mặt của nó Những cách tân trong nghệ thuật tự sự của ôngcũng đã góp phần đem lại cho văn học nước nhà luồng sinh khí mới

Có thể nói rằng, đánh giá về truyện ngắn Bảo Ninh có nhiều ý kiếnquan điểm, những ý kiến ấy là kết quả của nhiều cách tiếp cận khác nhau.Chúng tôi đều nhìn thấy trong đó có những gợi ý nhất định trong quá trìnhthực hiện đề tài

3 Đối tượng nghiên cứu

Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu là đặc điểm nghệ

thuật truyện ngắn Bảo Ninh, trên cả hai phương diện nội dung và hình thứcnghệ thuật

4 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm nghệthuật truyện ngắn Bảo Ninh”

4.2 Trong giới hạn có thể, chúng tôi sẽ chỉ ra những đặc điểm nội dungtruyện ngắn Bảo Ninh, lý giải sự có mặt của những đặc điểm đó

4.3 Những nét cơ bản trong nghệ thuật truyện ngắn Bảo Ninh

5 Phương pháp nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:5.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp

5.2 Phương pháp so sánh

5.3 Phương pháp hệ thống

6 Phạm vi khảo sát.

Chúng tôi chủ yếu khảo sát các tác phẩm trong tập Khắc dấu mạn thuyền

và tập Truyện ngắn Bảo Ninh, Nxb Công an nhân dân 2002.

7 Đóng góp mới của luận văn.

Đưa ra một cái nhìn có hệ thống về đặc điểm truyện ngắn Bảo Ninh trên cảhai phương diện nội dung và hình thức

8 Cấu trúc luận văn.

Tương ứng với những nhiệm vụ nghiên cứu đã xác định,luận văn sẽ đượcchia làm 3 chương :

Chương 1 : Một số giới thuyết liên quan đến đề tài

Chương 2 : Truyện ngắn Bảo Ninh nhìn từ phương diện nội dung.

Chương 3 : Đặc điểm nghệ thuật của truyện ngắn Bảo Ninh

Chương 1 MỘT SỐ GIỚI THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Một số vấn đề về truyện ngắn và truyện ngắn Việt nam đương đại

1.1.1 Một số vấn đề về truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn (tiếng Pháp: Nouvelle; tiếng Anh: Short story; tiếng Nga: Hobella; tiếng Trung Quốc: Đoản thiên tiểu thuyết) hiện

được dùng như một thói quen ít khi người ta đưa ra bàn luận, nhưng thực

tế vấn đề không hề đơn giản Trong nghĩa đen, từ truyện ngắn bao hàm

một qui định chặt chẽ đối với thể loại này - đó là truyện (chứ không phải là

chuyện kể) và tất nhiên phải ngắn (từ vài trang đến vài ba chục trang, được

đọc liền một mạch và tiếp thu tức thì) Trong tiếng Anh thì short là ngắn,

story là truyện Short story là truyện ngắn Truyện ngắn có gốc từ tiếng Italya, novella, ý nghĩa căn bản của từ này không căn cứ vào tính chất

ngắn, nghĩa là không căn cứ vào khối lượng (hay dung lượng) mà vào nội

dung câu chuyện được kể, nouvelle novella (tiếng Pháp, Itallya) từ trong

nghĩa gốc là một cái tin mới, một chuyện mới Nhà thơ Đức J.Goethe,(1749 - 1832) xác định novella là “một câu chuyện lạ đang xảy ra có thểlàm ta kinh ngạc” Như vậy truyện ngắn trong cách hiểu của người sángtác, bao hàm một yếu tố kỳ lạ, bất ngờ, nghĩa là nhà văn phải dụng côngtìm kiếm những cốt truyện độc đáo và hấp dẫn

Phù hợp với cách hiểu phổ biến trên, một số nhà nghiên cứu văn học

khẳng định: “Cách hiểu theo nghĩa rộng xem novella đồng nghĩa với

truyện ngắn đã có truyền thống từ lâu Goethe định nghĩa novella như một

biến cố thất thường đột biến, hấp dẫn có trong cốt truyện của novella đã

được các nhà lý luận nhấn mạnh” (G.N.Pôxpelôp Chủ biên: Dẫn luận nghiên cứu văn học Nxb Giáo duc, H, 1998, tr 408)

Giáo sư văn học người Pháp D.Grônôpxky trong sách Đọc truyện ngắn viết: “Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ biến đổi khôn

cùng Nó là một vật biến hoá như quả chanh của Lọ Lem Biến hoá vềkhuôn khổ: ba dòng hoặc ba mươi trang Biến hoá về kiểu loại: tình cảm,trào phúng, kỳ ảo, hướng về biến cố thật hay tưởng tượng, hiện thực hoặcphóng túng Biến hoá về nội dung: thay đổi vô cùng vô tận Muốn có chấtliệu để kể, cần một cái gì đó xảy ra, dù có là một thay đổi chút xíu về sựcân bằng, về các mối quan hệ Trong thế giới của truyện ngắn, cái gì cũngthành biến cố Thậm chí sự thiếu vắng tình tiết diễn biến cũng gây hiệu

quả, vì nó làm cho sự chờ đợi bị hẫng hụt (Dẫn theo sách: Nghệ thuật viết truyện ngắn và ký Nxb Thanh niên, H, 2000, tr 79 )

Nhà văn Nguyễn Công Hoan đã giải thích về “sự có mặt” của truyệnngắn ở Việt Nam như sau: “Trước hết ta nên phân biệt thế nào là truyệnngắn thế nào là truyện dài Loại truyện ngắn viết bằng văn xuôi theo nghệthuật Âu Tây là loại mới có trong văn học Việt Nam từ ngày ta chịu ảnhhưởng của văn học Pháp Ngày xưa ta chỉ có truyện kể bằng miệng hay

viết bằng văn vần, những truyện Muỗi nhà, muỗi đồng, Hai ông Phật cãi nhau trong Thánh Tông di thảo là viết theo nghệ thuật Á Đông, Hoàng Lê Nhất thống chí là lịch sử - ký sự, chứ không phải là lịch sử tiểu thuyết Cho nên truyện viết theo nghệ thuật Âu Tây, ta theo Trung Quốc mà gọi là tiểu thuyết và cái nào viết trong vài trang là đoản thiên - tiểu thuyết, cái nào viết trong trăm trang gọi là trung thiên - tiểu thuyết Năm 1932, báo Phong hoá dịch đoản thiên - tiểu thuyết ra tiếng ta gọi là Truyện ngắn Rồi

từ đó, trường thiên tiểu thuyết gọi là truyện dài và trung thiên- tiểu thuyết

gọi là truyện vừa

Theo giáo sư Trần Đình Sử: “Truyện là một thuật ngữ có cội nguồn từ thể loại lịch sử” và “Người Việt Nam thích gọi là truyện, có thể đó là hình

thức tự sự có thể kể lại được, có nhân vật, có cốt truyện, có hư cấu, khác

với hình thức lục, ký, chí - là hình thức ghi chép của văn học viết Trong thuật ngữ truyện để chỉ loại hình tự sự trung đại, dù tác phẩm viết bằng văn

xuôi hay văn vần hoặc kể bằng truyện như trong truyện cổ tích, truyện ngụngôn, truyện cười Quan niệm của các nhà nghiên cứu đã chỉ ra mối quan

hệ của truyện (trong đó có truyện ngắn) với truyện kể, nhưng nội hàm của thuật ngữ truyện theo cách trình bày này lại rất rộng (truyện thần quái truyện thần kỳ, truyện diễn ca lịch sử, truyện tiểu thuyết chương hồi, truyện thơ Hán và Nôm) (Trần Đình Sử : Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Việt nam Nxb Giáo dục, H, 1999, tr 336-337)

Về phía các nhà văn sáng tác truyện ngắn, mỗi người quan niệm vềtruyện ngắn theo một cách khác nhau, nếu thống kê đầy đủ chắc chắn cóđến cả trăm định nghĩa về thể loại “tự sự cỡ nhỏ này” Theo phương pháploại hình, quan niệm về truyện ngắn có một số nhóm chính sau đây:

