Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài trước cách mạng

Ngày nay, truyện ngắn vẫn là một thể loại chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn học Với đề tài “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng”, chúng tôi muốn có cái nhìn

Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài trước cách mạng : Luận văn ThS Văn học: 60 22 34 / Phạm Thị Thanh Thủy ;

Nghd : PGS.TS Hà Văn Đức

PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Trong dòng văn học hiện đại Việt Nam, Tô Hoài được đánh giá là một cây đại thụ Ông nhận giải thưởng Hồ Chí Minh vào năm 1996 Nhà phê bình Vương Trí Nhàn đã nhận xét : “So với các cây bút đương thời, Tô Hoài có lẽ là nhà văn giàu chất chuyên nghiệp bậc nhất Sống đến đâu viết đến đấy Việc viết lách đối với ông là một thứ lao động hàng ngày” Quả thật, Tô Hoài đã miệt mài sáng tác 70 năm nay và

đã cho ra đời 160 đầu sách Ông thành công ở nhiều thể loại như truyện ngắn, truyện dài, truyện đồng thoại, tiểu thuýêt, kịch, hồi kí, chân dung văn học Nghiên cứu nghệ thuật văn chương Tô Hoài sẽ giúp chúng ta đánh giá được đầy đủ hơn những đóng góp của ông với nền văn học nước nhà

Tô Hoài nổi tiếng với những tác phẩm như truyện dài Dế Mèn phiêu lưu kí, Quê

người, Quê nhà, Đêm mưa, Xóm giếng, tiểu thuyết Nhớ Mai Châu, Kẻ cướp bến Bỏi, hồi

kí Cát bụi chân ai, Tự truyện, tập truyện ngắn Tây Bắc

Không chỉ thành công ở truyện dài, tiểu thuyết, hồi kí, ở thể loại truyện ngắn ngay từ ngày đầu cầm bút, Tô Hoài đã tạo được cho mình một phong cách riêng

Ngày nay, truyện ngắn vẫn là một thể loại chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn học

Với đề tài “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng”,

chúng tôi muốn có cái nhìn đầy đủ, trọn vẹn về những đóng góp của Tô Hoài trong quá trình vận động và phát triển của truyện ngắn Việt Nam hiện đại

II Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tô Hoài bước vào con đường văn học khá sớm Ông cầm bút và nổi danh từ trước năm 1945 Đến nay, Tô Hoài vẫn là nhà văn viết nhiều, dẻo dai, sung sức ở các thể loại Truyện ngắn Tô Hoài đã được giới phê bình văn học chú ý ngay từ những ngày đầu cầm bút

Các truyện ngắn của Tô Hoài trước năm 1945 được nhà xuất bản Hoa Tiên Sài

Gòn in lai với tựa đề “Chuột thành phố”, năm 1967 đã khẳng định các truyện ngắn O

chuột, Gã chuột bạch, Con dế mèn, Đực, Cu Lặc, Tuổi trẻ, Một cuộc bể dâu… Đó là

những tập truỵên ngắn xuất sắc, tiêu biểu cho lối văn dí dỏm, tinh nghịch của nhà văn

Tô Hoài

Những ý kiến đánh giá phê bình về truyện ngắn của Tô Hoài còn được tập

trung trong cuốn Tô Hoài về tác gia và tác phẩm, nhà xuất bản Giáo dục, năm 2007

được tái bản nhiều lần, do Phong Lê (giới thiệu) và Vân Thanh (tuyển chọn)

Năm 2006, Mai Thị Nhung cho ra đời cuốn sách Phong cách nghệ thuật Tô

Hoài và bài viết Đặc điểm thế giới nhân vật Tô Hoài trên tạp chí văn học Trong đó,

tác giả cũng đã thu thập rất nhiều ý kiến về nghệ thuật viết văn Tô Hoài [38, tr 8, 9,10]

