Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn thời kỳ đầu của M.gorki

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

- -nguyễn nhật tân

đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học 5

4 Phạm vi t liệu và phơng pháp nghiên cứu 6

1.2 Đặc điểm kết cấu cốt truyện của truyện ngắn hiện thực

thời kỳ đầu của M Gorki

13

1.2.1 Kết cấu câu truyện tuyến tính 13 1.2.2 Kết cấu cốt truyện đảo lộn trật tự thời gian sự kiện 19 1.23 Kết cấu cốt truyện kết hợp giữa hai yếu tố hiện thực và

lãng mạn xoay quanh một trục, một tuyến chủ đề

22

1.2.4 Kết cấu tơng phản, đối lập giữa hai bình diện tốt xấu 26

Chơng 2: Không gian và thời gian nghệ thuật 30

2.1.1.Không gian đậm chất hiện thực 31 2.1.2.Không gian mang màu sắc lãng mạn 35

2.1.3 Không gian tâm tởng 37

2.2.1.1 Thời gian làm nền cho kết cấu tác phẩm 41

2.2.2.1 Quá khứ về câu chuyện, về kỷ niệm nhng không

diễn ra liên tục mà đứt quãng theo hồi tởng của

nhân vật "tôi" kể lại

46

2.2.2.2 Quá khứ là nỗi ám ảnh, day dứt, những kỷ niệm đẹp đợc

dồn nén trong tâm trạng nhân vật Quá khứ đợc hồi

tởng lại ở một khoảnh khắc, một thời điểm về những

biến cố, sự việc đã xẩy ra

nội tâm nhân vật

63

Kết luận 67 Tài liệu tham khảo 70

- Tr 246)

M Gorki đã để lại một sự nghiệp sáng tác đồ sộ trên nhiều lĩnh vực nh: Truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, hồi ký, lí luận, phê bình văn học Trong đó truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của ông chiếm một vị trí quan trọng và đã xuất hiện những yếu tố nghệ thuật mới, những mầm mống, tiền đề cho việc xác lập những nguyên tắc sáng tác mới sau này Ngời ta nói truyện ngắn của ông là cái ngang nối, là bớc chuyển từ văn học hiện thực phê phán sang văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa

Trong những tác phẩm hiện thực giai đoạn này, đề tài chính mà nhà văn đã khai thác ở truyện ngắn là nói về cuộc sống của những con ngời cùng khổ, đặc biệt

là những con ngời du thủ du thực M Gorki đã nói: "Những ngời trong đám lu manh là những ngời kì dị, và ở họ có nhiều điều tôi không hiểu, nhng có một điều làm tôi rất mến họ là họ không than phiền về cuộc đời, và họ nói về cuộc sống phong lu của "bọn trởng giả" một cách giễu cợt mỉa mai Vì họ biết rằng họ sống

bệ rạc, nhng chính bản thân họ còn hơn những kẻ sống "mực thớc" (16 - Tr 53) Nhng Gorki không hề lý tởng hóa những kẻ du thủ du thực ở họ có nhiều biểu

hiện phẩm chất tốt đẹp, mà ông còn chú ý tới thế giới nội tâm phong phú, đa dạng của những ngời cùng khổ, nhất là những mầm của một ý thức xã hội mới đang nẩy sinh, sự phản kháng tự phát, âm thầm ngày càng mạnh, niềm mơ ớc về một cuộc sống tốt đẹp hơn đang âm ỉ cháy trong lòng những ngời ở "dới đáy" xã hội.

M Gorki là một trong những tác giả đang đợc giảng dạy ở các trờng đại học Việt Nam Cho nên, việc tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn hiện thực của ông có ý nghĩa hết sức quan trọng Qua đây nhằm làm sáng rõ những nét mới

mẻ trong phơng thức phản ánh hiện thực của nhà văn, trên cơ sở đó góp phần soi sáng đặc điểm thể loại trong tiến trình phát triển của nó Kết quả nghiên cứu sẽ thiết thực phục vụ cho việc học tập, giảng dạy tác phẩm của M Gorki ở trờng phổ thông

2 Lịch sử vấn đề.

M Gorki là nhà văn vĩ đại của giai cấp vô sản, là ngọn cờ đầu của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Trong cuộc đời hoạt động ngót nửa thế kỷ, ông đã để lại di sản văn học đồ sộ ở Nga và nhiều nớc trên thế giới đã có không ít những công trình nghiên cứu sáng tác của M Gorki

Trong điều kiện hiện nay, trên những t liệu bằng tiếng việt hiện có ở th viện trờng Đại Học Vinh, th viện Nghệ An, chúng tôi thấy có một số công trình, bài viết đã đề cập đến truyện ngắn hiện thực của M Gorki

Đỗ Hồng Chung - Nguyễn Kim Đính - Nguyễn Hải Hà - Hoàng Ngọc Hiến - Nguyễn Trờng Lịch - Huy Liên Trong cuốn Lịch sử văn học Nga (NXB Giáo dục

1998) cho rằng ngay thời kỳ đầu M Gorki đã là một cây bút hiện thực lỗi lạc Trong tuyến những tác phẩm hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki, chúng ta dễ dàng nhận thấy hai lớp tác phẩm - Một lớp tập trung vào phê phán, đả kích cái

"thế giới trởng giả" đang lực lỡng, cờng tráng, và lớp tác phẩm miêu tả cuộc sống

của nhân dân, của những ngời cùng cực trong xã hội Trong những tác phẩm hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki, bản lĩnh cách tân của nhà văn trẻ đợc thể hiện rõ nhất trong những truyện viết về đời sống, t tởng, tình cảm của quần chúng nhân dân Nga M Gorki bác bỏ các loại quan điểm "bề trên" thơng hại chiếu cố đối với quần chúng Nhà văn trẻ cũng bác bỏ quan điểm lý tởng hóa ngời nhân dân Nga của những nhà văn phái dân túy M Gorki miêu tả nhân dân không phải từ bên ngoài để quan sát, đồng cảm, mà chính từ ý thức của nhân dân để nhìn nhận, đánh giá xã hội con ngời Đối với ngòi bút nghệ thuật M.Gorki, miêu tả nhân dân quần chúng có nghĩa là tự biểu hiện Chính vì vậy, điều quan tâm hàng đầu của tác giả không phải là điều kiện sống tối tăm, cực khổ, ở những chi tiết về nghề nghiệp, mà chính ở quá trình tâm lý và ý thức của nhân dân.

Trong cuốn Lịch sử văn học Xô viết- (NXB Văn hóa - 1961) S.O Mêlích

Nubarốp đã nhận định về thế giới nhân vật trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ

đầu của M Gorki "M Gorki đa ngời đọc đi sâu vào thế giới của những con ngời nghèo đói, cùng quẫn, "bị lăng nhục và bị xúc phạm", bị xã hội t sản vất xuống "d-

ới đáy" của cuộc sống Đó là thế giới của những ngời phiêu bạt, du thủ, du thực, hành khất, trộm cắp và gái điếm " (3- Tr 522)

Đỗ Xuân Hà, Nguyễn Hải Hà trong Văn học Xô viết - (NXB Giáo dục

-1987) cho rằng trung tâm chú ý của M Gorki trong sáng tác những năm 90 là những tính cách đặc sắc, đa dạng, có thế giới nội tâm phong phú, có những suy nghĩ triết lý về các vấn đề lớn lao của cuộc đời Vì cha có sự giác ngộ giai cấp, những nhân vật của M Gorki còn cha biết đoàn kết đấu tranh ở đây, M.Gorki đã không kể lại chuyện, mà để cho sự việc và con ngời trực tiếp hiện ra trớc mắt độc giả, để cho các nhân vật tự bộc lộ ra tất cả thế giới thế giới bên trong của mình Do

đó vai trò những đoạn đối thoại và độc thoại trong các truyện của M Gorki là rất

lớn M Gorki đã lồng t tởng và tình cảm của mình vào hình tợng các nhân vật, lồng vào những đoạn miêu tả thiên nhiên, môi trờng sống của các nhân vật, qua những hệ thống so sánh, ẩn dụ ở một số tác phẩm hiện lên rõ nét hình ảnh ngời

kể chuyện, một con ngời sống bằng những nổi khổ, niềm vui, ớc mơ và khát vọng của nhân dân Tiếng nói của ngời kể chuyện, lúc đau đớn, xót xa, lúc tủi hờn, buồn bã lúc lại lạc quan, đắc thắng, đã thu hẹp khoảng cách giữa các nhân vật và độc giả Hình ảnh ngời kể chuyện, yếu tố cơ bản tạo nên sắc thái trữ tình rất đậm đà trong tác phẩm của M Gorki - Là hình ảnh của một con ngời tiên tiến của thời đại, tuy cha hình dung thật rõ con đờng đấu tranh cách mạng cần thiết, nhng là một

đại biểu u tú của quân chúng nhân dân lao động bắt đầu thức tỉnh.Trong truyện ngắn hiện thực của ông, kết cấu cốt truyện cũng đa dạng linh hoạt, ngôn ngữ vô cùng phong phú: gần ngôn ngữ nhân dân với nhiều ẩn dụ, cách ngôn "Những đặc

điểm của truyện ngắn M Gorki phản ánh sự tìm tòi của nhà văn nhằm đổi mới

ph-ơng pháp sáng tạo, do đó truyện ngắn của ông rất khác truyện ngắn của nhà văn hiện thực phê phán xuất sắc đơng thời nh Sêkhốp, Kôrôlenkô "(28 - Tr 63)

Đỗ Xuân Hà trong cuốn M Gorki - Tuyển chọn và trích dẫn những bài phê bình, bình luận văn học của các nhà văn, nhà nghiên cứu Việt Nam và thế giới - Vũ Tiến Quỳnh biên soạn ( NXB Văn học giải phóng) Đã phát hiện ra

trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki có đề cập đến cuộc đời, số phận của những kẻ sống "dới đáy" xã hội Phơi bày ra ánh sáng bộ mặt đê tiện, xấu xa của chế độ phong kiến t bản Nga hoàng, kẻ đã đẩy hàng triệu con ngời và cảnh bần cùng, tớc đoạt đi mọi quyền hành, kể cả quyền lao động, cái quyền lợi tối thiểu và đồng thời cũng là phơng tiện duy nhất để sinh sống

Trong bài Sáng tác của M Gorki từ giai đoạn đầu tiên đến cách mạng 1905-1907 và sự hình thành của chủ nghĩa hiện thực XHCN đăng ở Tạp chí

văn học - Số 6 - 1971, Hồ Sỹ Vịnh đã nhận định "Vào nửa sau những năm 90 thế

kỷ trớc, chủ nghĩa hiện thực của M Gorki đã chuyển hóa về chất Trong nhiều tác phẩm tuy cách giải quyết cha xuất phát từ một ý thức giai cấp rõ rệt, những chủ đề

t tởng và xung đột đã phản ánh đợc không khí của thời đại và mâu thuẫn giữa các giai cấp trong xã hội đơng thời Những kẻ phá bĩnh, những tên du thủ du thực, những anh thợ làm bánh mì bao giờ cũng là đối tợng thù địch của giai cấp thợng

lu, của "những ông chủ", "những chủ xởng" Đạo đức trong sáng và tâm hồn cao thợng của những ngời lao động, của những gã chân đất luôn xung đột gay gắt với luân lý kẻ cớp và tâm lý ti tiện của giai cấp thống trị" (15 - Tr 28)

Do mục đích riêng của công trình nghiên cứu, nhìn chung các tác giả nói trên khi đề cập đến nghệ thuật truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki còn dừng lại ở những nét khái quát nhất Luận văn của chúng tôi cố gắng khảo sát đặc

điểm nghệ thuật truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki một cách toàn diện, cụ thể hơn

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học.