Nhóm 1: Tiêu biểu là K.Pauxtôpxki (nhà văn Nga; 1892 - 1968), tác

giả những cuốn sách quen thuộc với bạn đọc Việt Nam như Bông hồng vàng, Bình minh mưa, Một mình với mùa thu Ông xác định: “Thực chất

truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện ngắn gọn, trong

đó, cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường, và cái gì

bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường”.(Sổ tay truyện ngắn - Vương Trí Nhàn - Nxb tác phẩm mới, H, 1980, tr 105) Trong quan

niệm của K.Pauxtovski, chúng ta nhận ra sự gần gũi của ông với các bậctiền bối Goethe, khi cả hai đều nhấn mạnh đến “yếu tố bất thường, đột

biến”, “một chuyện lạ làm ta kinh ngạc” Sự đan xen giữa cái bình thường

và cái không bình thường cũng chính là sự đan xen giữa cái hợp lý và cái

phi lý, lô gic và phi lô gic trong đời sống Mà bản thân nghệ thuật cũng

chứa đầy tính ngẫu hứng và “phi logic” của nó

Nhóm 2 : Tiêu biểu là ý kiến của của nhà văn Nguyễn Kiên: “Tôi cho rằng mỗi truyện ngắn là một trường hợp Trong quan hệ giữa con người

và đời sống, có những khoảnh khắc nào đó, một mối quan hệ nào đó đượcbộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được các trường hợp ấy Trường hợp ởđây là một màn kịch chớp nhoáng, có khi là một trạng thái tâm lý, mộtbiến chuyển tình cảm kéo dài chậm rãi trong nhiều ngày Nhưng nhìn

chung thì vẫn có thể gọi là một trường hợp” (Sổ tay truyện ngắn – Vương

Trí Nhàn – Nxb tác phẩm mới, H, 1980, tr 38) Trong cách diễn đạt củanhà văn Nguyễn Kiên, chúng ta thấy cụm từ: “một trường hợp” đã thể hiệnrất rõ tính chất của truyện ngắn (so với truyện vừa và truyện dài) Khi quan

niệm mỗi truyện ngắn là một trường hợp có nghĩa là nhà văn đã vận dụng

toàn bộ kinh nghiệm sống và bản lĩnh nghệ thuật để soi sáng đời sống tạinhững thời khắc tiêu biểu, loé sáng và từ đó vạch ra được bản chất, qui luậtcủa đối tượng phản ánh Việc khảo sát một số truyện sẽ giúp ta có cơ sởthực tiễn để tiếp nhận quan niệm về truyện ngắn như nhà văn Nguyễn Kiên

đã nêu

Trong văn học đương đại Việt Nam, Nguyễn Minh Châu là nhà vănthường quan tâm đến những trường hợp tiêu biểu của đời sống, rồi từ đótái hiện trong truyện ngắn của mình những trường hợp có ý nghĩa nghệ

thuật điển hình như Cỏ lau, Chiếc thuyền ngoài xa, Mùa trái cóc ở Miền Nam, Bức tranh, Khách ở quê ra Cỏ lau là một trường hợp hiếm thấy - đó

là câu chuyện về nhân vật “tôi” đã chết, nay trở về chứng kiến ảnh mìnhđặt trên bàn thờ nhà mình còn người vợ đã lấy chồng, cả chị ấy và cả bố

tôi đều không nhận ra chồng, con trai “Hai mươi bốn năm cả tôi và Thai

đều đã già Chúng tôi đã đánh mất nhau cả thời trẻ tuổi nhưng từ khi kẻsống người chết, bây giờ gặp lại nhau chúng tôi không thể nào quen được

trông thấy mỗi người có một đời khác Chúng tôi vẫn còn yêu nhau” Đó làhậu quả, còn nguyên nhân là sự nhầm lẫn đã đánh tráo sự sống và cái chết

từ người này sang người kia Trường hợp của tôi trong Cỏ lau không phải

là duy nhất mà là không ít trong chiến tranh

Nhóm 3: Tiêu biểu cho nhóm này là nhà văn Nguyễn Công Hoan với

một quan niệm “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề đượcxây dựng bằng chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặtccâu dùng tiếng có cân nhắc Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoayquanh chủ đề ấy thôi” Trong khoảng 200 truyện ngắn đã viết, dường nhưnhà văn Nguyễn Công Hoan đã xây dựng theo nguyên tắc này Nhà vănnhấn mạnh thêm: “Vậy thì mỗi truyện cần một ý - một ý thôi” Chữ ý nhàvăn nối ở đây hiểu là vấn đề, là tư tưởng - chủ đề của tác phẩm (NguyễnCông Hoan: Đời viết văn của tôi Nxb văn học, H, 1971, tr.301-303)

Nhóm 4: Đại diện cho những nhà văn gần gũi với mình về quan niệm

truyện ngắn, Nguyên Ngọc xác nhận: “Truyện ngắn là một bộ phận củatiểu thuyết nói chung”, vì thế “không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắnvào một khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cảmột đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua”

(nguồn nào, số trang?) Những truyện ngắn như: AQ chính truyện của Lỗ Tấn, Số phận con người của M.Sôlôkhốp, Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp, Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu đều viết theo quan niệm

như vậy

Trên đây là cách phân chia theo phương pháp loại hình bốn “nhóm”

ý kiến quan niệm về truyện ngắn Những ý kiến trên chủ yếu được rút ra từnhững cuốn sách có tính chất nghề nghiệp, cần phải có những định nghĩatruyện ngắn có tính chất “hàn lâm” được rút ra từ những cuốn từ điển vănhọc Như vậy theo chúng tôi, cách nhìn của chúng ta sẽ toàn diện hơn

Truyện ngắn được quan niệm là một bộ phận của tiểu thuyết?, vì thếtrên nguyên tắc không có lý thuyết riêng cho truyện ngắn, lý thuyết của nódựa vào lý thuyết của tiểu thuyết Tuy nhiên, với tư cách là một thể loạivăn học độc lập có “tuổi thọ” cao trong tiến trình lịch sử văn học và rấtnăng động, nên trong một chừng mực nào đó vẫn có thể xây dựng một lýthuyết riệng cho thể loại “nhỏ” này, nghĩa là xem xét nó trong tính tươngđối ngang hàng, bình đẳng với tiểu thuyết.

So với các thể lại khác, truyện ngắn có một vai trò và vị trí rất to lớntrong nền văn học Trên thế giới, từ văn học phương Đông đến văn họcphương Tây đã có rất nhiều nhà văn thành công trên phương diện truyệnngắn như: L.Tolstoi, Shekhov, Solokhov, Hemingway, Lỗ Tấn, NguyễnCông Hoan, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyên Hồng, Tô Hoài, NguyễnKhải

150 thuật ngữ văn học viết: Truyện ngắn là một thể loại tác phẩm tự

sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phươngdiện của con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là giới hạn vềdung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận - độc giả

- đọc nó liền một mạch không nghỉ” [1;361]

Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Truyện ngắn là tác phẩm tự sự

cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các phươngdiện của đời sống, đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độc đáo của nó làngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơikhông nghỉ

Tuy nhiên mức độ ngắn dài chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt

truyện ngắn với các tác phẩm tự sự loại khác Trong văn học hiện đại cónhiều tác phẩm rất ngắn, nhưng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại

Truyện ngắn thời trung đại cũng rất ngắn nhưng rất gần với truyện vừa.Các hình thức với truyện kể dân gian rất ngắn gọn như: cổ tích, truyệncười, giai thoại lại càng không phải là truyện ngắn Truyện ngắn hiện đại

là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đờisống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nên truyện ngắn đích thực xuấthiện tương đối muộn trong lịch sử văn học [4; 314]

Từ điển Tiếng Việt giải thích: “Truyện ngắn thường là viết bằng văn

xuôi, có dung lượng nhỏ, số trang ít, miêu tả một khía cạnh tính cách, mộtmẩu trong cuộc đời của nhân vật”.[12; 1054]

Sách Lý luận văn học viết rằng: “Truyện ngắn là hình thức ngắn của

tự sự Khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện có vẻ gần gũi với cáchình thức truyện kể dân gian như truyện cổ, giai thoại, truyện cười, hoặcgần gũi với những bài ký ngắn Nhưng thực ra không phải Nó gần với tiểuthuyết hơn cả bởi là hình thức tự sự tái hiện lại cuộc sống đương thời Nộidung thể loại truyện ngắn có thể rất khác nhau như: đời tư thế sự hay sửthi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn có thể kể về cả cuộcđời hay một đoạn đời, một sự kiện hay một “chốc lát” trong cuộc sốngnhân vật, nhưng cái chính của truyện ngắn không phải ở hệ thống sự kiện

mà ở cái nhìn tự sự đối với cuộc đời Truyện ngắn trung đại cũng là truyệnngắn nhưng gần với truyện vừa Truyện ngắn hiện đại khác hẳn Đó là mộtkiểu tư duy khá mới, vì vậy nói chung truyện ngắn đích thực xuất hiệnmuộn trong lịch sử văn học Ở nhiều nước trên thế giới, truyện ngắn gắnliền với báo chí: khuôn khổ báo chí không phải cho phép dài Truyện ngắnnói chung không phải vì “truyện” của nó “ngắn”, mà vì cách nắm bắt cuộcsống của thể loại Tác giả truyện ngắn thường hướng đến khắc hoạ mộthiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đờisống tâm hồn con người Chính vì vậy, trong truyện ngắn thường rất ítnhân vật, ít sự kiện phức tạp Chỗ khác biệt quan trọng giữa tiểu thuyết và

truyện ngắn là ở chỗ nếu nhân vật chính của tiểu thuyết thường là một thếgiới thì nhân vật truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới Truyện ngắnthường không nhằm khắc hoạ những tính cách điển hình có cá tính đầyđặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh Nhân vật truyện ngắnthường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội hoặc trong trạng tháitồn tại của con người Mặt khác truyện ngắn lại có thể mở rộng diện nắmbắt các kiểu loại nhân vật đa dạng của cuộc sống, chẳng hạn như chứcnghiệp, xuất thân, gia hệ, bạn bè những kiểu loại mà trong tiểu thuyếtthường hiện ra thấp thoáng trong các nhân vật phụ.