Năm 2007, cuốn Truyện ngắn Việt Nam lịch sử-thi pháp- chân dung” do tác

giả Phan Cự Đệ chủ biên đã viết về quá trình ra đời, phát triển của truyện ngắn Việt Nam cùng với những gương mặt nhà văn tiêu biểu Trong đó, Tô Hoài đựơc nhắc đến cùng với các tác giả tên tuổi như Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao Người viết đã nhấn mạnh một số đặc trưng nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài như “lối viết thông mình, hóm hỉnh, thậm chí tinh quái, một đôi nét tâm lí và triết lí đượm sắc thái buồn pha chút mùi vị chua chát kiểu Nam Cao”

Như vậy, những đặc điểm truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng đã được đề cập trong một số bài viết và các công trình nghiên cứu Tuy nhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu và có tính hệ thống Chính vì thế, chúng

tôi đã lựa chọn đề tài cho luận văn của mình là “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô

Hoài trước Cách mạng”

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1 Đối tượng

Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng tháng Tám

2 Phạm vi

Tuyển tập Tô Hoài, nhà xuất bản Văn học năm 1987, do giáo sư Hà Minh Đức

sưu tầm, tuyển chọn gồm 26 truyện ngắn

IV Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

1 Nhiệm vụ

Với đề tài nghiên cứu như trên, chúng tôi mong muốn:

+ Tìm ra những đặc điểm nổi bật về truyện ngắn của Tô Hoài trước Cách mạng

+ Đánh giá được những đóng góp của ông trong sự nghiệp văn chương của dân tộc và đặc biệt là mảng truyện ngắn trước Cách mạng

2 Phương pháp

+ Phương pháp phân tích tác phẩm

+ Phương pháp so sánh

+ Phương pháp tổng hợp, thống kê

+ Phương pháp nghiên cứu liên ngành như ngôn ngữ, văn hóa

V Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo luận văn gồm có bốn chương

Chương I Diện mạo truyện ngắn Việt Nam 1930-1945 và sự nghiệp văn chương Tô Hoài

Chương II Đặc điểm nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Tô Hoài trước Cách mạng

Chương III Đặc điểm kết cấu và tình huống trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng

Chương IV Đặc điểm ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng

CHƯƠNG I DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM 1930-1945

VÀ SỰ NGHIỆP VĂN CHƯƠNG TÔ HOÀI

1.1 Diện mạo truyện ngắn Việt Nam 1930-1945

Truyện ngắn Việt Nam ra đời từ thời kì văn học trung đại Theo dòng thời gian, thể loại này ngày càng phong phú, đa dạng, hoàn thiện, chiếm một vị trí quan trọng trong nền văn học nước nhà Có thể nói, giai đoạn 1930-1945, truyện ngắn Việt Nam

đã có bước tiến nhảy vọt, với nhiều phong cách đa dạng, độc đáo

Vào những năm 20 của thế kỉ XX, truyện ngắn Việt Nam đã có nhiều bước đi táo bạo với sự phát triển của nhiều khuynh hướng văn học

Truyện ngắn viết theo khuynh hướng đạo lí gắn liền với các tên tuổi như Nguyễn Bá Học, Nguyễn Mạnh Bổng, Nguyễn Chánh Sắt Khuynh hướng yêu nước

và cách mạng gắn liền với tên tuổi Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc Khuynh hướng hiện thực có Phạm Duy Tốn và Nguyễn Công Hoan

So với thời kì trước đó, truyện ngắn những năm 1930-1945 phát triển rực rỡ,

phong phú hơn Tư duy hệ tư sản dần dần thắng thế tư tưởng phong kiến Cái tôi

được giải phóng, nhà văn phát huy sức sáng tạo của mình Vì vậy, thời kì này xuất hiện nhiều cây bút độc đáo Hàng loạt các gương mặt tiêu biểu như Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Nam Cao, Tô Hoài, Bùi Hiển, Thạch Lam, Khái Hưng, Nguyễn Tuân, Thanh Tịnh, Thạch Lam, Hồ Dzếnh, Đỗ Tốn… Các khuynh hướng văn học ngày càng phân hoá rõ rệt và đấu tranh, ảnh hưởng qua lại lẫn nhau