Khảo sát truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki, chúng tôi hớng tới khái quát những đặc điểm chủ yếu về nghệ thuật trong mối quan hệ chặt chẽ, biện chứng với nội dung

Để đạt mục đích nghiên cứu nói trên, luận văn này của chúng tôi nhằm giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau:

Tìm hiểu những đặc điểm kết cấu cốt truyện

Phát hiện những đặc điểm về không gian và thời gian nghệ thuật

Chỉ ra những thủ pháp nghệ thuật thể hiện nhân vật

4 Phạm vi t liệu và phơng pháp nghiên cứu.

4.1 Phạm vi t liệu.

Khi thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu dựa vào những truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki đợc in trong Tuyển tập truyện ngắn của M Gorki (NXB Đà Nẵng tập 1, 2).

4.2 Phơng pháp nghiên cứu.

Để thực hiện mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ khoa học đã nêu trên, chúng tôi vận dụng các phơng pháp nghiên cứu chủ yếu sau: Phân tích, tổng hợp, tiếp cận, hệ thống, so sánh

Nhà văn Nguyên Ngọc trong bài Văn xuôi sau 1975, thử thăm dò đôi nét

về quy luật phát triển (TCVH số 4-1991) có nói: truyện ngắn mang rõ từng cái

chất của ngời viết nên "không nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào khuôn mẫu gò

bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ Có truyện viết về cả đời ngời, có truyện chỉ ghi một giây phút thoáng qua " Còn theo ý kiến của nhà văn Nga Pautốpxki thì "Truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái không thích bình thờng hiện ra nh một cái gì bình thờng, và cái gì bình thờng hiện ra nh một cái gì không bình th-ờng"(25-Tr 105) Tuy nhiên, khi bàn về truyện ngắn, các nhà văn, nhà nghiên cứu thờng muốn đa ra những ý kiến có tính thuyết phục cao hơn, đúng với đặc trng thể loại này

Trong cuốn Sổ tay truyện ngắn Tôn xtôi cũng cho rằng: "Truyện ngắn là

một hình thức nghệ thuật khó khăn bậc nhất.Trong các tác phẩm thể tài lớn, chúng

ta có thể "dọn" cho độc giả "no nê" với những món sang đại loại nh miêu tả cho thật sinh động, đối thoại cho thật sâu sắc, mà vị tất đã Còn nh trong truyện ngắn anh phải viết một cách ngắn gọn, nh nhà thơ chỉ đợc làm thơ tứ tuyệt "(25-Tr 100) S Maugam, mở đầu cho chơng một cuốn sách của mình, ch-

ơng" Truyện ngắn là gì" Ông quan niệm: "Truyện ngắn là một tác phẩm tuy dài ngắn, ngời ta có thể đọc trong mơi phút hay một giờ trong đó mọi việc chỉ liên quan tới một đối tợng hay một trờng hợp duy nhất, đợc xác định rõ ràng hoặc

nh mọi chuyện có liên quan tới trong một hình thức trọn vẹn Truyện ngắn cần phải viết sao để ngời ta không thể bổ sung thêm vào đó chút gì, cũng không thể rút bớt ra cái gì hết"(25-Tr 146)

Các tác giả của sách Lý luận văn học định nghĩa: "Truyện ngắn là hình thức

ngắn của tự sự Khuôn khổ ngắn nhiều khi làm cho truyện ngắn có vẻ gần gũi với cái hình thức truyện kể dân gian nh truyện cổ, giai thoại, truyện cời hoặc gần với những bài ký ngắn Nội dung thể loại truyện ngắn có thể rất khác nhau, đời t, thế

sự, hay sử thi, nhng cái độc đáo của nó lại là ngắn Truyện ngắn có thể kể về cả một cuộc đời hay một đoạn đời; một sự kiện hay một "chốc lát" trong cuộc sống nhân vật, nhng cái chính của truyện ngắn không phải ở hệ thống sự kiện mà ở cái nhìn tự sự đối với cuộc đời"(34-Tr 240)

Từ điển thuật ngữ văn học (NXB-ĐHQG Hà Nội-2000) mục truyện ngắn

có viết: "Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phơng diện của đời sống: Đời t, thế sự hay sử thi, nhng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn đợc viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ Tuy nhiên mức độ dài ngắn cha phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn

với các tác phẩm tự sự khác Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nhng rất gần với truyện vừa Truyện ngắn hiện đại kiểu t duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng, mang tính chất thể loại, cho nên truyện ngắn

đích thực xuất hiện tơng đối muộn trong lịch sử văn học Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó Truyện ngắn thờng hớng tới việc khắc họa một hiện tợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con ngời Vì thế, trong truyện ngắn thờng có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Và nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới, thì nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy "(19-

Tr 314)

Từ những ý kiến đã nêu trên, chúng ta có thể rút ra đợc một số đặc trng về thể loại của truyện ngắn Nếu xét trên quy mô tác phẩm thì truyện ngắn là một tác phẩm tự sự cỡ nhỏ và ngắn gọn, đó chính là đặc điểm của thể loại này Trong tác phẩm tự sự, tính chất ngắn gọn đợc biểu hiện ở sự hạn chế về dung lợng đời sống

đợc phản ánh, hạn chế về số trang, số chữ, thời gian tiếp nhận tác phẩm, nội dung phản ánh thờng là ở một thời điểm tiêu biểu Đồng thời, yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lợng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu cha thể nói hết ra đợc

Xét về nguyên tắc t duy nghệ thuật, truyện ngắn là tác phẩm tự sự hiện đại

Nó khám phá đời sống theo nguyên tắc t duy tiểu thuyết -t duy đặc trng của thời hiện đại Truyện ngắn thờng mô tả về một đời sống hiện tại đang diễn ra, đồng thời tác phẩm xây dựng hình tợng ở điểm nhìn về không gian thuộc về thời "hiện tại cha hoàn thành " Vì thế, khi đọc tác phẩm, nó gợi cảm giác cho chúng ta nh

đang chứng kiến những gì đang xẩy ra trong đời sống, chứ không phải đợc nghe

kể lại những câu chuyện thời qúa khứ , và trong đó nhân vật "tôi" xuất hiện với t

cách là ngời kể chuyện, chứng kiến, tham gia trực tiếp các sự kiện thì những gì

mà nó đem lại cũng thuộc về hiện thực cùng thời Và thế giới nghệ thuật truyện ngắn hiện đại mang chất văn xuôi đời thờng Cho nên, thế giới đời thờng đó là một cuộc sống đầy những mâu thuẫn, phi lý, bất công, hay, dở, h, thực Trong tác phẩm văn học, ngời trần thuật bao giờ cũng đứng ngang hàng hoặc cao hơn các nhân vật Ngôn ngữ trong tác phẩm trở nên đa thanh, đa phong cách, nó chứa dựng những tiếng nói khác nhau Con ngời cá nhân trong tác phẩm bao giờ cũng thể hiện dới ngòi bút tinh tế, sắc sảo của nhà văn ở nhiều góc độ soi chiếu khác nhau

để phản ánh

Vậy, khi viết hoặc nghiên cứu thể loại truyện ngắn, chúng thấy không chỉ những nhà văn trong nớc, nhất là các nhà văn nổi tiếng trên thế giới cũng đều cho rằng, thể loại truyện ngắn có chung đặc điểm trên Cho nên, khi tìm hiểu nghệ thuật truyện ngắn, vấn đề quan tâm là các yếu tố nghệ thuật nh cốt truyện, kết cấu cốt truyện, không gian và thời gian, các thủ pháp xây dựng nhân vật Trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát những yếu tố chủ yếu về kết cấu cốt truyện, không gian và thời gian nghệ thuật, nghệ thuật thể hiện nhân vật để thấy đợc sự tinh tế, khéo léo dới ngòi bút nghệ thuật viết truyện độc đáo của nhà văn

1.1.2 Kết cấu cốt truyện.

Kết cấu là một phơng tiện cơ bản của sáng tạo nghệ thuật Khi ngời ta nói xây dựng tác phẩm, xây dựng cốt truyện trong văn học, thì đã xem tác phẩm nh một công trình kiến trúc Từ đó, nhiệm vụ của nhà văn là phải nhào nặn vốn sống

để xây dựng thành những sinh mệnh nghệ thuật, tái hiện những bức tranh đời sống giàu tính khái quát, làm cho kết cấu tác phẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và t tởng trong tác phẩm

Từ điển thuật ngữ văn học (NXB ĐHQG - Hà Nội - 2000) đa ra quan niệm

"Bất cứ tác phẩm văn học nào cũng có một kết cấu nhất định Kết cấu là phơng tiện cơ bản và tất yếu của khái quát nghệ thuật Kết cấu đảm nhiệm các chức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và t tởng các tác phẩm; triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện; cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách; tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả; tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm nh là một hiện tợng thẩm mỹ" (19-Tr 132) Theo sách Lý luận văn học do Hà Minh Đức (chủ biên) thì "Kết cấu là sự tạo

thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp, các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan

và theo một chiều hớng t tởng nhất định Kết cấu là một yếu tố hình thức và đóng vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố của nội dung và nghệ thuật tác phẩm Thực tế văn học cho thấy, tác phẩm văn học là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại, mà cái quyết định chiều sâu nội dung cuộc sống là tâm hồn nghệ sĩ trong tác phẩm "Kết cấu chỉ có ý nghĩa khi nào nó phục

vụ cho việc biểu hiện một nội dung nhất định "(34-Tr 91)