Nghiên cứu các truyện ngắn xuất sắc của L.Tolstoi, Shekhov,Solokhov, Pauxtovsky, hoặc các truyện ngắn của Đôđê, Maupassan,Ohenri, Jac London, các truyện ngắn của Lỗ Tấn, Nguyễn Công Hoan,Thạch Lam, Nam Cao, Tô Hoài trước cách mạng tháng tám, hay như VũThị Thường, Nguyễn Thành Long đều thấy các đặc điểm đó Cốt truyệncủa truyện ngắn có thể là nổi bật, hấp dẫn nhưng chức năng của nó nóichung là để nhận ra một điều gì đó Cái chính của truyện ngắn là gây một

ấn tượng sâu đậm về cuộc đời Kết cấu của truyện ngắn thường là một sựtương phản, liên tưởng Bút pháp trần thuật thường là sự chấm phá Yếu tố

có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là chi tiết có dung lượnglớn và hành văn mang ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nóihết Ngoài ra giọng điệu, cái nhìn, cũng hết sức quan trọng, làm nên cáihay của truyện ngắn

Truyện ngắn là một thể loại dân chủ, gẫn gũi với đời sống hàngngày, lại súc tích, dễ đọc, gắn liền với hoạt động báo chí, có tác dụng, ảnhhưởng kịp thời trong đời sống

Qua sự tìm hiểu ý kiến của các nhà nghiên cứu, chúng ta có thể rút

ra những đặc điểm chính của thể loại truyện ngắn như sau:

- Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng có thể từ vàitrang đến vài chục trang.

- Truyện ngắn thường hướng tới việc khắc hoạ một hiện tượng, mộtnét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người

- Truỵên ngắn thường không nhằm tới việc khắc hoạ những tínhcách điển hình, trọn ven, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh

- Nhân vật của truyện ngắn hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý thức

xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

- Cốt truyện của truyện ngắn diễn ra trong một thời gian, không gianhạn chế, chức năng của nó nới chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc vềcuộc đời và tình đời

- Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết côđúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý

1.1.2 Một số đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam đương đại

Trở lên, chúng tôi đã đưa ra các định nghĩa, các quan niệm khácnhau về truyện ngắn, và chúng ta, qua đó có thể thấy rằng việc đưa ra mộtkhái niệm và xác định được những đặc trưng cơ bản của thể loại này đã thuhút nỗ lực của nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu Và trong chừng mực nào đó,những tham vọng trên đã được thực hiện Tuy nhiên, mỗi quan niệm, mỗiquy phạm như thế vẫn luôn luôn bị phá vỡ, trong nỗ lực không ngừng tựlàm mới mình của văn học Quan sát trong văn học Việt Nam hiện đại,truyện ngắn Việt Nam cũng chứng tỏ điều này, ở những nỗ lực vượt thoátkhỏi những quy tắc cổ điển của truyện ngắn

Thế kỷ XX truyện ngắn Việt Nam phát triển liên tục và vượt trội lêntrên tất cả các thể loại, bắt đầu từ những năm hai mươi với sự đóng gópcủa Nguyễn Bá Học, Phạm Huy Tốn, Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Công Hoan,Thạch Lam, Nam Cao, Kim Lân, Tô Hoài, Bùi Hiển, Vũ Bằng… Từ saucánh mạng tháng Tám truyện ngắn có chững lại nhưng vẫn chảy liên tụcvới tên tuổi: Trần Đăng, Vũ Tú Nam, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải,Nguyễn Quang Sáng, Vũ Thị Thường, Lê Minh, Nguyễn Minh Châu…Chiến tranh kết thúc, truyện ngắn vượt lên tỏ rõ sự ưu việt của mình trong

sự khám phá nghệ thuật đời sống Nhất là 1986 trở đi, truyện ngắn gần như

đã độc chiếm toàn bộ văn đàn, hằng ngày trên các báo và các tạp chí cótrên dưới hai mươi truyện ngắn được in Thực tế ấy đã kích thích mạnh đếnviệc sáng tác, phê bình - lý luận về truyện ngắn những năm gần đây Nhiềucuộc thi sáng tác truyện ngắn được khởi xướng Nhiều cuộc hội thảo đãđược mở ra và nhiều ý kiến có khi trái ngược nhau cũng đã được trình bày.Điều này chứng tỏ, truyện ngắn đang là thể loại được các nhà văn quantâm, nỗ lực cách tân bậc nhất Nguyễn Huy Thiệp đã từng tạo nên một cơnlốc xoáy văn học Cho đến nay, ngoài Nguyễn Huy Thiệp, đã xuất hiệnnhiều tác giả truyện ngắn có nhiều đóng gó Mỗi nhà văn một bút phápriêng tạo nên “hiệu ứng” truyện ngắn hay và được gắn với các tên gọi “bộithu”, “thăng hoa”, “được mùa”, “lên ngôi”, điều đó chứng tỏ truyện ngắn

đã được đổi mới

Quan niệm về con người đa chiều cũng thể hiện rất rõ trong truyệnngắn Sau 1975, đất nước chuyển đổi trên nhiều phương diện trong đó cóđời sống văn hoá, tư tưởng Chiến tranh kết thúc, văn học cựa mình thayđổi, nhất là sau nghị quyết của Đại hội VI của Đảng và tiếp theo nghịquyết 05 của Bộ chính trị, cuộc gặp của Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh vớiđại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm 1987, tất cả những điều đó đã thổimột luồng gió mới ào ạt vào đời sống văn học nước nhà Bên cạnh tiểu

thuyết, thơ, kí, kịch… truyện ngắn trở thành một thể loại rực rỡ của vănhọc Việt Nam sau 1975 Nó được xem là một “cú hích” mạnh mẽ và khảquan, tạo nên một phản ứng dây chuyền, có tác dụng “kích nổ” sự pháttriển truyện ngắn với rất nhiều gương mặt tiêu biểu như: Vũ Thị Thường,Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, YBan, Võ Thị Hảo, Trần Thuỳ Mai, Dạ Ngân, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị

Ấm, Lê Minh Khuê, Thái Bá Tân, Phạm Thị Thu Huệ, Phan Thị VàngAnh, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Thế Hùng, Phùng Văn Khai, Đỗ BíchThủy, Đỗ Hoàng Diệu, Bích Ngân, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thị DiệpMai, Trầm Nguyên Ý Anh, Nguyễn Vĩnh Nguyên, Nguyễn Ngọc Tư…Ngòi bút của các nhà văn thay đổi trên nhiều phương diện, trong đó đặcbiệt chú ý nhất là thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người, đây là mộtbước chuyển quan trọng cho truyện ngắn Ứng với mỗi giai đoạn văn học

có một cách quan niệm nghệ thuật về con người khác nhau Văn học chốngPháp và chống Mỹ gắn với cảm hứng ngợi ca, con người xã thân vì quêhương đất nước, ý nghĩa cuộc đời gắn bó với cộng đồng, con người sốngvới cái “Ta” to lớn, không hoặc ít đối diện với cái “Tôi” nhỏ bé của chínhmình, không gian cộng đồng chiếm ưu việt hơn hết cả Sau 1975, conngười bắt đầu có ý thức nhìn ngắm lại chính mình Văn học không còn hôhào, nói về cái lớn lao mà đào sâu vào cái tôi, cái lẩn khuất bên trong đượckhui mở Bằng nhiều cách tiếp cận khác nhau, các nhà văn đã hướng vàothế giới nội cảm, khám phá chiều sâu tâm linh, thấy được ở mỗi cá nhânnhững cung bậc tình cảm Chính vì vậy, truyện ngắn đã nhanh nhạy trongcách tiếp cận và phản ánh cuộc sống con người dưới cái nhìn đa chiềukích Milan Kundra nói rằng “con người là hiền minh của lưỡng lự”, conngười qủa là đa dạng, phong phú Vì thế, nhà văn thể hiện quan niệm nghệthuật về con người ở nhiều chiều kích khác nhau Nhà văn chuyển hướngcách nhìn nhận, cách cảm và cách đánh giá con người đựơc coi tự làm mớimình về mặt nhận thức, tư duy bản thể con người Con người luôn phải tự