Thạch Lam, Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh, Đỗ Tốn, Nguyễn Tuân tiêu biểu cho phong cách lãng mạn trữ tình

Trong dòng văn học hiện thực phê phán, có những tên tuổi như Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Tô Hoài, Nguyên Hồng, Bùi Hiển, Kim Lân…

Có thể nói, truyện ngắn Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến Cách mạng tháng Tám

đã dần dần khẳng định được vị trí riêng của mình trên con đường hiện đại hoá văn

học nước nhà Trong số những tác giả viết truyện ngắn có tên tuổi thời kì này, Tô Hoài được coi là môt cây bút xuất sắc, đóng góp không nhỏ cho sự thành công của truyện ngắn nước nhà

1.2 Sự nghiệp sáng tác văn chương Tô Hoài

1.2.1 Quan niệm của Tô Hoài về văn chương nghệ thuật

Tô Hoài sinh năm 1920, tên thật là Nguyễn Sen Ngoài tên thật khi viết báo, ông còn dùng những bút danh khác như: Mắt biển, Mai Trang, Duy Phương Quê nội ông ở thị trấn Kim Bài huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây nhưng nhà văn lại sinh ra

và lớn lên và rất gắn bó với quê ngoại ở làng Nghĩa Đô, phủ Hoài Đức tỉnh Hà Đông

Cũ (nay là phường Nghĩa Đô quận Cầu Giấy, Hà Nội

Sớm đến với văn chương, ban đầu Tô Hoài cũng chịu ảnh hưởng của xu hướng sáng tác lãng mạn đương thời, cây bút trẻ ấy cũng bắt đầu sự nghiệp bằng những bài thơ lãng mạn, nhưng sau này ông chuyển hướng Quan niệm văn chương phải bắt nguồn từ cuộc sống đã chi phối toàn bộ các sáng tác của Tô Hoài Bên cạnh đó, ở thể loại truyện ngắn, Tô Hoài cũng có suy nghĩ riêng

Là người có sở trường viết truyện ngắn, ông đã có những quan điểm rõ ràng nhất

quán về thể loại này trong suốt cuộc đời hoạt động văn chương của mình Trong Sổ tay

viết truyện ngắn, ông đã từng bày tỏ niềm say mê của mình với truyện ngắn: “Tôi

thích truyện ngắn, bao giờ cũng tìm đọc truyện ngắn bởi nó là thể loại có tính chiến đấu mạnh mẽ” Tô Hoài còn quan niệm truyện ngắn là “cưa lấy một khúc đời sống” nhưng không thể vì ngắn gọn mà làm mất đi “chất khoẻ khoắn của đời sống” [22, tr 8]

Quan niệm của Tô Hoài cũng giống với các nhà viết truyện ngắn khác Song

Tô Hoài nhấn mạnh hơn yếu tố ngắn gọn Đồng thời, ông khẳng định một tác phẩm truyện ngắn có giá trị phải phản ánh hiện thực cuộc sống và sự sáng tạo, hoài bão của nhà văn

1.2.2 Những thành công trong sự nghiệp văn chương Tô Hoài

Năm 1940, ông chính thức vào nghề văn từ truyện ngắn Nước lên Năm 1941, ông viết Dế Mèn phiêu lưu kí để lại một tiếng vang lớn trên văn đàn Việt Nam cho

đến tận bây giờ

Từ đó cho đến nay, Tô Hoài đã hơn bảy mươi năm lao động miệt mài không nghỉ Ông đã để lại cho đời một sự nghiệp văn chương đồ sộ, hơn 160 đầu sách đã xuất bản Nhiều tác phẩm của Tô Hoài đã được dịch ra các tiếng nước ngoài như Nga, Trung Quốc, Pháp, Ba Lan, Séc, Đức, Bungari, Cu Ba, Mông Cổ, Nhật Bản… Một số

tác phẩm được đạt giải như Truyện Tây Bắc, giải nhất tiểu thuyết của Hội văn nghệ Việt Nam, năm 1956 Miền Tây, giải thưởng Hội nhà văn Á-Phi, năm 1970 Quê nhà,

giải A giải thưởng Hội văn nghệ Hà Nội, năm 1980 Ông còn đạt giải thưởng Hồ Chí Minh, đợt 1 năm 1996