Kết cấu tác phẩm không chỉ là liên kết các hiện tợng, con ngời, mối quan tâm của các nhà văn là phải sắp xếp, vật lộn với các tình tiết, sự kiện đang diễn ra trên cơ sở những tài liệu sống của mình để biểu hiện một chân lý vừa cụ thể, vừa khái quát Cho nên kết cấu tác phẩm có nhiều phơng diện, cấp độ nh: Kết cấu cốt truyện, kết cấu trần thuật, kết cấu hình tợng, kết cấu ngôn từ, kết cấu các yếu tố ngoài cốt truyện Trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M.Gorki, chúng tôi chỉ xét một phơng diện cơ bản là kết cấu cốt truyện Kết cấu cốt truyện là một trong những yếu tố quan trọng nổi bật trong kết cấu truyện của nhà văn

Cốt truyện là sự phát triển hành động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình Cốt truyện là một ph-

ơng diện của lĩnh vực hình thức nghệ thuật Chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống đợc miêu tả trong tác phẩm Cốt truyện đã tạo ra đợc một trờng hành động cho các nhân vật M.Gorki coi cốt truyện là hệ thống các quan hệ qua lại của các nhân vật "Là lịch sử sự phát triển

và sự tổ chức một tính cách nào đó" Cái dệt nên cốt truyện là hành động của các nhân vật Cốt truyện đợc xây dựng bằng nhiều biện pháp kết cấu khác nhau Trình

tự thông báo với ngời đọc về các sự kiện diễn ra, việc nhấn mạnh những liên hệ bên trong mang ý nghĩa và cảm xúc qua các sự kiện -là phạm vi kết cấu cốt truyện.Trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học G.N.Pôxpêlốp cho rằng: "Kết

cấu cốt truyện cũng bao hàm một trật tự thông báo nhất định với ngời đọc về việc xẩy ra Trong các tác phẩm có văn bản dung lợng lớn thì tính liên tục của các tình tiết cốt truyện thờng bộc lộ t tởng của tác giả một cách tuần tự và không thể đảo ngợc "(29-Tr 254) Trong các tiểu thuyết và truyện vừa, trờng ca và kịch có tính chất nghệ thuật thực sự thì mỗi một tình tiết, sự kiện tiếp theo thờng lại mở ra cho

độc giả thấy đợc một cái gì mới mẻ, và nh thế cho đến hết tác phẩm, đoạn cuối thông thờng dờng nh là yếu tố cột trụ của kết cấu cốt truyện D Furmanốp nhận xét rằng: "Sức mạnh của cú đấm "nghệ thuật" là thuộc về đoạn cuối" (29- Tr 225)

Do đó, vai trò của đoạn kết trong các vở kịch ngắn, trong truyện ngắn lại càng quan trọng hơn nữa Để khám phá các con đờng khó khăn và phức tạp trong việc hình thành tính cách con ngời, các nhà văn thờng vận dụng một kiểu lắp ghép quá khứ và hiện tại của nhân vật, hành động luân chuyển đảo lộn trật tự thời gian của

sự kiện Đây cũng là một phơng tiện quan trọng của kết cấu cốt truyện Đồng thời, nhân vật trong tác phẩm cũng thờng đợc xây dựng theo mối quan hệ tơng phản để phản ánh các mâu thuẫn xung đột của cốt truyện

Nh vậy, sau khi tìm hiểu và tiếp thu một số ý kiến trên, chúng tôi sẽ tập trung vào việc khảo sát những đặc điểm kết cấu cốt truyện trong một số truyện ngắn hiện thực tiêu biểu thời kỳ đầu của M Gorki.

1.2 Đặc điểm kết cấu cốt truyện của truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M.Gorki.

1.2.1 Kết cấu cốt truyện tuyến tính.

Kết cấu cốt truyện tuyến tính là lối kết cấu bằng trình tự liên kết trớc sau của các sự kiện, đoạn cuối thờng là yếu tố cột trụ trong tác phẩm

Đặc điểm kết cấu này đợc thể hiện trong truyện ngắn hiện thực Lão ARkhíp

và bé Liônka, hình ảnh hai ông cháu Lão ARkhíp và bé Liônka xuất hiện đầu câu

truyện với dáng vẻ mệt mỏi, ủ rũ trên con đờng dài trong hành trình ăn xin đã gây

đợc sự chú ý của ngời đọc Tác giả xây dựng tình cảnh của hai ngời, một già, một trẻ có thâm niên trong nghề ăn xin đang chờ đợi phà trên bờ sông mà "phà vẫn cha sang" Hai ông cháu với "bóng dáng rách rới và co ro chỉ nổi lên mờ mờ nh hai mô

đất thảm hại, một to, một nhỏ, hai khuôn mặt phờ phạc, đen đủi và đầy bụi hoàn toàn ăn màu với những manh áo rách màu hung hung" trông rất tội nghiệp M.Gorki đã khắc họa lên hai số phận vất vởng, lẻ loi, cay đắng giữa cuộc đời Trong thời gian đợi phà, Lão ARkhíp thấy chán ngán đến nỗi chỉ muốn trở về nhà, trở về nớc ngay tức khắc nhng không một chút hy vọng vì "đờng về Nga xa lắm,

đằng nào thì cũng chẳng về đợc đến nơi, sẽ chết rấp đâu ở dọc đờng "(10-Tr 79) Hai ông cháu lại tâm sự với nhau, "Cháu tởng ngời ta tốt bụng giúp cháu ? Nếu cháu có tiền ấy, họ sẽ giúp cháu tiêu, thế đấy Còn đi xin thì ông đây, già cả thế này, cũng chẳng sung sớng gì Bạ ai cũng phải cúi chào, van xin Rồi ngời ta lại chửi mắng, đánh đập nữa, ngời ta xua đuổi Ông đã đi ăn mày mời năm nay, ông biết "(10-Tr 83) Sau đó, hai ông cháu lại gặp một ngời Cô dắc, hắn cũng là ngời

hiểu đợc cảnh đói khổ của kẻ hành khất ăn xin nên phải tha phơng cầu thực kiếm sống bằng của bố thí của thiên hạ Khi phà cập bến, Lão ARkhíp và bé Liônka xuống phà và dựa vào thành phà nhìn mấy ngời Cô dắc Sang đến bờ bên kia sông, hai ông cháu đợc ngời Cô dắc cho ngồi xe và chở vào làng "Chiếc xe chuyển bánh trong một đám bụi đen và mịn khiến cho ông lão ho đến nghẹt thở"(10-Tr 88) Xuống xe, hai ông cháu đứng trớc một lùm cây bạch dơng và phong dơng, sau đó chia tay nhau mỗi ngời đi ăn xin một ngả Dù là không đi cùng đờng với ông nó nhng hễ cứ nghe tiếng ông nó xin là gây ra một cảm giác buồn buồn, khó chịu, và" những khi ngời ta không cho, thậm chí nó lại còn lặng ngời đi, chỉ lo ông nó khóc

òa lên Bên tai nó còn vẳng những cung bậc run rẩy thảm hại của giọng ông nó

đang van xin, hòa tan trong bầu không khí nồng nực và uể oải trùm lên xóm làng Cô dắc"(10-Tr 91) Cậu bé Liônka đang mải nghĩ về ông nó, thì bất chợt có một tiếng khóc của trẻ con cắt ngang dòng suy nghĩ đó Liônca thấy một đứa bé đang

đi lại, khoảng chừng lên bảy, ăn mặc sạch sẽ, mặt đỏ ửng và sng húp (10-Tr 91)Trong lòng cậu bé lúc này cảm thấy có cái gì thắt lại và rất thơng con bé khi

bị mất chiếc khăn hoa của bố đi chợ mua cho M Gorki đã đẩy tâm trạng của một cậu bé lo đi ăn xin để sinh sống mà lại có suy nghĩ, hành động đáng khâm phục

Sự trong sáng, ngây thơ của Liônka tạo nên đấu tranh t tởng, giằng xé và có một cảm giác lo sợ, mơ hồ "Nó muốn đi tìm ông nó Nó không muốn đi xin Nó có cảm giác tim nó đập mau, rất mau trong lồng ngực Hình ảnh con bé vẫn lởn vởn trong tâm trí nó "(10-Tr 95) Sự kiện tiếp theo là khi ông nó xuất hiện cùng với một ngời Cô dắc "Liônka cảm thấy có gì run bắn lên trong ngời " và hai ông cháu

bị giải về đồn Liônka nhìn ông, linh cảm thấy ông nó đã làm một chuyện gì bậy bạ nh hồi ở TaMan mà bủn rủn cả ngời Đúng nh linh cảm đó, chính Lão ARkhíp

đã lấy cắp chiếc khăn hoa của con bé Hình ảnh chiếc khăn hoa cùng với những tiếng nức nở của con bé lại vang lên lúc đó mồn một bên tai Liônka và nó ngỡ

chừng nh trớc mặt nó những giọt nớc mắt của con bé đang thi nhau rơi xuống

đất"(10- Tr 99) Sau khi đợc tha, tình cảm giữa hai ông cháu bắt đầu có sự thay đổi