đấu tranh, tự dò dẫm trong muôn ngàn ngã rẽ của xã hội hiện đại, hậu hiệnđại Nhà văn là người đau đời nhất, vì thiên chức của nhà văn làm cho conngười trở nên người hơn, bởi trong mỗi con người bao giờ cũng tồn tại haimặt: đẹp - xấu, thiện - ác, cao cả - thấp hèn, yêu - ghét, vui -buồn, trongsáng - tối tăm, hạnh phúc - khổ đau, tự nhiên - xã hội Ở đó, con ngườiđứng trên ranh giới nhỏ nhoi nếu không khéo sẽ bị ngã về phía con người

tự nhiên, ngược lại con người sẽ hướng về phía con người xã hội Đò ơi của Nguyễn Quang Lập, Biển cứu rỗi của Võ Thị Hảo, Cánh đồng bất tận

của Nguyễn Ngọc Tư… Nguyễn Minh Châu, nhà văn quân đội, người từtrong cuộc chiến đi ra, là một trong những tác giả tiên phong thay đổi quanniệm nghệ thuật về con người Ông không còn nhìn con người một chiều

mà nhìn con người trong nhiều mối quan hệ bộn bề phức tạp Con người tựthú, con người thức tỉnh, con người sám hối, con người bản năng tính dục.Con người luôn khát khao vươn tới cái chân - thiện - mỹ, tiêu biểu có thể

kể đến Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Phiên chợ Giát, Dấu chân người lính, Khách ở quê ra… Nhắc tới văn học đương đại có lẽ không nên

quên nhắc đến tên tuổi Nguyễn Huy Thiệp, một cây bút độc đáo, một hiệntượng văn học đã một thời khiến văn đàn rộn rã, đến nay có thể vẫn đượcbình chọn là người viết truyện ngắn xuất sắc nhất Với giọng văn sắc lạnh,gai góc, xương xẩu đến tàn nhẫn, Nguyễn Huy Thiệp đã xới tung lênnhững mảng tối, những góc khuất của mỗi thời, của cuộc đời và của xãhội Nguyễn Huy Thiệp trăn trở nhiều về đời tư và thế sự, tình yêu và thùhận, sự sống và cái chết, nhưng bao giờ cũng để ngõ kết thúc Chính vì vậynhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp luôn luôn sống trong ốcđảo cô đơn, đau khổ đến tột cùng, đến bất tận, đó là cách thể hiện độc đáocon người trong truyện ngắn của ông

Có thể nói rằng, truyện ngắn Việt Nam đương đại có nhiều đổi mới.Trước hết là đổi mới về quan niệm nhà văn Với đặc thù của nền văn học

chiến tranh, văn học 19451975 gắn với kiểu nhà văn chiến sĩ, nhà văn cách mạng Họ phát ngôn cho tiếng nói thời đại, nhân danh kinh nghiệmcộng đồng Nhiều khi do yêu cầu sống còn của vận mệnh dân tộc, nhà văncần lựa chọn hi sinh nghệ thuật và cá tính sáng tạo như Tố Hữu từng nói:Tôi muốn viết những dòng thơ tươi xanh Vẫn nóng viết những vần thơ lửacháy

Xu hướng dân chủ từ sau 1975, đặc biệt 1986 tạo nên cho văn họckiểu nhà văn mới Họ sáng tạo nhân danh kinh nghiệm cá nhân với ý thức

cá tính cao độ Viết tác phẩm, tác giả không đứng cao hơn độc giả để phántruyền mà đối thoại với người đọc, chia xẻ và kiếm tìm những cách cắtnghĩa mới để sinh thể nghệ thuật của mình luôn sống Quan niệm này gầngũi với văn học trước 1945 nhưng được ý thức ở trình độ cao hơn

Về quan niệm hiện thực, hiện thực được phản ánh trong truyện ngắn1945-1975 gắn bó chặt chẽ với cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc,

âm vang hào khí thời đại Đó là một hiện thực vận động xuôi chiều và nhìnchung rất lạc quan (trừ một số bài thơ chống Pháp có nói đến cái bi tráng).Sau 1975, các nhà văn không chỉ dừng lại ở phản ánh mà còn nghiền ngẫmhiện thực Trước đây, hoàn cảnh chiến tranh không cho phép họ khám phátận cùng sự phức tạp, bề bộn, ngổn ngang của đời sống Giờ đây, do yêucầu của thời đại, do nhu cầu tự thân của hoạt động sáng tạo, hiện thực đờisống đi vào văn chương vẹn nguyên sự đa chiều của nó, được soi sáng, càyxới cả những phần khuất lấp, mờ tối

Lịch sử văn học là lịch sử của những quan niệm khác nhau về conngười Văn học chiến tranh đã tạo dựng thành công kiểu con người sử thi,biểu trưng cho cộng đồng Cuộc kháng chiến đã đem lại cho con người vẻđẹp lí tưởng mà nói như A Niculin, nhân vật được "tắm rửa sạch sẽ và baobọc trong bầu không khí vô trùng" (nhân vật của Nguyễn Minh Châu)

Nhân vật luôn trùng khít với địa vị xã hội của mình và luôn ở trạng tháiđơn trị, nhất phiến

Về điểm nhìn trần thuật, nhìn chung truyện ngắn 1945 - 1975 chủ yếu

sử dụng phương thức trần thuật khách quan được soi chiếu từ điểm nhìncủa tác giả Truyện ngắn sau 1975 hướng đến khám phá và tạo dựng conngười thế sự - đời tư, con người cá nhân với những phức tạp và bí ẩn của

nó Nhà văn cắt nghĩa sự tồn tại của con người không phải ở vị thế nhàđạo đức, nhà tuyên huấn mà là nhà triết học, nhà tư tưởng Con người đượcnhìn ngắm từ nhiều toạ độ nên nhiều chiều, đa nhân cách, vừa có "rồngphượng lẫn rắn rít, thiên thần và ác quỷ" và nhìn chung, nó toàn diện vàsâu sắc hơn Nhà văn đứng cao hơn nhân vật và trở thành người phántruyền chân lí

Sự đổi mới sâu sắc nhất của văn học sau 1975 ở phương diện trầnthuật chính là đa dạng hoá điểm nhìn trần thuật Hiệu quả của việc trầnthuật từ nhiều điểm nhìn đã tạo nên hệ thống các giá trị khác nhau về conngười và hiện tượng Thực ra, việc di chuyển điểm nhìn từ tác giả đếnngười kể chuyện và nhân vật đã có trong văn xuôi Nam Cao và NguyênHồng…, song hiệu quả là nhằm tái hiện thế giới nội tâm Với văn học thờiđổi mới, mục đích sâu xa là nhằm soi chiếu hiện thực từ nhiều chiều, nhiềugóc độ Giọng điệu trần thuật cũng xuất phát từ yêu cầu chiến tranh, vănhọc là phương tiện cổ vũ, tuyên truyền cách mạng Bởi thế, giọng điệu chủđạo của văn học thời kì này nhất quán ở sắc thái ngợi ca, trang nghiêm vàđầy lạc quan

Trong khi đó, truyện ngắn sau 1975 đã chuyển từ đơn sang đagiọng, nhu cầu khẳng định cá tính, nhận thức và khám phá tận cùng các đốitượng nghệ thuật đã làm nảy sinh các giọng điệu: hoài nghi, chất vấn,chiêm nghiệm, triết lí, giễu nhại Chính chất liệu ngôn ngữ đời thường thô

nhám, giàu màu sắc khẩu ngữ ùa vào trang văn làm nên sự đa giọng điệunày.