Tiểu kết

Có thể nói, Tô Hoài là một cây đại thụ trong nền văn học hiện đại Việt Nam Ông đã dành trọn cụôc đời cống hiến cho sự nghiệp văn chương Tô Hoài đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ khiến người đọc vô cùng cảm phục Ở mảng đề tài nào, thể loại nào, nhà văn cũng có con đường đi riêng, tạo nên được phong cách độc đáo Trong đó, đặc biệt là thể loại truyện ngắn, Tô Hoài đã ghi lại nhiều dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả Ông đã khẳng định được vị trí của mình trong nền văn học Việt Nam, là một trong số những cây bút hàng đầu bên cạnh các tên tuổi như Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Nguyên Hồng, Thạch Lam…

CHƯƠNG II ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN TÔ HOÀI TRƯỚC CÁCH MẠNG

2.1 Khái niệm về nhân vật

“Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có đôi khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho những đặc điểm giống với con người” [1, tr 249]

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng tháng Tám 2.2.1 Nhân vật nông dân, thợ thủ công

Nhân vật chiếm đa số trong những trang truyện ngắn của Tô Hoài trước Cách mạng là những người nông dân thợ thủ công Họ là hình ảnh người dân làng Nghĩa

Đô, là người chính người thân trong gia đình Tô Hoài

Không giống như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Tô Hoài viết về người nông dân, người thợ thủ công, ông không đi vào những sự kiện quan trọng, những tình huống gây bất ngờ, hay những cuộc đấu tranh giai cấp Dưới con mắt của Tô Hoài, những người nông dân, những người thợ thủ công đều là con người bình thường, có suy nghĩ, tâm trạng vận động theo quy luật đời thường

Cuộc sống của người dân thời bấy giờ khăn túng quẫn Truyện ngắn Đôi ri đá,

Tô Hoài đã dựng lại khung cảnh làng quê tiêu điều Người ta ăn tết Nguyên Đán trong thầm lặng, trong nỗi buồn tê tái

Tô Hoài viết về những con người thật bình thường, những chuyện diễn ra hàng ngày Ông còn nhìn thấy ở những người nông dân thợ thủ công những cái hay cũng như cái dở, cái xấu và cái tốt Con người miêu tả một cách tự nhiên, không tô vẽ, con người với đúng nghĩa là “con người” Vì vậy, ở họ còn nhiều thói tật Đàn ông nóng nảy, đàn bà lắm điều

Điều đáng nói khi xây dựng nhân vât, Tô Hoài không chỉ nhìn ra sự thấp kém của những nông dân thợ thủ công, ông còn nhận thấy những phẩm chất đáng quí ở

họ

Đằng sau những cuộc cãi vã, những vụ ẩu đả, họ lại trở về với con người thực-

đó là con người giàu tình yêu thương, yêu gia đình, và khát khao hi vọng về một cuộc

sống tươi đẹp hơn Họ cáu gắt cũng vì mệt nhọc, vì đói kém chứ bản chất thì hiền lành, chăm chỉ, cũng mong muốn có một cái gì tốt đẹp hơn dù đơn giản chỉ là một bữa cơm với món nhái nướng, là cái kẹo để chia nhau Họ sống trong niềm tin hi vọng ngay cả khi đó chỉ là tình yêu đơn phương đi chăng nữa

2.2.2 Nhân vật trí thức

Truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng không đề cập nhiều đến nhân vật trí thức như Nam Cao Tuy vậy, những nhân vật này thể hiện một phần nào đó tư tưởng của sáng tác của ông