"Liôka có cảm giác nh trong ngời nó đang nhóm lên một tia lửa rất bỏng khiến nó phải tránh xa ông nó "(10- Tr 100) Hành động ăn cắp tiếp theo của Lão ARkhíp là một chiếc môi cán bạc đáng giá năm mơi rúp, còn "Liônka có cảm giác là bất cứ

ai muốn cũng có quyền đánh đập hai ông cháu, nhổ nớc bọt vào mặt, chửi

bới"(14-Tr 103) Bằng ngòi bút nghệ thuật sắc sảo của nhà văn, các tình tiết sự kiện trong câu truyện cứ đợc sắp xếp xuôi chiều trớc sau theo hành động và suy nghĩ của nhân vật Việc Lão ARkhíp ăn cắp chiếc khăn hoa của con bé tởng đợc chìm lắng dần theo thời gian trong tâm tởng của cậu bé Liônka, nhng rồi tác giả lại tiếp tục xây dựng bi kịch mâu thuẫn diễn ra giữa hai ông cháu ngày càng gay gắt hơn, bởi

do nguyên nhân từ khi hành động ăn cắp bị phát hiện "và từ một cửa sổ bỗng có tiếng nói lanh lảnh:"Quân ăn cắp ! Hai thằng ăn cắp! Thằng bé ăn cắp " Đây chính là giọng nói của con bé mà Liônka bắt gặp và muốn bênh vực Con bé bắt gặp nó nhìn trộm liền thè lỡi ra trêu nó và đôi mắt xanh của con bé sáng lên một cách giận dữ và đanh ác, nó xói và tim Liônka nh một mũi kim Cái cảnh ấy sống lại trong trí nhớ của Liônka rồi lại biến đi trong phút chốc, để lại trên môi Liônka một nụ cời cay độc mà nó ném vào mặt ông nó "(10-Tr 103) Sự uất ức trong lòng cậu bé cứ đợc dồn nén cho đến lúc này là không thể chịu đựng đợc nữa, trong sâu thẳm tâm hồn của Liônka, hình ảnh con bé cứ hiện lên trớc mặt nh để so đo với

ông nó "Ông lão khọm lọm, già yếu, tham lam và rách rới, bên cạnh đứa bé gái bị

ông xúc phạm, giàn giụa nớc mắt nhng khỏe mạnh, tơi mát, xinh đẹp" (10-Tr 104) Liônka đã mắng nhiếc Lão ARkhíp bằng những lời lẽ căm giận tột đỉnh "Ông im

đi! Chết với chả chết mãi Ông đi ăn cắp ! Liônka thét lên và bỗng đứng phắt dậy, ngời run bần bật - Lão già ăn cắp! Ôi chao!- Rồi nắm chặt bàn tay nhỏ bé khô khan lại, nó lay lay quả đấm trớc mũi ông lão đã im bặt, và lại buông mình rơi

phịch xuống đất, rồi nói tiếp qua kẽ răng: - Đi ăn cắp của trẻ con Chao ôi, thật là giỏi giang ! Già đời rồi mà cũng thế xuống địa ngục rồi ông phải đền tội này!

"(10- Tr 104) Càng đi vào cuối truyện, chúng ta thấy bản chất ngây thơ trong sáng

và giàu tình thơng yêu của cậu bé này đợc nhà văn khắc họa một cách chân thực, sâu sắc Dòng suy nghĩ tình cảm cùng với những hành động của cậu bé nh đang h-ớng tới một chân lý trong cuộc sống Mặc dù buộc tội ông nó nhng trong lòng Liônka vẫn cảm thấy hối hận và muốn đợc ông tha lỗi Còn thái độ của Lão ARkhíp lúc này cũng rất uất hận trớc những lời lẽ chửi mắng, buộc tội của đứa cháu "Tao không tha thứ tao nâng niu mày suốt bảy năm trời ! Cái gì cũng vì mày sống cũng chỉ vì mày Tao có cần gì đâu ? Tao chết đến nơi rồi Tao chết đây Thế mà mày bảo tao là đồ ăn cắp vì sao tao phải ăn cắp ? Vì mày bấy nhiêu cũng chỉ vì mày cả Lạy chúa! Chúa đã trừng phạt con rồi ! "(10-Tr 106)

Kết thúc câu truyện, tác giả miêu tả cái chết thảm thơng, lạnh lẽo, cô đơn trên thảo nguyên bao la rộng lớn của Lão ARkhíp và bé Liônka Những ngời Cô dắc phát hiện đợc Lão ARkhíp chết gục dới gốc cây đà dơng, còn Liônka khi chết lại nằm sấp dới hố hai tay dang rộng mặt úp vào lớp bùn sền sệt đọng lại dới hố sau trận ma" Trên thảo nguyên bao la đen tối và gây một cảm giác rùng rợn cho

"Con ngời bé nhỏ" giữa thế giới lang sói độc ác

Với đặc điểm nghệ thuật kết cấu cốt truyện tuyến tính, các tình tiết, sự kiện

đợc sắp xếp theo một mạch trình tự trớc sau, chúng ta thấy rằng nhà văn nh đang nhập sâu tâm hồn đồng cảm của mình vào số phận của kẻ sống "dới đáy" xã hội,

kẻ chân đất Cuộc đời họ sống dở, chết dở trong một xã hội Nga cuối thế kỷ XIX những năm đầu thế kỷ XX tối tăm không lối thoát Một xã hội đã tạo ra những nhà

tù vô hình cứ quẩn quanh, bám riết vào những kẻ sống "dới đáy" Dù là kẻ hành

khất ăn xin, nhng bản chất tâm hồn vẫn trong sáng, hành động ăn cắp của Lão ARkhíp là có nguyên nhân chứ không vì bản chất vốn có M.Gorki xây dựng các tình tiết mâu mâu thuẫn đấu tranh t tởng tâm lý của cậu bé Liônka trong cốt truyện cũng đầy kịch tính, là một đứa trẻ hành khất nhng vẫn giữ đợc vẻ đẹp tâm hồn trong sáng và nhân ái Vấn đề sâu xa trong t tởng nhân đạo của nhà văn là đi sâu vào bản chất bên trong của con ngời "dới đáy" ở trong hoàn cảnh xã hội nh vậy nhng tâm hồn và bản chất của họ vẫn đẹp, vẫn còn một chút gì le lói mỏng manh giữa cuộc đời Mở đầu câu truyện Làm muối, tác giả xây dựng kết cấu cốt truyện

bằng các tình tiết cho nhân vật "tôi" gặp bác chài, đợc bác chài khuyên "Thôi cậu

cứ ra đồng muối mà làm đi, cậu ạ! ở đấy bao giờ cũng kiếm đợc việc vì việc ở

đấy là việc khổ sai, vất vả đến chết đợc, chẳng ai làm đợc lâu Bao nhiêu ngời phải

bỏ đấy mà chuồn không chịu nổi!"(10-Tr 47) Thực sự trong hoàn cảnh nh bây giờ, nhân vật "tôi" không làm thì lấy gì để sinh sống Cho nên "tôi" quyết định từ biệt bác chài, cảm ơn bác, và men theo bờ biển đến nơi làm muối Khi đến gần, một bức tranh toàn cảnh của công trờng làm muối hiện lên và gây sự tò mò, chú ý cho nhân vật "tôi", đó là bóng dáng của những con ngời lao động khổ sai làm việc dới môi trờng hết sức khắc nghiệt Họ "vật vờ nh những cái xác không hồn, không một tiếng nói, không một tiếng gọi nhau"(10- Tr 49) Đứng nhìn cảnh tợng này nhân vật "tôi" quyết định cầu may và đến gặp những ngời làm muối Điều bất ngờ xẩy ra giữa những ngời làm muối với "tôi" là "Cách đón tiếp này, nếu tôi không nhầm, đúng là cái mà trong xã hội văn minh ngời ta gọi là "cách đón tiếp khiếm nhã ", và hiện tợng này cha bao giờ xẩy ra đối với tôi Dới một hình thức gay gắt

nh vậy"(10-Tr 51) Rồi sau đó, "tôi" đến gặp lão đốc công và ngỏ lời xin làm việc Trong lúc làm việc, những ngời làm muối phải lao động hết sức mệt nhọc, lầm than Vì thế, tính ích kỷ hẹp hòi và thiếu nhận thức trong hoàn cảnh cuộc sống của

họ đã gây nên bao điều mâu thuẫn Họ trút nỗi đau khổ lên đầu nhau và "xung

quanh chỗ nào tôi cũng nhìn thấy rặt những bộ mặt độc ác, hả hê, đắc chí " (10-

Tr 61)

Khi nhân vật tôi và những ngời lao động khổ sai hiểu nhau, thì họ đã biết

đ-ợc lỗi lầm và hối hận "Anh bạn ạ, chúng tôi hiểu là chúng tôi xử ác với anh bởi vì nguyên do là ở cuộc đời mà ra cả"(10- Tr 63) Bằng những việc làm, thái độ, lời nói đó, chứng tỏ lơng tâm của họ đã đợc cảm hóa về những t tởng nhận thức tiến

bộ của con ngời lao động chân chính, dù rơi vào hoàn cảnh "dới đáy" họ vẫn có tình thơng yêu đùm bọc, che chở lẫn nhau để vợt qua mọi khổ nhục, cùng quẫn của cuộc sống

Suốt từ đầu đến cuối tác phẩm Làm muối, nhân vật tôi vừa là ngời trực tiếp

tham gia vào công việc lao động khổ sai, vừa là ngời đem đến cho họ những t tởng tiến bộ, niềm tin vào cuộc sống và niềm tin đó có một tơng lai tốt đẹp hơn Đây chính là chủ đề, t tởng nhà văn muốn gửi gắm vào tác phẩm Kết thúc truyện là cảnh chia tay nhau giữa nhân vật "tôi" với mọi ngời trên đồng muối và "tôi lại men theo trên bờ biển đi trở lại cái lán hôm qua tôi đã dừng lại nghỉ đêm và tôi bỗng thấy đau xót và hổ thẹn" Cho đến khi gặp lại bác chài, tâm trạng nhân vật "tôi"

"buồn rời rợi và đau đớn xót xa"(10 - Tr 65) Phải chăng, kết thúc truyện là kêu cứu

âm thầm định mệnh của kẻ rơi vào hoàn cảnh cùng đờng, bế tắc của cuộc đời

Nh vậy, bằng kết cấu cốt truyện tuyến tính nh đã nói trên, M.Gorki đã khắc họa sâu sắc về hình ảnh của những con ngời lao động khi rơi vào hoàn cảnh dới

đáy xã hội Dù là phải đi hành khất ăn xin nh Lão ARkhíp và bé Liônka, hay của những con ngời lao động khổ sai đang bị bóc lột đến tận xơng tủy, các ông chủ xem họ nh một thứ công cụ vô tri vô giác, và chỉ biết làm việc nh con vật Nhng dù hoàn cảnh nào thì bản chất và tâm hồn kẻ "dới đáy" vẫn còn có niềm tin vào tơng

lai tốt đẹp và tỏa sáng giữa màn đêm đen tối của xã hội đây chính là giá trị nhân