Có thể nói rằng, quá trình đổi mới của văn học sau 1975 diễn ra khátoàn diện và sâu sắc từ nhà văn đến công chúng, từ bản chất văn học đến tư

cách nghệ sĩ, từ tư tưởng đến thi pháp Tiếp cận hai truyện ngắn Một người

Hà Nội và Chiếc thuyền ngoài xa dưới góc nhìn thi pháp chúng ta sẽ rõ

hơn về điều đó

Trong truyện Một người Hà Nội của Nguyễn Khải, nhân vật trung

tâm của truyện ngắn là bà Hiền, một biểu tượng của cốt cách người HàNội Nguyễn Khải không chỉ khám phá nhân vật ở bình diện xã hội, tiêuchí chính trị đạo đức mà còn ở góc độ văn hoá, lịch sử, triết học Bởi thế,chân dung nhân vật hiện lên thật sâu sắc và toàn diện Vẻ đẹp nhân vậtđược khắc hoạ ấn tượng ở ý thức cá nhân (mình là người Hà Nội với vẻđẹp riêng không trộn lẫn) và cách ứng xử giàu lòng tự trọng Được soingắm trong cái nhìn thế sự mà điểm quy chiếu là văn hoá ứng xử và đạođức sinh hoạt, nhân vật của Nguyễn Khải thật gần gũi và sống động vôcùng Thế giới nội tâm với những phức hợp giằng xé, những suy nghĩ thực của nhân vật được phô bày rõ mồn một không uốn nắn đẽo gọt Nói vềviệc đi lính của đứa con trai đầu, bà Hiền bảo: “Tao đau đớn mà bằng lòng,

vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè” Người mẹ ấychấp nhận cho con đi lính vì lí do không muốn con sống đớn hèn Tuynhiên, bà cũng không dấu nỗi lo lắng và đau lòng, không vờ vui vẻ bởi bàbiết con ra đi chốn bom đạn thì làm sao hẹn ngày về Nỗi niềm và tâm sựrất đời thường nhưng cũng rất nhân bản ấy minh định cho cách khám phá,tạo dựng con người đa chiều của nhà văn

Đặc biệt, nhà văn đã vận dụng thấu triệt đa dạng hoá điểm nhìn, soichiếu đối tượng dưới nhiều góc nhìn, cách nhìn khác nhau khiến tác phẩm

có sự đối thoại cao, tạo ra nhiều giá trị trị từ một vấn đề Nhiều khi, tácphẩm còn mời gọi sự đánh giá của người đọc Truyện của Nguyễn Khảiđược kể bằng đối thoại, phân tích và bình luận chứ rất ít miêu tả và trầnthuật khách quan Đặt ra vấn đề nhìn nhận về lối sống của người Hà Nộixưa nay, tác giả soi chiếu dưới rất nhiều điểm nhìn Có người thì cho đó làđương nhiên, thời thế đổi thay, con người đổi thay Một ý kiến khác thì tỏ

ra thất vọng trước hiện tại và hoài vọng quá khứ Người kể chuyện tỏ rahoài nghi, lo âu khi thấy Hà Nội giàu nhưng chỉ còn phần xác Trong khi

đó, với bà Hiền, một con người luôn gìn giữ hồn cốt và phong vị người HàNội dẫu thế sự xoay vần ra sao vẫn tin rằng, Hà Nội thời nào cũng đẹp.Phương thức trần thuật của truyện là cái tôi tự truyện đầy màu sắc chủquan, trình bày kinh nghiệm cá nhân trước hiện thực Tác giả không áp đặtcách nhìn của mình mà đối thoại với nhân vật và người đọc trong quan hệbình đẳng, tạo nên tính dân chủ cao

Phản ánh và nghiền ngẫm một vấn đề giàu giá trị văn hoá gắn vớinếp sống, nếp nghĩ của người Hà Nội, giọng điệu trong tác phẩm là sự đancài nhiều sắc thái khác nhau: vừa lo âu, tiếc nuối vừa tin tưởng tự hào.Giọng điệu trần thuật ấy phản chiếu rất rõ thái độ của nhà văn trước hiệnthực đời sống- một hiện thực ngổn ngang, bề bộn với những chân giá trị vànguỵ giá trị xâm thực lẫn nhau Câu văn cuối tác phẩm như một nốt vútcao của bản giao hưởng nhiều bè, thể hiện thật sâu niềm tự hào về một conngười Hà Nội: Một người như cô phải chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàngcủa Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào đất cổ Những hạt bụi vàng lấp lánhđâu đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kìchói sáng những ánh vàng Viết truyện ngắn này, Nguyễn Khải như ngườithợ kim hoàn trong tác phẩm của Pauxtôpxki cần mẫn nhặt những mẩy bụivàng để kết nên bông hồng vàng bất tử

Nguyễn Minh Châu là người mở đường tinh anh nhất trong xuhướng đổi mới của văn học sau 1986 Với quan niệm nghệ thuật đích thựckhông bao giờ rời xa cuộc đời, tác giả không phán truyền, áp đặt mà đốithoại cùng người đọc suy ngẫm của mình về con người và nghệ thuật

Hiện thực được phản ánh và nghiền ngẫm trong tác phẩm thu nhỏtrong hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa Đằng sau vẻ đẹp tuyệt mĩ, toàn bíchnhư kì công của tạo hoá ấy lại tiềm ẩn và ngự trị cái ác, cái xấu (gã chồng

to lớn, dữ dằn đánh đập vợ thô bạo) Vẻ đẹp tuyệt mĩ của con thuyền trongsương mờ từ xa bỗng vỡ vụn bởi một cảnh tượng trần trụi khi nó tiến gần

bờ Qua đó, nhà văn muốn gửi gắm một quan niệm về hiện thực: nhìn nhậncuộc đời không nên đơn giản, xuôi chiều, bị đánh lừa bởi vẻ ngoài mà cầnsoi thấu sự phức tạp, chứa đầy nghịch lí, mâu thuẫn bên trong Để nhậndiện được bản chất đích thực của đời sống, mỗi người cần thâm nhập mạchngầm ẩn sâu để không bị ngộ nhận bởi vẻ hào nhoáng bên ngoài

Với truyện ngắn này, Nguyễn Minh Châu đã khám phá con ngườitrong sự phức hợp, đa chiều của nó Nhân vật của ông không đơn giản,nhất phiến mà được soi chiếu, lật xới mọi chiều cạnh của khối vuông rubích Người đọc cảm nhận được ở người phụ nữ thuyền chài với vẻ ngoàixấu xí, thô kệch ấy ẩn giấu bên trong một tâm hồn đẹp đẽ với tấm lòng baodung, vị tha và đức hi sinh vì chồng con Cách lí giải và cắt nghĩa của chị

về cuộc sống cá nhân chứng tỏ một sự chín chắn và sâu sắc vô cùng, làmcho những trí thức như anh nghệ sĩ nhiếp ảnh và vị thẩm phán vỡ vạcnhiều chân lí đời sống mà trước hết, đó là sự trải nghiệm

1.2 Bảo Ninh, một gương mặt tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam đương đại.

1.2.1 Bảo Ninh - vài nét về tiểu sử và quá trình sáng tác.

Bảo Ninh là một trong những cây bút viết về chiến tranh trong thờihậu chiến để lại nhiều ấn tượng trong lòng người đọc trong và ngoài nước.Trong những công trình khác nhau, một số nhà nghiên cứu đã đi vào tìmhiểu tác phẩm của ông và chỉ ra những đóng góp của tác giả này đối với sựvận động và phát triển của văn học nước nhà.

Ông tên thật là Hoàng Ấu Phương sinh tại huyện Diễn Châu tỉnhNghệ An, quê ở xã Bảo Ninh huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình Ôngvào bộ đội năm 1969, từng chiến đấu tại chiến trường Tây Nguyên cho đếnnăm 1975 Từ năm 1976 - 1981 học đại học ở Hà Nội, sau đó làm việc ởviện khoa học Việt Nam Từ 1984 - 1986 học khoá 2 trường viết văn

Nguyễn Du, Làm việc tại báo Văn nghệ Trẻ Bảo Ninh Là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1997

Năm 1987 xuất bản truyện ngắn đầu tiên Trại Bảy chú lùn, đến năm

1991, ông đạt được thành công vang dội với tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh Tác phẩm đã giành giải thưởng Hội Nhà Văn Việt Nam và đã được

chào đón nồng nhiệt Đó là câu chuyện về một người lính tên Kiên, đanxen giữa hiện tại hậu chiến với hai luồng hồi ức về chiến tranh và về mốitình đầu với cô bạn học Phương Khác với tác phẩm trước đó mang tính sửthi, miêu tả chiến tranh từ góc độ cộng đồng, hùng tâm tráng chí của ngườilính chiến đấu vì vận mệnh đất nước, Bảo Ninh đã miêu tả chiến tranh từ

một góc độ khác, góc độ cá nhân, thân phận con người, đi sâu vào những

nỗi niềm cá nhân.Tuy nhiên, hơn mười năm sau đó tác phẩm bị cấm,không được in lại, có lẽ do quá nhạy cảm Mặc dù vậy, với làn sóng đổimới của văn học Việt Nam, cuốn sách được dịch sang tiếng Anh năm 1994

và được ca tụng rộng rãi Một số nhà phê bình đã đánh giá là một trongnhững cuốn tiểu thuyết cảm động nhất viết về chiến tranh Một điều đángkhâm phục là Bảo Ninh đã trình bày quan điểm của mình mà không hề lên