Người trí thức của Tô Hoài cũng rơi vào hoàn cảnh bế tắc Tác giả không đi

sâu miêu tả những bi kịch tinh thần của họ như Nam Cao Trong truyện ngắn Hết một

buổi chiều, Tô Hoài viết một cách nhẹ nhàng tự nhiên những suy nghĩ, hành động của

nhân vật Người trí thức luôn phải đối diện với hiện thực nghèo khổ, khiến họ quẩn quanh không lối thoát Đó cũng là cuộc sống nhếch nhác tạm bợ của họ thời bấy giờ Nhận ra hiện thực cuộc sống, nhà văn không thể cất bút nói những chuyện mơ mộng hão huyền Bên cạnh đó, Tô Hoài còn thắp lên niềm hi vọng trong họ, ngày mai sẽ viết được một tác phẩm để đời

Nhân vật trí thức của Tô Hoài cũng hiện ra là những con người đời thường Họ cũng tò mò, thú vị, bồn chồn thao thức tình cờ được ngắm những cô gái đang tắm dưới bến Tô Hoài không được lí tưởng hoá họ như là những con người mang trọng trách lớn lao “khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có.” Tác giả

đề cập đến con người đời thường của họ

2.2.3 Hình tượng loài vật

Tô Hoài là một trong những nhà văn viết về loài vật thành công nhất Hà Minh Đức nhận xét: “Tô Hoài là nhà văn viết thành công nhất, hấp dẫn nhất về các loài vật” [31, tr 444]

Thế giới loài vật trong truyện của Tô Hoài là những con vật hết sức dị đời thường, những con vật đã gắn bó với tuổi thơ Tô Hoài Ẩn chứa trong mỗi trang truyện về loài vật là câu chuyện về con người Hà Minh Đức nhận xét: “Truyện loài vật của Tô Hoài làm cho người đọc tưởng tượng và liên tưởng đến cuộc sống hằng ngày của những dân thường ở quê.” [31, tr 445], “có thể nói ý nghĩa xã hội của chuyện loài vật của Tô Hoài khá phong phú” [31, tr 446]

Cuộc đời của gã chuột bạch và anh chàng mèo mướp khiến ta liên tưởng đến

cuộc sống luẩn quẩn, bó hẹp của người dân quê sau lũy tre làng [ Gã chuột bạch, O

chuột] Hai vợ chồng đôi ri đá lại gợi ta nhớ đến những người dân ở làng Nghĩa Đô

lặn lội kiếm sống mà không đủ ăn, cuối cùng phải bỏ làng đi tha hương cầu thực

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng tháng Tám

Nhân vật là linh hồn của tác phẩm Các phương diện thể hiện nhân vật hết sức

đa dạng Nhà văn miêu tả chân dung, ngoại hình, tả hành động tâm trạng hoặc đưa những chi tiết mô tả ngoại cảnh, môi trường, đồ vật xung quanh con người làm nổi bật bức chân dung về con người Nhân vật trong truyện ngắn Tô Hoài được miêu tả những tâm trạng suy nghĩ phức tạp Nhân vật được xây dựng trong môi trường lao động, sinh hoạt, được đặc tả ở ngoại hình, lời nói, được tác giả thể hiện ở những chi tiết rất đặc sắc thú vị

2.3.1 Nhân vật gắn với môi trường lao động, sinh hoạt

Tô Hoài không quá cầu kì vào việc lựa chọn môi trường lao động sinh hoạt, ông viết đơn giản tự nhiên những gì diễn ra xung quanh mình Đó là môi trường lao động và sinh hoạt của người ở làng quê Nghĩa Đô

2.3.2 Nhân vật được chú trọng miêu tả ở ngoại hình, hành động, lời nói

Tô Hoài có biệt tài miêu tả ngoại hình nhân vật Mỗi bức chân dung con người trong truyện ngắn của ông thật sinh động, cụ thể và riêng biệt

Cô gái thôn quê mượt mà đằm thắm, người phụ nữ quê khốn khổ Tuổi già, nghèo đói và những hủ tục đã quây lấy họ khiến hình hài của những con người ấy cũng trở nên biến dạng Kẻ đòi nợ thuê vừa có vẻ dữ dằn lại vừa đáng thương Những người đi làm ăn ở các đồn điền cao su mắc chứng bệnh sốt rét Họ tiều tuỵ, đen đúa, tội nghiệp Trông họ chẳng khác nào những bóng ma vật vờ