đạo sâu sắc đợc thể hiện sinh động qua lối kết cấu cốt truyện này

1.2.2 Kết cấu cốt truyện đảo lộn trật tự thời gian sự kiện

Sau khi khảo sát những truyện ngắn của M Gorki, chúng tôi nhận thấy truyện Êmiliênpilai và Một ngày thu năm ấy là có chung đặc điểm kết cấu cốt

truyện trên, những sự kiện đảo lộn trật tự thời gian này là do ý định của tác giả muốn chuyển chú ý của ngời đọc từ sự kiện xẩy ra bên ngoài sang nội tình bên trong của nhân vật

Mở đầu truyện ngắn Êmiliênpilai, tác giả đã nhập thân vào dòng thời gian

suy nghĩ dự định của nhân vật "chỉ còn mỗi cách đến ruộng muối mà làm thôi" khi rời Ôđetxa ra đi mà việc làm thì cũng chẳng kiếm đợc, trong ngời thì không còn một đồng xu dính túi đi trên bờ biển Êmiliênpilai cũng là một con ngời "Th-ờng vui tính nhng bây giờ thì chán lắm", hắn cũng có những ớc mơ nhng khốn nổi, nhng ớc mơ đó không trở thành hiện thực "Cậu ạ, giá bây giờ sóng nó dạt vào cho

tớ một nghìn rúp nhỉ"(10 - Tr 31) Số phận cuộc đời của Êmiliênpilai phải sống cảnh nh "Một kiếp chó ! không có cái ổ mà nằm, không có miếng xơng mà gặm " (10 - Tr 37) " Ra tòa vì bị nghi là ăn trộm có bẻ khóa và lấy trộm trị giá một trăm rúp " (10 - Tr 39) Cảnh thảo nguyên, cảnh biển đẹp và hùng tráng một cách kỳ diệu đợc tác giả miêu tả nh đang tác động vào tâm trạng nhân vật Nhất là sự kiện

Êmiliênpilai đợc ra tù và trở về với cuộc sống đời thờng nhng hoàn cảnh xã hội lại xô đẩy cuộc đời nhân vật vào con đờng ngõ cụt Để lấy tiền trang trải cho bản thân, Êmiliênpilai dự định chuẩn bị thực hiên một phi vụ cớp của giết ngời Theo hồi tởng lại quá khứ của nhân vật, thời gian là vào khoảng cuối tháng mời, thời

điểm vào ban đêm tại một cây cầu "lúc ấy nỗi hằn học trong lòng tớ sâu cay đến nổi phải thịt mời gã lái buôn tớ cũng can đảm Chỉ một vố - Thế là có tiền"(10- Tr

41) Điều bất ngờ đã xẩy ra, một cô gái xuất hiện Chính sự xuất hiện của cô gái

đã làm đảo lộn trật tự thời gian suy nghĩ và hành động của Êmiliênpilai "và đến

đây cậu ạ, mọi thứ đều đi tong, bao nhiêu kế hoạch của tớ đều tiêu tan nh mây khói hết " (10- Tr 42) Từ căm giận "tớ thấy thơng hại quá cậu ạ lòng tớ nói chứ

có phải tớ đâu" Hai ngời hiểu nhau, thông cảm cho nhau vì lúc này họ có chung một hoàn cảnh "dới đáy" và tình cảm đó đợc xây đắp "cô ấy còn hôn lên trán tớ cậu có biết không, suốt đời tớ, trong bốn mơi bảy năm trời tớ cha đợc một cái gì tốt đẹp hơn thế !"(10- Tr 44) Và tâm trạng Êmiliênpilai "Lúc ấy chẳng bụng dạ

đâu mà nghĩ đến tiền bạc nữa"(10- Tr 45) Kết thúc truyện hai ngời chia tay nhau

Sự đảo lộn trật tự thời gian trong kết cấu cốt truyện nh vậy thờng gây nên sự chú ý bất ngờ cho ngời đọc Điều bất ngờ đó chính là diễn biến tâm lý của nhân vật trong tác phẩm, tâm lý đó diễn biến phức tạp và khó lý giải, cô gái nói "Tôi sẽ không bao giờ quên anh, anh với tôi là ngời hoàn toàn xa lạ, thế mà đối với tôi "(10- Tr 45) Nh vậy, đây là câu chuyện Êmiliênpilai kể lại với nhân vật "tôi"

về hồi ức quá khứ của mình, thời gian quá khứ đó nh đang gợi lên trong ký ức của nhân vật một thời vui, buồn, đau khổ khi lâm vào ngõ cụt của cuộc đời Với nghệ thuật thể hiện trong kết cấu cốt truyện đảo lộn trật tự thời gian sự kiện, tác giả nhằm làm nổi bật, nhấn mạnh những mảnh vỡ trong tâm hồn, nhân cách một kẻ lu manh nguy hiểm vẫn còn biểu hiện tốt đẹp, cao thợng của tình ngời Còn trong truyện ngắn Một ngày thu năm ấy, M Gorki cũng xây dựng kết cấu cốt rtruyện

đảo lộn trật tự thời gian theo dạng hồi ức Tiêu đề câu truyện là "Một ngày thu năm ấy" còn mở đầu câu truyện ở dòng thứ nhất tác giả lại viết "Mùa thu năm ấy " tiếp theo là"dạo ấy" Sự kiện đáng chú ý nhất ở tác phẩm này là khi nhân vật

"tôi" gặp cô gái điếm Natasa, một cô gái trẻ đẹp nhng bị ngời tình phụ bạc, nên trong đáy lòng cô là căm thù ấy Cô nói! "Bọn đàn ông các ngời toàn là một lũ

đểu cáng"(10-Tr 246) Nhng trong đêm trú ma, ở một con thuyền trên dòng dòng

sông hoang vắng giá rét, từ lòng căm thù đàn ông, cô gái lại đem lòng che chở cho nhân vật "tôi" một ngời lạ mới quen biết Vậy trong suy nghĩ, hành động của nhân vật có sự đảo lộn trật tự theo thời gian một cách nhanh chóng Trong cảnh khốn cùng đó, lòng căm hận đến thế nào đi nữa thì bản chất của một con ngời giàu lòng nhân ái cũng sẽ giao động, đặc biệt là tâm lý của ngời phụ nữ Đây chính là vẻ đẹp nhân cách còn lấp lánh trong tâm hồn một con ngời đã bị hủy hoại nhân phẩm Cuối truyện là tình cảm hai ngời chia tay nhau để chẳng bao giờ gặp nhau nữa Thời gian hiện tại này nhân vật "tôi" suy ngẫm "Mong sao những ý nghĩ sa đọa

đừng thức dậy trong tâm hồn cô bởi vì đó là nỗi đau khổ vô ích trong cuộc sống"(10- Tr 249) Từ cảm xúc tâm trạng đó nh đang gợi lên ấn tợng tốt đẹp về nhân cách của một con ngời

Ngoài ra, nghệ thuật kết cấu cốt truyện đảo lộn trật tự thời gian theo dạng hồi

ức này còn đợc thể hiện ở một số truyện khác nữa Song chúng tôi chỉ khảo sát những truyện tiêu biểu để thông qua lối kết cấu này nhằm làm nổi bật đợc ý nghĩa phê phán và chiều sâu t tởng nhân đạo của nhà văn gửi gắm trong tác phẩm một cách sâu sắc Dù do hoàn cảnh xã hội đa đẩy nhng nét đẹp tâm hồn con ngời vẫn muốn lơng thiện, ớc mơ đợc tự do, trong sáng trong tình thơng yêu của đồng loại

1.2.3 Kết cấu cốt truyện kết hợp giữa hai yếu tố hiện thực và lãng mạn xoay quanh một trục, một tuyến chủ đề.

Hiện thực và lãng mạn là hai yếu tố rất quan trọng trong nghệ thuật xây dựng kết cấu cốt truyện của nhà văn, truyện ngắn hiện thực của ông đã kết hợp đan xen liền nhau giữa hai yếu tố này rất tài tình, khéo léo Các tình tiết, sự kiện diễn ra một cách độc đáo và hấp dẫn đều xoay quanh một tuyến chủ đề, một cốt truyện

đồng tâm Một số truyện ngắn hiện thực tiêu biểu nh: TSenkas, Hai mơi sáu anh chàng và một cô gái có chung đặc điểm kết cấu trên.

Mở đầu truyện TSenkas, yếu tố hiện thực đợc miêu tả rất cụ thể, sinh động

Cảnh đó diễn ra trên một bến cảng "Tiếng xích thả neo loảng xoảng, tiếng va chạm ầm ầm của những toa tàu chở hàng móc vào nhau tiếng đẽo gỗ trầm đục, tiếng lọc cọc của những xe ngựa chở khách tất cả những âm thanh ấy hòa vào thành bản nhạc inh tai của một ngày lao động " (10- Tr 143) Trong cảnh làm việc này, "những con ngời rách rới, mồ hôi nhễ nhại, ngây độn vì mệt mỏi, vì tiếng ồn

ào, vì khí trời oi bức "(10- Tr 145) nh đang phải gánh chịu một "bản trờng ca mỉa mai tàn ác" ở tác phẩm này, nhân vật gây ấn thợng nhất là TSenkas "Đây là con sói già bị săn đuổi, đồng thời là con sâu rợu khét tiếng và là tên ăn cắp khéo léo

"(10- Tr 146) Hắn đợc miêu tả với hình dáng, tớng mạo "hao hao giống nh con diều hâu trên thảo nguyên sự tinh ranh nh dáng bay của con chim ăn thịt mà ng-

ời ta liên tởng tới"(10- Tr 147) Khi gặp Gavrila, một gã trai nông dân, khỏe mạnh nhng nghèo và cũng rất muốn kiếm tiền Nắm bắt đợc điều đó, một kẻ ma ranh nh TSenkas đã đa đẩy Gavrila đi vào con đờng làm ăn mờ ám Khi ngồi trên thuyền