án bên kia

Năm 2005, tác phẩm được tái bản với nhan đề Thân phận tình yêu, năm 2006 tái bản với nhan đề Nỗi buồn chiến tranh Nỗi buồn chiến tranh

được coi là cột mốc sáng chói của văn học thời kỳ đổi mới Tác phẩmkhông chỉ lạ về hình thức mà mới mẻ cả về nội dung so với thời điểm nó rađời Có thể nói, đây có thể là cuốn sách đầu tiên của văn học Việt Namkhai thác chiến tranh dưới góc độ cá nhân Nếu các tác phẩm ra đời trước

Nỗi buồn chiến tranh được viết với góc độ của tập thể, cái riêng đặt trong cái chung, hoà tan vào cái chung, ngùn ngụt ý chí cứu nước như: Đất nước đứng lên, Người mẹ cầm súng… thì Bảo Ninh lại có cái nhìn sâu hơn về

thân phận con người trải qua trận mạc, sự mất mát của các cá nhân trongthời chiến Bảo Ninh thể hiện sự bi quan của cá nhân đối với cuộc chiến:chiến tranh không chỉ có vinh quang, hay đấu tranh vì chính nghĩa - chiếntranh tóm gọn lại là sự chết chóc, sự huỷ diệt Và cho dù nhiều người trở

về sau chiến tranh không hề bị thương tích song vết thương trong lòng họlại vô cùng đau đớn và luôn rỉ máu Họ, những con người đã đi qua chiếntranh, trở về với cuộc sống hoà bình nhưng dường như họ không còn là họnữa Chiến tranh đã lấy đi sự bình yên của họ trong tâm hồn…

Tình yêu và chiến tranh như hai thái cực đối chọi nhau, một bên là

sự huỷ diệt ghê gớm, bên kia là một giá trị thiêng liêng, là cội nguồn của

sự sống Trong chiến tranh, tình yêu vẫn đâm hoa nảy lộc, vươn lên trong

sự chết chóc, sự đau đớn, sự huỷ diệt Nhiều bạn đọc thấy lại cảm giác dữ

dội và ghê gớm của chiến tranh qua Nỗi buồn chiến tranh như từng thấy

các nhà văn lớn như Remarque hay Hemingway…tất nhiên với nhiều góc

độ mới mẻ hơn

Nỗi buồn chiến tranh được các nhà phê bình nhận định là đã mở ra

một hướng đi mới về nội dưng và hình thức cho văn học viết về đề tàichiến tranh Đây là một trong những cuốn tiểu thuyết đáng đọc nhất của

văn học Việt Nam Nhà văn Nguyễn Quang Thiều viết trong Thể thao

&Văn hóa số ra 28/10/2006: “Nỗi buồn chiến tranh đã chạm vào mẫu số

chung của nhân loại - đó là câu chuyện của thân phận của mất mát về tìnhyêu trong chiến tranh…” Nhà văn Nguyên Ngọc ca ngợi: “Về mặt nghệthuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới”

Bảo Ninh còn viết một số truyện ngắn về đề tài chiến tranh, trong đó

truyện Khắc dấu mạn thuyền đã được dựng thành phim Truyện ngắn Bội phản trong tập “Văn Mới” do nhà xuất bản văn học xuất bản cũng được

ông gửi gắm nhiều suy nghĩ vào nhân vật của mình

1.2.2 Một nhà tiểu thuyết xuất sắc trong văn học Việt Nam đương đại.

Trong quá trình sáng tác của mình, Bảo Ninh chỉ sáng tác ở thể loạivăn xuôi: truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn Ở thể loại truyện ngắn BảoNinh sáng tác nhiều Thông qua hệ thống truyện ngắn, tác giả đã chứng tỏ

tài năng của mình ở thể loại này, trong Văn học Việt Nam thế kỷ XX, Bùi

Việt Thắng khẳng định: “Bảo Ninh là một trong những nhà văn có duyên

với truyện ngắn” [5,337] Bích Thu trong Những thành tựu của truyện ngắn sau 1975 cũng xem Bảo Ninh là “một cây bút ấn tượng với bạn đọc”

[27,32] Ở thể loại truyện ngắn, Bảo Ninh chủ yếu sáng tác ở đề tài chiếntranh cách mạng Chính ở mảng đề tài này mà người đọc biết đến BảoNinh như một nhà văn của chiến tranh, cách mạng Theo thống kê của hai

cuốn: Truyện ngắn Bảo Ninh do nhà xuất bản Công an nhân dân ấn hành

2004 và cuốn Lan man trong lúc kẹt xe của Nhà xuất bản hội nhà văn

2005, có tất cả 28 truyện ngắn thì có đến 22 truyện viết về đề tài chiến

tranh và người lính gồm các truyện: Ba lẻ một, Bên lề cuộc tấn công, Bí ẩn của làn nước, Cũ xưa, Giang, Mùa khô cuối cùng,Gọi con, Hà Nội lúc không giờ, Hoả điểm cuối cùng, Hữu khuynh, La Mác – Xây – e, Ngàn năm mây trắng,Rửa tay gác kiếm, Thách đấu, Tình thư, Tiếng vĩ cầm của quân xâm lăng, Kỳ ngộ, Lá thư từ Quí sửu, Ngôi sao vô danh, Thời tiết của

ký ức, Trại bảy chú lùn, Khắc dấu mạn thuyền; và 6 truyện ngắn viết về đề tài khác trong cuộc sống hiện tại sau chiến tranh gồm: Bi kịch con khỉ, Lan man trong lúc kẹt xe, Không đâu vào đâu, Bội phản, Mắc cạn, La Mác – Xây- e.

Trong 22 truyện ngắn viết về chiến tranh và người lính chỉ có 3

truyện đứng ở thời điểm hiện tại (La Mác – Xây – e, Ngàn năm mây trắng,

Kỳ ngộ), còn lại là truyện xen lẫn giữa quá khứ và hiện tại Trong 22 truyện ngắn ấy có 15 nhân vật chính là người lính đó là các truyện: Trại bảy chú lùn, Ba lẻ một, Lá thư từ Qúy Sửu, Ngôi sao vô danh, Rửa tay gác kiếm, Khắc dấu mạn thuyền, Bên lề cuộc tấn công, Hữu Khuynh, Hà Nội lúc không giờ, Cũ xưa, Giang, Mùa khô cuối cùng, Hoả điểm cuối cùng, Thách đấu, Tình thư Qua đó, ta thấy rằng Bảo Ninh viết về chiến tranh,

người lính trong hoài niệm, suy ngẫm của người lính khi bước ra cuộcchiến Tác giả đã có ý thức sâu sắc trong việc thay đổi cách viết về đề tàinày

Mặc dù bản thân đã có những thành tựu và nhận được những đánhgiá khá ưu ái ở thế loại truyện ngắn, nhưng vẫn có thể nói rằng làm nênthành công của Bảo Ninh, một phần rất quan trọng là tiểu thuyết Ông

được mọi người biết đến sau truyện ngắn Trại bảy chú lùn in năm 1987.

Nhưng có lẽ nhắc đến Bảo Ninh, bạn đọc trong nước cũng như ở nước

ngoài phải nhớ đến cuốn tiểu thuyết Thân phận tình yêu (hay Nỗi buồn chiến tranh) Đây là tác phẩm được nhiều người cho là hay nhất của văn học thời kỳ đổi mới Tính đến thời điểm hiện nay, Bảo Ninh mới chỉ có

một cuốn tiểu thuyết này nhưng ngần ấy cũng đủ để tạo nên một Bảo Ninh

- cây bút tiểu thuyết xuất sắc Thực ra, mặc dầu có nhiều ý kiến đánh giácao về truyện ngắn Bảo Ninh mà chúng tôi đã dẫn trên, nhưng suy chocùng, cái quan trọng làm nên tên tuổi và sự nghiệp của ông có lẽ vẫn làcuốn tiểu thuyết duy nhất cho đến thời điểm này, dẫu có thể đấy là do quán

tính tâm lí tiếp nhận Cùng với Mảnh đất lắm người nhiều ma (của Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (của Dương Hướng), Thân phận tình yêu

đã nhận được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 về tiểuthuyết

Cũng như những nhà văn khác cùng thời điểm, Bảo Ninh nhận thấyphải có sự đổi mới văn học “Mỗi thầy một khác, nhưng tựu trung đều kêugọi và thôi thúc chúng tôi hãy khác đi, hãy mau mau đổi mới, hãy mạnhdạn cách tân, hãy từ bỏ lối mòn trong suy nghĩ” [64;4] Sự đổi mới củaBảo Ninh bộc lộ rõ trong cách cảm nhận về thể tài chiến tranh Vẫn viết về

đề tài này, nhưng cái mới của ông trong Nỗi buồn chiến tranh thể hiện ở

chỗ đã nhìn nhận cuộc chiến tranh dưới nhiều góc độ Chiến tranh khôngchỉ có những có những vinh quang mà đằng sau đó là sự mất mát, đauthương, ám ảnh cuộc sống con người sau ngày trở về Về cách thể hiện,Bảo Ninh biết đến như một phong cách khác lạ, một cách viết rất riêng củaông trong việc tiếp cận chủ nghĩa anh hùng cá nhân Bảo Ninh đã có nhữngcách tân mới mẻ trong việc khai thác hiện thực từ việc tạo ra những tìnhhuống giả định về một tự sự hai lần hư cấu, đến nguyên tắc kết cấu của tác

phẩm, việc xử lý các chất liệu hiện thực trong Nỗi buồn chiến tranh.