Không chỉ tả hình dáng, trang phục, các nhà văn cũng chú ý đến đặc tả khuôn mặt Nếu Nam Cao miêu tả khuôn mặt chủ yếu bộc lộ tính cách và cuộc đời số phận thì Tô Hoài chủ yếu để diễn tả trạng thái cảm xúc nhiều hơn Đó là cái mặt già nua tàn tạ của lão Móm giỗi cơm vợ Đó là khuôn mặt tươi tắn của cô Mây thẹn thùng khi gặp người yêu Đó là khuôn mặt buồn rầu đến thẫn thờ vì phải xa người yêu của Lụa

và Nguyên

Bên cạnh xây dựng ngoại hình, Tô Hoài còn miêu tả tỉ mỉ chi tiết những hành động cử chỉ của nhân vật Tác giả chậm giãi miêu tả từng động tác của đôi trai gái khi

họ ngồi bên nhau [Ông giăng không biết nói]

Tính cách nhân vật của Tô Hoài chủ yếu được khắc hoạ thông qua cử chỉ, hành động, hơn là qua diễn biến tâm trạng Đó cũng là nét khác biệt của Tô Hoài với sáng tác của nhà văn cùng thời

2.3.3 Nhân vật được xây dựng dựa trên những chi tiết về phong tục

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, chi tiết là “các tiểu tiết của tác phẩm mang

sức chứa lớn về cảm xúc và tư tưởng Hình tượng nghệ thuật cụ thể gợi cảm và sống động nhờ các chi tiết về phong cảnh, môi trường, chân dung, nội thất, về cử chỉ phản ứng nội tâm, hành vi lời nói

Những chi tiết về phong tục là nét độc đáo trong tác phẩm của Tô Hoài Nó làm các câu chuyện của nhà văn dường như có sự gắn kết với nhau mặc dù mỗi

truyện đều viết về những nhân vật, cuộc đời khác nhau Trong tâm tưởng của độc giả,

âm thanh của làng quê vẫn còn đọng mãi Ở đâu đó, có tiếng trống chèo, tiếng trống

hội làng rộn rã, náo nức [Mùa ăn chơi]có bước chân thình thình của kẻ chuyên đi đòi

nợ thuê [Khách nợ]; có lời than phiền của ai đó cưới nhau mà chẳng nộp treo cho

làng; có tiếng khóc của cô dâu nhỏ tuổi mới về nhà chồng; có tiếng rì rầm bán tán của

những người đi làm đồng trở về, ngồi nghỉ dưới quán nước đầu làng [Một người đi xa

về] Chất phong tục dường như là một thứ men làm nên tác phẩm của Tô Hoài Càng

đọc, ta càng thấy cuốn hút mặc dù đó là những câu chuyện tưởng như chẳng có chuyện gì

2.3.4 Sử dụng hình ảnh so sánh đặc sắc để miêu tả nhân vật

Cái độc đáo của Tô Hoài là những hình ảnh so sánh lại hết sức bình dị đời thường đến không ngờ Nhà văn sử dụng hình ảnh so sánh miêu tả trực tiếp hình dáng, cử chỉ Những bộ phận ngoại hình của nhân vật như thân, đầu, mắt, mặt, miệng, nước da, cánh tay đều được ví với những sự vật quen thuộc như: “dải khoai”, “chiếc que tăm”, “cây lứa nép”, “quả mít”, “mắt vịt”, “múi quít”, “vàng nghệ”, “đẵn mía”