để âm mu thực hiện một phi vụ ăn cắp lấy tiền sinh sống, yếu tố hiện thực đợc tác giả miêu tả về nhân vật TSenkas rất rõ nét "y là kẻ cắp" vậy mà một kẻ nh hắn lại

có tâm hồn lãng mạn "y yêu biển" y không bao giờ biết chán khi ngắm nghía khoảng rộng đen tối, bao la, tự do và dũng mãnh này Ngồi ở cuối thuyền mà lòng tràn ngập niềm mong muốn đợc đi lâu và xa trên làn nớc phẳng lặng, mịn mợt nh nhung này"(10- Tr 162) Còn yếu tố giữa hiện thực và lãng mạn đợc sắp xếp đan xen lẫn nhau trong kết cấu cốt truyện Sự suy nghĩ, việc làm của TSenkas lẽ ra luôn luôn nghĩ đến những điều đen tối Ngợc lại, trong sâu thẳm tâm hồn của một con ngời khi ở hoàn cảnh cùng đờng và tự thấy mình là kẻ xấu xa thì bản chất đó vẫn luôn có những phút giây ớc mơ lãng mạn, đây cũng là quy luật diễn biến tâm

lý của một con ngời; dù ngời đó là nh thế nào Chính sự lãng mạn đã làm bật nổi các yếu tố hiện thực, tình yêu biển của nhân vật là một minh chứng "ở ngoài khơi,

trong lòng y bao giờ cũng dậy lên một tình cảm rộng lớn, tình cảm ấy choán hết tâm hồn y, tẩy rửa bớt những cái nhơ nhớp mà đời sống hàng ngày đã in sâu vào tâm hồn"(10- Tr 162) Từ yếu tố hiện thực ấy, tác giả lại khắc sâu vào tâm hồn lãng mạn của nhân vật, một kẻ ăn cắp nh TSenkas mà còn "thích thấy mình trở nên tốt đẹp hơn ở nơi đây, giữa khoảng nớc bao la, nơi mà mọi ý nnghĩ về cuộc sống bao giờ cũng bớt gay gắt và bản thân cuộc sống bao giờ cũng mất giá trị "(10- Tr 163) Chính khung cảnh bao la của biển cả có tác động rất lớn vào tâm hồn con ngời; tạo nên những tiếng thở nhẹ nhàng bay bổng, "cái âm thanh mệnh mông ấy truyền sự bình tĩnh vào tâm hồn con ngời, dịu dàng thuần hóa những dục vọng độc

ác điên cuồng, khơi lên trong lòng ngời những mơ ớc mãnh liệt"(10- Tr 163) Gavrila thì nghĩ về làng quê, về làng lấy vợ, làm ruộng, cấy lúa Còn TSenkas cũng vậy, "y đã kịp thấy y lúc trẻ thơ, làng quê y, mẹ y- ngời thiếu phụ má đỏ, mũm mĩm, có đôi mắt xám dịu hiền và bố y, vợ y "(10- Tr 177) Còn khi TSenkas và Gavrila ăn cắp đợc tiền, tâm trạng Gavrila trở nên vui sớng "Ôi chao, có số tiền nh thế thì tôi sẽ hát một bài thật hay Gavrila bay bổng trên đôi cánh của ớc mơ Còn TSenkas im lặng Tất cả những gì tàn ác trong hình dáng y đều dịu đi, mờ đi vì cái đăm chiêu nhẫn nhục lộ rõ ngay cả qua những nếp nhăn trên chiếc sơ mi bẩn thỉu của y "(10-

Tr 179)

Nghĩa là, các yếu tố hiện thực và lãng mạn cứ xoay quanh một trục, một tuyến chủ đề nhằm soi chiếu trên nhiều phơng diện trong nghệ thuật kết cấu cốt truyện của nhà văn, nhằm làm nổi bật đợc những suy nghĩ, hành động và số phận khác nhau trong cuộc đời của mỗi nhân vật đợc biểu hiện qua tác phẩm Cuối truyện, bản chất của các nhân vật càng đợc bộc lộ rõ nét hơn Vốn là từ một gã nông dân thực thụ và cũng có những ớc mơ của mình nên Gavrila đã bị đồng tiền lôi cuốn, làm mất đi nhân cách tốt đẹp của một con ngời, từ chỗ cầu xin đồng tiền cho đến khi cha đạt mục đích thì lại có hành động ném đá vào đầu TSenkas để

hòng chiếm lấy số tiền đã ăn cắp đợc Đây cũng là yếu tố hiện thực trong cuộc sống xã hội của con ngời Mỗi khi tầm nhận thức của con ngời có bản chất trong sáng vẫn bị đồng tiền làm tha hóa đi phẩm chất tốt đẹp, lòng tham lại trỗi dậy, dẫn

đến bi kịch mâu thuẫn xẩy ra trong mối quan hệ giữa con ngời với con ngời Còn TSenkas, sau khi bị Gavrila làm phản, hắn rất tức tối và giận dữ thét lên khinh bỉ

"Lấy tiền rồi phải không ? - Y rít lên TSenkas thò tay vào túi áo vét, lôi ra một tập tiền lấy lại một tờ giấy bạc ngũ sắc cho vào túi, còn bao nhiêu quẳng cho Gavrila "(10- Tr 191) Thế nhng sau khi biết đợc việc làm tội lỗi của mình Gavrila

đã van xin tha thứ và không thể nào lấy những đồng tiền đó đợc Kết thúc câu truyện tác giả đa hình ảnh biển thì "gầm rú, gió gào thét, ma và những tia sóng bắn tóe lên rửa sạch vệt đỏ chỗ TSenkas nằm trên bãi cát bờ biển và trên bờ biển hoang vắng không còn cái gì nhắc đến tấn bi kịch nhỏ đã xẩy ra giữa hai con ngời

"(10- Tr 193) Vậy, dới ngòi bút sắc sảo của nhà văn, chúng ta thấy yếu tố hiện thực và yếu tố lãng mạn trong cách xây dựng kết cấu cốt truyện đã phản ánh một cách chân thực và sâu sắc về đời sống tâm hồn của những kẻ "dới đáy", nhng dù hoàn cảnh nào đi chăng nữa thì ở họ vẫn còn ẩn chứa một nét đẹp trong tâm hồn của một con ngời đó là biết rộng lòng tha thứ, biết ăn năn khi nhận ra sự sai trái của mình

Còn truyện ngắn Hai mơi sáu chàng trai và một cô gái yếu tố hiện thực là

phản ánh tới số phận, hoàn cảnh của "hai mơi sáu ngời - hai mơi sáu cỗ máy sống

bị nhốt trong hầm nhà ẩm ớt"(11- Tr 88) Thời gian ngày này sang ngày khác, từ sáng đến tối, họ phái làm bánh bơ và bánh mì khô Vậy mà họ vẫn hát "Hai mơi sáu ngời cùng hát, những giọng hát oang oang đã quen đồng ca với nhau từ lâu tràn đầy xởng thợ" Tiếng hát cảm thấy chật chội trong hầm nhà: nó đập trần tờng

đá, rên rỉ, khóc than và gieo vào lòng nỗi đau mơn man, dìu dịu, làm sống lại tâm tình, khơi gợi trong lòng những vết thơng cũ, gợi nỗ nhớ nhau (11- Tr 90) Hiện

thực và lãng mạn cứ đan xen nhau nh muốn khơi dậy lên trong tâm hồn vui tơi sảng khoái của họ dù là công việc hết sức mệt nhọc Đặc biệt, nhân vật đã gây đợc

sự chú ý trong câu truyện là cô hầu phòng Tania mời sáu tuổi, "Cô nhỏ nhắn và rất

đẹp, mà mọi cái đẹp đều khiến cho ngay cả những kẻ thô lỗ cũng phải kính nể

"(11- Tr 93) Tuy làm việc khổ sai, nhng "chúng tôi phải yêu Tania bởi vì chẳng còn ai để yêu nữa " Đó hiện thực vì những con ngời này phải làm việc trong một không gian tù ngục gần nh đến nghẹt thở, họ còn bị xa cách, khinh miệt, chế nhạo, lại còn bị nghi ăn cắp bánh mì của ông chủ Vì thế "tình yêu của chúng tôi cũng nặng nề không kém lòng căm thù"(11- Tr 95) Cho nên, khi đọc và tìm hiểu câu truyện, nhà văn đã lồng cái hiện thực và lãng mãn luôn xoay quanh một trục, một cốt truyện đồng tâm trong nghệ thuật xây dựng kết cấu cốt truyện Qua đó để phản

ánh về đời sống của con ngời trong công việc lao động khổ sai là hiện thực, nhng bao giờ cũng soi chiếu một màu sắc lãng mạn để tô đẹp thêm giá trị cuộc sống của

số phận những con ngời đó Nhất là khi đang lâm vào hoàn cảnh khốn cùng thì bản chất vốn có của tình thơng yêu con ngời đợc bộc lộ một cách cao thợng

1.2.4 Kết cấu tơng phản, đối lập giữa hai bình diện tốt xấu.

Từ việc khảo sát một số yếu tố kết cấu cốt truyện trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu của M Gorki, chúng tôi thấy Ngời bạn đờng của tôi là một trong

những truyện ngắn tiêu biểu đã đợc xây dựng cốt truyện theo dạng kết cấu tơng phản, đối lập giữa hai bình diện tốt xấu

Tác phẩm Ngời bạn đờng của tôi đã khắc họa đợc chân dung của hai tuyến

nhân vật có biểu hiện tốt xấu rõ ràng Sự mâu thuẫn tơng phản đó đợc xây dựng qua hai nhân vật đó là giữa nhân vật "tôi" và công tớc Sakrô Mở đấu tác phẩm, sự tơng phản đối lập của hai nhân vật này đã bắt đầu gây đợc sự chú ý cho ngời đọc

Về diện mạo, Sakrô đợc miêu tả với cái dáng "ngời mập mạp, chắc nịch và khuôn

mặt phơng đông đóng khung trong bộ râu đẹp cùng với dáng đi lời nhác và cái nhìn đần độn, chán chờng của hắn"(10- Tr 194) Còn ngợc lại nhân vật "tôi thì áo quần rách rới, chiếc đai da phu khuân vác lủng lẳng sau lng, thân hình lấm lem bụi than"(10- Tr 195)

Tác giả bắt đầu miêu tả cụ thể theo tính cách, hành động, suy nghĩ của từng nhân vật Sakrô là một gã bảnh bao, khi nhìn thì "đôi mắt hắn rực lên ngọn lửa thèm thuồng, thú vật", lúc đói hắn vồ lấy tất cả bánh mì và "nhai ngấu nghiến không ngừng, vừa ăn vừa nhìn quanh nh một con thú dữ nh sợ ai cớp mất miếng ăn của mình "(10- Tr 196) Khi nhân vật "tôi" thơng hại đem cho Vốn xuất thân từ tầng lớp quý tộc nhng hắn là một kẻ lời nhác, muốn sống và hởng thụ trên mồ hôi công sức lao động của ngời khác Vì thế mà không quen lao động, chỉ viện cớ này,

cớ khác không chịu làm, chỉ ăn, ngủ, mà còn chế nhạo ngời khác Cứ theo lời hắn

kể, sau khi "chén cả một con cừu non" với ba chai rợu vang vào quãng mời hai giờ tra, tới hai giờ chiều hắn đã ăn ngay đợc một cách dễ dàng một bát tô đầy cơm nấu với thịt, một sămpua thịt nớng chả, vô số loại thức ăn Kap Kaz khác nhau"(10- Tr 203) Trong lúc đó nhân vật "tôi" là con ngời siêng năng, chăm chỉ, chịu khó và giàu lòng thơng ngời Khi gặp và làm quen với Sakrô, thấy đợc tính cách của hắn, nên đã mua da hấu, bánh mì, thịt cho hắn ăn Trong lúc đó, mình cũng là kẻ đang rơi vào hoàn cảnh số phận "dới đáy" nên không lấy gì làm sung s-ớng Nhân vật "tôi" còn cảm động, đau lòng trớc con ngời đói khát đó và đã kết bạn cùng đờng Nhng trên suốt con đờng hành trình này, Tác giả xây dựng giữa hai nhân vật này không có một sự tơng đồng nào về nhân cách, suy nghĩ, việc làm cả Đối với công tớc Sakrô, t tởng của hắn vẫn cho rằng: "vì một thằng nông dân

mà xử tội một vị công tớc thì không nên - Thằng nông dân là cái thá gì cơ chứ ?