Những thủ pháp nghệ thuật như dòng ý thức, ghép mảnh được nhà văn sửdụng có hiệu quả Kết cấu lồng ghép được nhà văn phát huy một cách tối

đa Nhà văn Nguyên Ngọc coi tác phẩm này là “thành tựu cao nhất của văn

học thời kỳ đổi mới” Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã thực sự gây

cú sốc cho văn học nước nhà, mở ra hướng đi mới, báo hiệu một lối viếtmới đầy những tìm tòi mới lạ

Qua sự nghiệp sáng tác của mình, Bảo Ninh đã mang đến cho ngườiđọc những trang văn viết về đề tài chiến tranh cách mạng và cuộc sốngthời hậu chiến ở hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết, nhất là tiểu thuyết,rất sống động, rất trung thực và đầy tính nhân văn Đó cũng chính là những

đóng góp to lớn của Bảo Ninh trong sự nghiệp đổi mới văn học Việt Namđương đại sau 1975.

1.2.3 Nhìn chung về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh

Bước ra từ chiến tranh, có thể nói về Bảo Ninh như vậy theo cả haicách hiểu: ông là một nhà văn cầm bút với tư cách là một người vừa hoànthành nhiệm vụ của mình trên chiến trường, ông cũng là nhà văn thànhdanh trước hết, và cơ bản trên đề tài chiến tranh Thế giới nghệ thuật củaBảo Ninh nói chung và truyện ngắn nói riêng của ông, trước hết là thế giớicủa những người đã vào sinh ra tử nơi bom đạn Cách nhìn của ông vềchiến tranh, về cuộc đời hay về số phận con người nói chung tước hếtthường là cái nhìn thông qua nhân vật người lính

Khi xây dựng hình tượng người lính, người chiến sĩ trên trận chiếnchống quân thù, trong tiểu thuyết của mình, Bảo Ninh thường mang đếncho người đọc những cảm nhận hiện thực chiến tranh trước hết bằng khônggian xa xôi khốc liệt gắn liền với các địa danh cụ thể trải khắp chiếntrường: sông Sa Thầy, truông Gọi Hồn, Bài Nhai, dòng Ya - crông – pơ -

cô, Buôn Ma Thuột, Sài Gòn, Củ Chi, Tây Ngọc Linh, Xuân Lộc, làng Mơ,

Hà Tây, Hà Nội, sông Đắc bờ là Tuy nhiên, ở thể loại truyện ngắn nhữngkhông gian như thế không thực sự phổ biến Không gian mà con người tồntại trong truyện ngắn Bảo Ninh thường là không gian khá mờ nhạt so vớitiểu thuyết nếu xét trên phương diện miêu tả chiến tranh Nếu là khônggian chiến trận, thì đó là những trận đánh nhỏ, hoặc một địa bàn hẹp nơicon người đối mặt với những tình huống không đủ để đánh vào trực giácngười đọc bằng cảm giác hãi hùng, khống liệt, rờn rợn nhiều khi mà quái

của Nỗi buồn chiến tranh Đặc biệt, không gian chiến tranh ấy thường xuất

hiện thông qua những mảnh vỡ của kí ức, vì vậy cảm giác về chiến tranhchỉ là một thứ cảm giác xa xôi, mơ hồ, bàng bạc trong những khắc khoải,

day dứt của con người trong thời điểm hiện tại Nhiều khi, không gian nổibật làm nên chiều sâu truyện ngắn Bảo Ninh lại xuất hiện trong một tìnhthế bất ngờ, ở một xó xỉnh nào đó, một điểm dừng vội vã trên con đườngdằng dặc của chiến tranh: Một trại nhỏ trong núi, một ô chật toa tàu đã đivào quên lãng, một vùng tối chật hẹp nơi cơn lũ đi qua hay một vỉa hè lạnhgiá… Không phải tác giả không đủ sức để miêu tả không gian chiến trận,bởi nhà văn, không chỉ có những trải nghiệm của một người lính đã từngtham gia chiến đấu, mà còn có kinh nghiệm xây dựng hình tượng chiếntranh thể hiện qua cuốn tiểu thuyết bậc nhất Việt Nam viết về chiến tranhcho đến thời điểm hiện tại Dường như việc miêu tả những góc khuất ấythể hiện một thái độ lưỡng phân của nhà văn: một mặt cố tránh việc đụngchạm đến những đau thương, mất mát, một mặt lại đang nỗ lực tìm trongnhững góc khuất kia những kí ức nhức nhối về một tai nạn vĩ đại của lịch

sử Và điều này sẽ thực sự được khẳng định trong khi chúng ta tìm hiểuthêm những đặc điểm cơ bản trên hai bình diện nội dung và nghệ thuậttrong truyện ngắn của ông Thực tình, Bảo Ninh không phải là nhà văn duynhất mang đến cho người đọc những câu chuyện về chiến tranh theo hìnhthức tư duy và diễn ngôn nghệ thuật này, nhưng rõ ràng ông là người thựchiện điều đó một cách kiện trì và hệ thống Và trong mỗi tác phẩm nhưvậy, mỗi không gian như vậy, nhà văn luôn tìm được một tình huống, một

sự kiện nào đó gây dấu ấn thật sâu đậm với người đọc trong cảm nhận nhẹnhàng nhưng da diết về chiến tranh

Truyện Trại Bảy chú lùn kể về một câu chuyện dài xoay quanh

không gian độc lập, biệt lập trong khu rừng già ven Sa Thầy, nơi mà việc

bổ sung quân số trong chiến tranh cũng thật hiếm hoi Cuộc chiến khốc liệt

đã cướp đi, lần lượt sinh mạng của từng con người trong cái lán trại mongmanh đó Bảo Ninh đã chọn một thời khắc hết sức nhạy cảm của nhữngngày cuối cùng để cho Nga kịp xuất hiện trong cuộc sống của hai người

còn lại là Huy và Mộc, trước khi Huy cũng hi sinh Ba con người ấy đãtừng có một quãng thời gian ngắn trước khi có những tình cảm phức tạp,

cô đơn cùng nhau trong căn rừng già với những bí ẩn của cuộc chiến đangchờ phía trước Đây là không gian bối cảnh thích hợp để Bảo Ninh thể hiệnquan niệm về con người, về tình yêu - thân phận tình yêu trong chiếntranh Cả Huy và Mộc đều đã chấp nhận một tình yêu âm thầm lặng lẽdành cho người con gái duy nhất trong khu lán trại ấy, và oái oăm thay,cũng là nghiệt ngã của chiến tranh xô đẩy, là tình yêu ấy trong họ nảy nởcùng một lúc, ngay cái giây phút đầu tiên tiếng hát của người con gái cấtlên xua đi nỗi hiu quạnh của rừng già Theo quy luật thông thường của tâm

lí, người đọc chờ đợi một điều gì đó xảy đến giữa hai con người cô đơn ấy.Nhưng điều mong muốn này đã không xảy ra, tình yêu giữa hai con ngườicòn sót lại ấy đã không nảy nở, và họ tiếp tục cô đơn cùng nhau trong cáikhắc khoải của khoảng cách tình cảm, của danh dự và trách nhiệm, lươngtâm Đây là tâm sự của Mộc: “với tôi nặng nề một thì Nga nặng nề mười,

cô đau khổ cảm thấy bị cầm chân, bị bỏ quên và dần dần như cô bắt đầuoán giận” [18, 23] Ở lâu trong khu rừng già vắng lặng, Nga bắt đầu cónhững biểu hiện tâm trạng lầm lũi, u uẩn như Mộc Bối cảnh không gian ấy