Tiểu kết

Nhân vật trong tác phẩm Tô Hoài là những con người bình dị, chủ yếu sinh sống ở làng quê Nghĩa Đô Họ là nông dân thợ thủ công, trí thức tiểu tư sản và những con vật quen thuộc gắn bó với cụôc sống hàng ngày Nhờ khiếu quan sát, sự miêu tả tường tận tỉ mỉ ngoại hình, hành động, cử chỉ của nhân vật và những chi tiết về phong tục cùng với hình ảnh so sánh độc đáo mà bức chân dung những người dân quê ấy hiện lên thật sinh động với nhiều dáng vẻ, tính cách, số phận khác nhau Hiện lên trong tâm trí người đọc, một vùng quê nghèo đói, tăm tối, những con người bình dị khốn với biết bao khát vọng, lo toan và cả những thói tật đời thường Qua đó, ta thấy được tài năng văn chương và tấm lòng gắn bó sâu nặng với quê hương của nhà văn

Tô Hoài

CHƯƠNG III ĐẶC ĐIỂM KẾT CẤU, TÌNH HUỐNG TRUYỆN NGẮN TÔ HOÀI TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM

3.1 Kết cấu

3.1.1 Khái niệm kết cấu

“Kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động của tác phẩm, phục tùng đặc trưng nghệ thuật và nhiệm vụ nghệ thuật cụ thể mà nhà văn tự đặt cho mình Kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm” [35, tr 295]

3.1.2 Kết cấu trong truyện ngắn của Tô Hòai trước Cách mạng

3.1.2.1 Kết cấu theo trình tự thời gian

Ghi lại cuộc sống đời thường với bao lo toan vặt vãnh của những dân ở vùng quê dệt lụa, Tô Hoài sử dụng kiểu kết cấu phù hợp với trật tự của các sự kiện diễn ra theo thời gian, theo số phận cuộc đời của các nhân vật chính Có 19 tác phẩm được

viết theo kết cấu theo trình tự thời gian gồm: Lụa, Đêm gác rừng, Lá thư tình đầu

tiên, Đi tắm đêm, Hết một buổi chiều, Bóng đè, Nhà có ma, Mùa ăn chơi, Giữa thành phố, …chiếm 73% Như vậy tác giả chủ yếu viết truyện theo trật tự tuyến tính

Kết cấu theo trình tự thời gian khiến cho câu chuyện của Tô Hoài dung dị gần gũi với những truyện dân gian Tác giả chú trọng sử dụng những cốt truyện đời thường kể theo trình tự tuyến tính làm cho câu chuyện diễn ra theo nhịp điệu của cuộc sống thường nhật, lời kể của ông nhẩn nha, thong thả, chậm rãi, sự việc được kể tuần tự hết sức tự nhiên

3.1.2.2 Kết cấu đảo lộn trình tự thời gian

Một trong những hình thức mới mẻ mà truyện ngắn từ đầu thế kỷ XX đem đến trên phương diện kết cấu cốt truyện là sự đảo lộn thời gian của sự kiện - tức là nghệ thuật trần thuật không tuân theo trình tự diễn biến của cốt truyện tự nhiên theo thời gian tuyến tính (đi từ “nhân” tới “quả”) Các truyện này thường bắt đầu ở phần giữa hoặc phần kết thúc của cốt truyện tự nhiên Sự tái tạo lại trật tự nghệ thuật cho các sự kiện trong cốt truyện là một đặc trưng của tư duy nghệ thuật hiện đại

Trong những truyện ngắn trước Cách mạng, có 7 tác phẩm được viết theo trình

tự đảo lộn thời gian: Một chuyến định đi xa, Nhà nghèo, Một người đi xa về, Giữa

thành phố, Vợ chồng trẻ con, Khách nợ, Chớp bể mưa nguồn chiếm hơn 27% trong

tổng số 26 truyện ngắn trong tuyển tập Đây là một nét mới về đặc điểm kết cấu truyện Tô Hoài và cũng là cách tân so với truỵên ngắn thời bấy giờ Truyện của ông không kể tho tuyến tính thời gian mà đan xen lẫn hiện tại và quá khứ, kể theo dòng hồi tưởng của nhân vật

Những câu chuyện được viết theo dòng hồi tưởng của nhân vật chính Thực tại

là kết quả của quá khứ Cụôc đời trước mắt đầy rẫy những nghèo túng bất hạnh khiến

họ suy ngẫm nghĩ về ngày xưa Họ muốn lí giải tại sao mình phải khổ Quá khứ tràn ngập trong tâm trí khiến họ luyến tiếc khôn nguôi