Đây này ! - Sakrô chỉ một cục đất - Còn vị công tớc thì nh một vì sao"(10- Tr 199) Không chỉ dừng lại ở đó hắn còn là một kẻ man rợ, tàn bạo sống trong một

môi trờng sung sớng, chiều chuộng của những kẻ có tiền, lấy đồng tiền làm sức mạnh,nên Sakrô thờng sa vào cảnh ăn chơi xa hoa trụy lạc không thể dứt đợc Thế nhng khi rơi vào hoàn cảnh khốn cùng của một kẻ "dới đáy" xã hội, tính dâm đãng của hắn "thèm đến mức không thể bỏ qua một ngời đàn bà nào, dù là tuổi tác, hình dáng nh thế nào"(10- Tr 210) Trong kết cấu cốt truyện, những biểu hiện xấu xa của Công tớc Sakrô đợc phản ánh sâu đậm bao nhiêu thì nét bản chất tâm hồn tốt

đẹp của nhân vật "tôi" nổi bật bấy nhiêu Trớc hành vi, nhân cách của Sakrô, nhân vật "tôi" đã bừng lên ngọn lửa căm hờn, nhng lại nhờng nhịn, nghiên cứu hắn, kể với hắn về cảnh đẹp, đọc thơ của Puskin cho hắn nghe, và còn chứng minh với hắn, đàn bà là ngời hoàn toàn không thua kém gì hắn Mục đích của nhân vật "tôi"

là muốn khơi dậy lơng tâm làm ngời của hắn Vậy mà sự đần độn, lời nhác và thiếu văn hóa của hắn lại không gây nên một ấn tợng nào cả "Khi tôi giải thích cho hắn biết những nguyên nhân đã thúc đẩy dân Nga ngu độn kéo tời Krm kiếm

ăn thì hắn lắc đầu hoài nghi, bác bẻ: Tao không hiểu ! Sao lại có thể thế đợc ! Gru zya chúng tao, ngời ta không làm những điều ngu dại nh thế "(10- Tr 221) Rồi Sakrô nổi khùng lên vì theo ý hắn, "tôi" đã làm nhục hắn

Đi trên biển, giữa lúc gặp cơn điên cuồng thịnh nộ của thiên nhiên, nhân vật

"tôi" đã cố gắng hết sức lực để vừa chống chọi với sóng biển vừa cứu Sakarô, lòng thơng ngời của nhân vật "tôi" lại không đợc đền đáp mà đúng làm ơn mắc phải oán Một kẻ luôn có những hành vi thái độ trơ tráo, ngây thơ không biết sự xấu xa gì đã kết tội cho "tôi" muốn dìm chết nó, đây quả thực là một câu nói khủng khiếp

và ghê rợn Thời gian cứ thế trôi đi, một con ngời giàu nghị lực và có tấm lòng bao dung cao cả nh nhân vật "tôi" đáng lẽ phải đợc đền đáp những gì tốt đẹp nhất của một con ngời Còn Sakrô, bản chất đen tối và xấu xa của tầng lớp quý tộc nh

đã ăn sâu vào con ngời của hắn, cuộc sống chỉ biết"vui tính khi đợc ăn no, ỉu xìu khi đói bụng" Hắn còn là kẻ say rợu, dâm đãng, lòng tham lam thì không cùng

Hắn còn ăn cắp tiền của ngời đã giúp đỡ mình trong suốt quãng đờng Đặc biệt cuối tác phẩm Sakarô có nói tới sự trả ơn cho kẻ "chân đất" nh "tôi" khi về nhà với bố mẹ hắn, sau đó "hắn biến mất- biến mãi mãi"(10- Tr 237) Một lần nữa lời nói, việc làm đó lại đợc hiện nguyên hình với bản chất xấu xa đen tối của hắn Đối với nhân vật "tôi" tuy không bao giờ gặp con ngời ấy nữa nhng vẫn nhớ đến hắn với một tình cảm tốt lành và tiếng cời vui vẻ.

Bằng nghệ thuật kết cấu cốt truyện tơng phản, đối lập cho thấy nhân cách và tâm hồn cao thợng của nhân vật "tôi" càng nổi bật bao nhiêu thì ngợc lại đứa con yêu của tầng lớp quý tộc nh Sakrô lại xấu xa bỉ ổi bấy nhiêu M Gorki đã tỏ rõ thái độ phê phán vào bộ mặt thật của tầng lớp quý tộc xã hội Nga đơng thời, khi rơi vào hoàn cảnh "dới đáy" chúng mới hiện nguyên hình của những kẻ giả nhân, giả nghĩa, bản chất đen tối, dốt nát, tham lam, mọi rợ Chúng chỉ muốn thừa hởng,

ăn bám trên sức lực của ngời lao động chân chính Cũng bằng nghệ thuật kết cấu này, nhà văn đã đề cao những nét đẹp vốn có trong bản chất con ngời lao động Dù

ở hoàn cảnh nào, tình thơng yêu con ngời và giàu lòng vị tha của họ vẫn luôn tỏa sáng trong màn đêm đen tối của cuộc đời đầy rẫy bất công cay nghiệt đang bao trùm trên đất nớc Nga cuối thế kỷ XIX những năm đầu thế kỷ XX

Vậy, bằng bút pháp nghệ thuật sắc sảo, M Gorki đã xây dựng kết cấu cốt truyện trong truyện ngắn hiện thực thời kỳ đầu một cách độc đáo, đa dạng, linh hoạt Qua đó nhà văn muốn phản ánh sâu sắc về xã hội nông nô chuyên chế ở Nga cuối thế kỷ XIX và những năm đầu thế kỷ XX, xã hội đó đã tạo ra sự bất công giữa tầng lớp quý tộc với con ngời lao động chân chính Một xã hội đã đẩy những con ngời lơng thiện trợt dần xuống vực sâu của sự tha hóa, họ trở thành những kẻ

ăn xin, kẻ lu manh, kẻ làm gái điếm cuộc đời, số phận của họ cứ lâm dần vào thế

bế tắc cùng đờng không lối thoát, nhân cách họ cứ bị méo mó đi bởi những việc

làm bất chính mà ngời đời xem đó là hành vi tội lỗi đáng nguyền rủa Nhng dù trong hoàn cảnh nào thì bản chất trong sáng và tâm hồn cao đẹp của mỗi ngời vẫn bừng sáng lên Điều quan trọng hơn là nhà văn đã nghe đợc nhịp đập con tim của

họ, nắm bắt đợc ớc mơ, khát vọng, đi sâu vào thế giới nội tâm và đi tìm những nét

đẹp kín đáo còn ẩn khuất trong mảnh vỡ nhân cách

ta khám phá đợc những nét sáng tạo độc đáo trong việc biểu hiện giá trị tác phẩm của nhà văn.

Theo giáo s Trần Đình Sử, không gian nghệ thuật "là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không có hình tợng nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó Bản thân ngời kể truyện hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhìn nhất định" (Tr 35 - Tr 88)

Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi

(chủ biên) cho rằng: "Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tợng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điển hình, diễn ra trong trờng nhìn nhất định, qua

đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: Cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quảng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật"(19 - Tr 135) Mà điểm nhìn, trờng nhìn là do sự lựa chọn sắp xếp theo một dụng ý nghệ thuật riêng của nhà văn, do đó nó mang tính chủ quan Có không gian hiện tại và không gian quá khứ, không gian vật thể và không gian tâm tởng, không gian bên ngoài và không gian bên trong, không gian rộng và không gian hẹp, không gian tối và không gian sáng Mỗi đặc điểm về

không gian nghệ thuật bao giờ cũng chứa đựng một ý nghĩa nhất định Vì vậy, nó trở thành ngôn ngữ, biểu tợng của nghệ thuật Không gian nghệ thuật chẳng những cho thấy cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học mà còn cho thấy quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả Và nhà văn khi sáng tạo nên tác phẩm thờng chọn cho mình một không gian riêng sao cho chủ đề, t tởng đợc bộc lộ một cách tốt nhất.