đã tác động vào tâm trạng Nga, biến cô từ một người con gái trẻ trung xinhđẹp trở thành một người lầm lũi ít nói Bi kịch tình yêu của Nga - Mộcxuất phát từ bối cảnh chật hẹp của khu rừng núp sau tiếng súng của chiếntranh Mộc không dám đón nhận tình cảm từ nơi Nga, anh đã tự dối lòng

và yêu Nga trong âm thầm lặng lẽ Khi Nga bỏ đi, cánh rừng già vẫn làkhông gian để Mộc đợi Nga về Và nơi chiến địa có mồ mả anh em này,Mộc biết Nga có thể quay trở lại và gặp được anh và con

Trong một số truyện ngắn của Bảo Ninh, không gian nghệ thuật được

ảo hóa bằng cách tạo ra những biến động của hiện thực như làm nó nhòe

mờ trong mưa bom bão đạn, nơi sự tập trung của con người dành cho một

tình thế, một tiêu điểm nhất định làm loãng sự chú ý ra chung quanh haytạo ra không gian tâm tưởng, không gian của kí ức xa xăm… Không gian

ấy có khi nồng nặc mùi vị của chiến tranh, của những bấp bênh giữa sựsống và cái chết, hoặc bàng bạc nỗi buồn của người thời hậu chiến khi nhớ

về quá khứ Hà Nội lúc không giờ kể về sự trở lại của người lính nơi căn

nhà ăm ắp những kỉ niệm của những đêm Hà Nội ở khoảnh khắc hiếm hoilúc giao điểm giữa đêm và ngày Nơi có những đứa trẻ nghèo vui chungđón tết, chúng lớn lên và chứng kiến tình yêu của anh Trung, chị Giang,Pét Xồm Chiến tranh đã khiến cho những đứa trẻ ấy phải cách xa nhau.Chính không gian sinh hoạt đó mà bao tình yêu đã nảy nở: có tình yêu củaanh Trung với chị Giang, của Pét Xồm đối với chị Giang, tưởng tượngđược ôm hôn chị trong vòng tay để được chạm vào đôi môi, làn da, mái tóccủa chị Nhưng điều chua xót là ở chỗ, “Qua hầu hết những năm vị thànhniên cho đến ngày nhập ngũ ( ) tôi chẳng được gần gũi một người con gáinào” [18; 333] Đó là thân phận của tình yêu - là nguyên cớ để nhân vật tôiluôn hướng về mối tình đầu không có thật của mình Không gian trong

Rửa tay gác kiếm là không gian trở về trong giấc mơ của các nhân vật tôi

Khương, Tú Chiến tranh trở lại, vì thế không chỉ phá nát những cánhrừng, những con sông, những cơ thể người mà còn phá nát giấc mơ của họ,chiến tranh hiện lên với những tội ác tày trời của đế quốc Mỹ với bao tấnbom đã thả xuống không biết bao nhiêu là địa danh trên đất nước - dân tộcnày Những địa danh như: Xuân Lộc, Ngọc bờ Chiêng ngút trời bom đạncủa đế quốc Mỹ Vì thế chiến tranh được hồi tưởng lại, quá khứ được nhớlại trong các giấc mơ của người lính hiện lên rất chân thực v.v Rõ ràngBảo Ninh đã thu hẹp không gian để thể hiện nội tâm nhân vật Và trongkhông gian chật hẹp ấy, tất cả đều được dồn nén, cô đúc trong một chiềusâu không cùng

Quán tính của văn học viết về chiến tranh trước 1975 thường phảnánh tập trung không gian thời gian mang tính chất sử thi, là nơi thử thách

và khẳng định chủ nghĩa anh hùng cách mạng Không gian ấy thường được

mô tả hoành tráng với tính chất cộng đồng, là không gian của đám đôngnhư, là một trận đánh, một buổi lao động trên công trường, là không gianquảng trường nhằm hướng đến việc xây dựng những tập thể anh hùng Vănhọc sau 1975, nhất là sau 1986 luồn sâu vào ngõ ngách đời tư, ngõ ngáchthân phận con người, không gian thường gặp là không gian bất kì Nghĩa làvẫn còn đấy những công trường, những trận đánh nhưng công trường ấy,trận đánh ấy nhiều khi nhằm nói lên cái nghiệt ngã của chiến tranh, của, kể

cả cuộc sống đời thường và sự mong manh của số phận Không gian ấycòn được bổ sung thêm những cánh đồng hiu hắt vắng người (của NguyễnNgọc Tư), những căn buồng tồi tàn như những ga tàu treo mạo hiểm (củaPhạm Thị Hoài), những chân cầu thang bẩn thỉu nơi có những con lợn bẩnthỉu tha thẩn kiếm ăn ngay chỗ con người ngồi ăn ngô ăn sắn (Nguyễn HuyThiệp)… Sự dịch chuyển và thu hẹp không gian như vậy sẽ góp phần quantrọng trong việc tạo nên những nét nổi bật của tính cách, nội tâm nhân vật.Chính vì thế mà nhân vật được nhìn nhận trong cái nhìn đa chiều vớinhững va chạm, biến cố của cuộc đời

Nghiên cứu phần lớn những tác phẩm viết về chiến tranh sau 1975,

có thể dễ dàng nhận thấy rằng, cả truyện ngắn và tiểu thuyết đều có những

nỗ lực vươn đến những không gian nhiều chiều, nhiều mảng Sự đan xencác kiểu không gian nghệ thuật ấy là một trong những thủ pháp nhằm giúpnhà văn “xé lẻ” sự tồn tại của nhân vật Nó miêu tả được những trạng tháicủa nhân vật: sự hoang mang, sự bất tín, sự giằng xé tâm trạng Trong cácsáng tác của mình, Bảo Ninh thường sử dụng hình thức nghệ thuật này đểlàm nổi bật bi kịch đời tư của mỗi cá nhân Đó là sự khắc khoải của Kiên

(Thân phận tình yêu) trong gianh giới mong manh giữa quá khứ và hiện

tại, của mơ và thực: “Kể từ ngày Phương bỏ anh, hàng đêm Kiên mất ngủ

vì những giấc mơ kể lại cuộc đời anh với những lối kể kỳ lạ, vô tận vớinhững đoạn đời khác biệt, đột ngột tạo nên cùng một lúc trong ký ức Kiênnhững vùng không gian mới, những vùng quá khứ chưa từng có” Tâm hồnanh dường như đau khổ đã biến hình Có vẻ giờ đây anh lại một lần bắtgặp một tình yêu mới, một tình yêu khác nữa với Phương Nhưng khi lầntrong những trang chưa từng được mở ra của dĩ vãng, và một cuộc chiếntranh khác, một thời bão táp khác dưới một bầu trời khác của quá khứ.Như vậy, toàn bộ chiến tranh và tình yêu nơi Kiên không phải được đặc tảtrong thực tại mà trong không gian ảo giác, không gian tâm tưởng Ở phầnnhiều truyện ngắn như của Bảo Ninh, bút pháp giải phóng giấc mơ, miêu

tả đan quyện kí ức và hiện tại được Bảo Ninh sử dụng một cách đầy kinhnghiệm Trên cơ sở đó, nhiều nhân vật trong truyện ngắn của Bảo Ninh,

cũng như trong Nỗi buồn chiến tranh, luôn luôn tồn tại trong sự lập lờ của

hai thế giới thật ảo, tạo nên cảm giác đứt gãy về số phận con người, vềhiện thực và phản ánh những hoang mang, những tổn thương trong tâmhồn con người bước ra khỏi chiến tranh nhưng không thể cắt rời đượcnhững gì đã t0rải qua Nhà văn dựng lên bối cảnh không gian hoà quyệngiữa quá khứ và hiện tại, giữa thực và hư, từ đó thế giới nội tâm nhân vậtđược biểu hiện dưới nhiều trạng thái cảm xúc khác nhau, khung cảnh chiếntranh và tình yêu hiện lên chân thực sinh động

Với việc thể hiện đề tài chiến tranh và tình yêu qua không gian sửthi, không gian sinh hoạt, không gian ảo giác, không gian tâm lý Truyệnngắn của bảo Ninh thực sự đã có sự vận động tiến đến một cái nhìn mới

mẻ trong văn học sau 1975

Sự cảm nhận thế giới hiện thực, sự cảm nhận thời gian mang tínhđặc thù trong cảm quan nghệ thuật của mỗi nhà văn là nguyên cớ để tạo ratính cá biệt trong miêu tả thời gian nghệ thuật của từng tác giả Bảo Ninh