3.1.2.3 Kết cấu với kết thúc bất ngờ và để ngỏ

Nhà văn Sê khôp nhận định: “theo tôi, viết truyện ngắn, cốt nhất phải tô đậm

Cái mở đầu và kết luận” [6, tr 765] Cũng như vậy, các nhà phê bình nhất trí rằng “ấn

tượng duy nhất, và mạnh mẽ mà truyện ngắn tạo nên đa phần là nhờ vào kết thúc bất

ngờ thường làm người đọc hụt hẫng, bàng hoàng” [6, tr 765]

Khảo sát những truyện ngắn của Tô Hoài trước Cách mạng, chúng tôi nhận thấy Tô Hoài nhiều lần sử dụng kết thúc bất ngờ và để ngỏ Có đến 8 truyện như vậy

chiếm 30% trong số những truyện ngắn của Tô Hoài trước Cách mạng như Nhà

nghèo, Lụa, Đêm gác rừng, Lá thư tình đầu tiên, Chuyến định đi xa , Bóng đè , Khách

nợ, Truyện gã chuột bạch

Những câu chuyện kết thúc bất ngờ lại thường gợi trong lòng người đọc nhiều suy nghĩ Truyện đã hết nhưng mạch kể của nó dường như vẫn còn tiếp tục, miên man trong tâm tưởng của độc giả Những cuộc đời, số phận của các nhân vật dường như vẫn còn tiếp tục

Với lối kể chuyện hóm hỉnh, kết thúc bất ngờ, bên ngoài tưởng như cái hiện thực bề bộn, tối tăm, những bi kịch ở làng quê đã được làm dịu bớt Thực tế những đau thương vẫn ẩn chứa trong mỗi câu chuyện Mặc dù truyện đã kết thúc nhưng số phận cuộc đời của những con người ở làng quê ấy vẫn nhức nhối trong lòng người đọc

3.1.2.4 Kết cấu đơn giản đan xen với trữ tình ngoại đề

Kết cấu truyện đơn giản thường thông qua ba cảnh Cảnh một là một biến cố bất thường hoặc căng thẳng Ở cảnh hai tác giả dùng ánh sáng của quá khứ để giải các sự kiện bất thường ở cảnh một Và ở cảnh ba thường là một kết thúc bi kịch hoặc

một kết thúc buồn chua chát như Chớp bể mưa nguồn, Ông giỗi, Nhà nghèo…

Trong các câu chuyện thường đan xen phần trữ tình ngoại đề như Khách nợ,

Ông giăng không biết nói, Vàng phai, Bóng đè

Lời văn khi thì xót xa những con người bất hạnh [Khách nợ], có lúc lại mỉa

mai kẻ phụ tình và bộc lộ niềm cảm thông, xót thương với chàng trai đã bị phụ tình [

Ông trăng không biết nói], có lúc lại gợi lên trong lòng người đọc những nghi hoặc

[Bóng đè]

Nhờ những câu văn trữ tình ngoại đề mà độc giả có thể hiểu được những suy nghĩ và thái độ của Tô Hoài với nhân vật và sự việc trong truyện

3.2 Tình huống trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng tháng Tám

3.2.1 Khái niệm về tình huống

Tình huống là một trong những yếu tố tạo nên nét đặc trưng của truyện ngắn Hêghen quan niệm: “Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt và trở thành được quy định ở trong thuộc tính này của nó Tình huống góp phần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên trong bằng sự biểu hiện nghệ thuật [49, tr110]

Nhà văn Mỹ Fanlkner cũng đánh giá rất cao vai trò của tình huống: “Hành động làm nên bản chất của truyện ngắn nhưng phải có tình huống thì mới có hành động Còn truyện ngắn có sắc thái trữ tình không phải do cách viết mà do hành động trong đó có sắc thái trữ tình [ 37, tr79]

3.2.2 Tình huống trong truyện ngắn Tô Hoài trước Cách mạng tháng Tám