Khi tiến hành khảo sát không gian nghệ thuật, chúng tôi đặt trong mối quan

hệ giữa nó với các yếu tố nghệ thuật khác nh các chi tiết, sự kiện, kết cấu, thời gian để qua đó tiến ra những màu sắc riêng về không gian nghệ thuật trong truyện hiện thực thời kỳ đầu của Gorki

2.1.1 Không gian đậm chất hiện thực.

Không gian hiện thực là một yếu tố quan trọng trong phong cách sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, không gian ấy đã nhằm bộc lộ chủ đề, t tởng nhằm phản

ánh, tố cáo hiện thực cuộc đời, số phận, tính cách của các nhân vật khi rơi vào cuộc sống ngột ngạt, bế tắc Đó là những không gian hẹp đợc tác giả miêu tả trong tác phẩm: Cánh đồng muối, căn nhà hầm, con đờng Sống trong không gian này, con đờng trở nên hoang dại, u tối và dần dần họ sẽ đánh mất nhân tính, sống theo bản năng của loài vật Không gian ấy đợc đậm nét trong các truyện: Vợ chồng ORLốp, Hai mơi sáu anh chàng và một cô gái, Làm muối, Lão ARkhíp và bé

Li ôn Ka

Không gian trong Vợ chồng ORLốp đợc miêu tả từ "Cái hầm nhà họ ở là

một căn phòng lớn, hình bầu dục, tối tăm, trần cuốn vòm hai cửa sổ trông ra sân

ánh sáng ra cửa sổ, chiếu xuống hầm thành những giải chênh chếch đùng đục Trong phòng ẩm ớt, âm u không sinh khí " (11 - Tr 13) Với không gian đó, cuộc sống sinh hoạt của họ là rất ngột ngạt, bế tắc ORLốp: "anh ngồi nh thế hồi lâu trong ánh sáng mờ đục, trong không khí ngột ngạt của căn nhà hầm" (11 - Tr19)

Không chỉ dừng ở đó, để miêu tả một chốn làm việc mà nó đợc mở rộng ra, và có

ý nghĩa cao hơn nhiều khi đợc thể hiện trong câu nói của ORLốp với vợ mình "ồ, không phải thế đâu, cô em ạ ! Cô có leo lên gác trần cũng thế thôi, vẫn là ở trong cái hố Không phải nhà, cái hố đấy thôi Cuộc đời là cái hố!" (11 - Tr 23) Vào

đầu truyện Hai mơi sáu anh chàng và một cô gái, tác giả đã giới thiệu trực tiếp

ngay "Căn nhà hầm ẩm ớt" của hai mơi sáu anh chàng là những ngời thợ làm bánh mì, bánh bơ Trong căn nhà hầm đó, thời gian bị giam cầm của họ là "Suốt ngày từ sáng đến tối ngày này sang ngày khác, trong bụi bột mì, trong bùn lầy mà chân chúng tôi tha ở ngoài sân vào, trong bầu không khí ngột ngạt, nồng nặc" (11 - Tr 89) Nghĩa là hai mơi sáu anh chàng nh hai mơi sáu cỗ máy đang vận hành hết công suất trong một không gian chật hẹp tăm tối Căn nhà hầm ấy đợc những ngời thợ làm bánh mì thuật lại "Hầm nhà ẩm ớt Phía ngoài các khung cửa có một mạng lới sắt dày chắn ngang, ánh sáng mặt trời không thể lọt vào chỗ chúng tôi qua những tấm kính phủ đầy bột mì Chúng tôi sống ngột ngạt vì chật chội trong cái hộp đá, dới mái trần thấp và nặng nề, phủ đầy bồ hóng và màng nhện"(11 - Tr 88) không gian chật hẹp của "Căn nhà hầm" Chính là hình ảnh tợng trng cho lời

tố cáo của nhà văn đối với chế độ nông nô chuyên chế trong xã hội Nga đơng thời Một chế độ đã bòn rút công lao sức lực của những con ngời lao động chân chính

đến tận xơng tủy Còn không trong truyện Làm muối cũng làm cho con ngời đáng

sợ, số phận con ngời họ đợc coi nh con vật đang còng lng làm những công việc khổ sai trong không gian nắng nóng nh thiêu đốt, bùn đất thì nhão nhóet" "bóng dáng vật vờ nh những cái xác không hồn, không một tiếng nói, không một tiếng gọi nhau"(10 - Tr 49) Trong không gian ấy đã tạo nên cho những con ngời làm việc trên cánh đồng muối trở nên "Căm giận", ích kỷ và hẹp hòi với tất cả những gì xung quanh mình "Họ reo cời huýt sáo ầm ỉ từ bốn phía tới tấp ném vào mặt tôi, xung quang chỗ nào tôi cũng chỉ nhìn thấy rặt những bộ mặt độc ác, hả hê đắc chí "(10 - Tr 59) Nguyên nhân nào dẫn đến tình cảnh nh vậy, "bởi vì nguyên do là

ở cuộc đời mà ra cả !" (10 - tr 63) Vai trò của nhân vật "Tôi" nh đã thức tỉnh đợc lơng tâm của họ, giúp họ hiểu thêm về giá trị cuộc sống và tình thơng yêu con ng-

ời với nhau dù bất cứ ở hoàn cảnh nào, không gian nào

Từ không gian miêu tả chật hẹp này, ngày đọc hiểu rằng, xã hội nông nô chuyên chế ở Nga cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đã tạo nên sự bất công, tàn ác, vô nhân đạo Một xã hội đã giết chết những tình cảm tốt đẹp trong tâm hồn của những ngời lao động, biến họ thành những kẻ nô lệ Cái không gian trong truyện ngắn hiện thực của nhà văn đã phần nào khắc họa đợc hiện thực về cuộc sống bế tắc, cùng đờng của con ngời "dới đáy" ý chí của con ngời cũng dần bị tê liệt Họ nhìn cuộc đời phía trớc không thấy ánh sáng, mà chỉ xung quanh họ là một màn

đêm bao phủ Không gian ấy chỉ là những căn nhà mồ của những kẻ khốn cùng sống "dới đáy" xã hội Cũng nh xã hội Việt Nam thực dân phong kiến ở vào giai

đoạn những năm 1930-1945 đã biến Chí Phèo từ một con ngời lơng thiện, trở thành một kẻ lu manh hóa và không tìm đợc lối thoát cho cuộc đời của mình, cuối cùng cũng chỉ là tìm đến một cái chết Qua đó, ta thấy giá trị hiện thực trong truyện ngắn Nam Cao và truyện ngắn M.Goki có ý nghĩa phê phán rất sâu sắc.Ngoài không gian hẹp trong các truyện đã nêu trên, M.Gorki còn xây dựng không gian rộng đan xen vào trong tác phẩm Trong truyện ngắn Lão ARkhip và

bé Liônka, đó là không gian của thảo nguyên bao la, mênh mông rộng lớn, hoang

vắng, chỉ có sấm chớp dữ dội và ma gió rét mớt Đứng trớc không gian đó, những con ngời gầy guộc, ốm yếu, bệnh tật nh hai ông cháu lại càng khiếp sợ Không gian trong tác phẩm còn là không gian rộng bao trùm cả miền quê sông nớc mênh mông, đợc miêu tả gắn liền với không gian con đờng; M Goki đã đặt vào trong tầm mắt của Lão ARkhip hình ảnh những con đờng mịt mù vô tận: "Cái dải xam xám của con đờng cái từ bờ sông đi sâu vào thảo nguyên; nó thẳng tắp, khô khan, trông nh một cái gì tàn nhẫn, gieo niềm ngán ngẩm vào lòng ngời"(10-

Tr 78) Sau đó, hai ông cháu gần nh thờng xuyên xuất hiện trong không gian con

đờng Bởi vì, con đờng là lối đi chứ không phải chốn nghỉ của con ngời Hai ông cháu hình nh không biết đến thời gian nào khác ngoài không gian con đờng Nỗi

ám ảnh trong tâm trí của Lão ARkhíp cảm thấy chán ngán đến nỗi chỉ muốn trở về nhà "nhng đờng về Nga xa lắm" (10 -Tr 79) Con đờng đi chính là hành trình nhọc nhằn tàn hơi kiệt sức của hai ông cháu, họ sống, ăn, trò chuyện, nghĩ ngơi và mọi biến cố xảy ra với họ cũng trên con đờng Liônka gặp đứa bé gái đứng khóc vì

bị mất chiếc khăn màu da trời và đã gây nên nỗi ám ảnh trong suy nghĩ của cậu bé

"trên đờng có một đứa con gái đang đi lại, khoảng chừng lên Lão ARkhíp và bé Liônka, ăn mặc sạch sẽ, mặt đỏ ửng và sng lên vì khóc " (10-Tr 91) Hai ông cháu gặp viên cảnh sát rồi bị bắt vào đồn cũng chính ngay trên con đờng hai ông cháu đang đi dở Bằng hình tợng không gian độc đáo, M Gorki xây dựng đợc hai hình đối lập, một bên là hai kẻ hành khất ăn xin đợc miêu tả trong một không gian hẹp là không gian con đờng, một bên là không gian rộng của cảnh thảo nguyên bao la rùng rợn và sông nớc mênh mông Với số phận và hoàn cảnh đó của họ, kết thúc câu truyện là cái chết nghiệt ngã của hai ông cháu Lão ARkhíp thì gục ngã dới gốc cây đà dơng, còn Liônka thì chết sấp dới hố, mặt úp vào bùn Cho nên không gian con đờng có ý nghĩa rất đặc biệt, chính không gian ấy đã phản ánh, tố cáo sâu sắc ở một phần nào trong xã hội Nga đang ở vào thời kỳ đen tối nhất

2.1.2 Không gian mang màu sắc lãng mạn

Song song với không gian hiện thực, không gian mang màu sắc lãng mạn cũng là một đặc điểm quan trọng trong phong cách sáng tạo nghệ thuật của M.Gorki: Không gian đó là cảnh thảo nguyên, biển, sông nớc hùng tráng, mênh mông, bao la, dữ dội và cũng rất đẹp, thơ mộng nh đang muốn cuốn hút lòng ngời Không gian ấy đ-

ợc đặc tả trong truyện Tsenkas, Manva, Êmiliênpilai ở mỗi câu truyện ấy,

M.Gorki nhằm làm nổi bật hình ảnh nhân vật với tính cách phóng khoáng, hào hiệp, khát vọng sống tự do, đó chính là vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật "dới đáy" còn sót lại khi nhân cách đã bị đập vỡ

Nhân vật Tsenkas trong truyện cùng tên là một kẻ đã bị tha hóa, một tên

ăn cắp khét tiếng ở bến tàu," một con sói già bị săn đuổi"(10 - Tr 146) M.Gorki khi đi sâu vào miêu tả những hành vi biểu hiện của sự tha hóa, xấu

xa của nhân vật, nhà văn muốn mở ra cho ngời đọc nhận ra những nét đẹp tiềm ẩn ở nhân vật khi nhân cách đó bị đập vỡ Do đó, M.Gorki đã đặt nhân vật vào một không gian biển đẹp, hùng vĩ và đầy bí ẩn, để qua đó nhân vật bộc

lộ cảm xúc, tâm trạng trớc không gian ấy Một kẻ nh Tsenkas trong lúc đang

âm mu thực hiện một phi vụ ăn cớp trên biển mà lại cảm nhận biển đẹp, cảm nhận đó đợc thốt lên thành lời: "Biển có đẹp không? "(10 - Tr 162) lúc còn say sa ngắm biển, Tsenkas cảm thấy bực mình, thất vọng đối với Gavrila, một

kẻ cùng hội, cùng thuyền mà chẳng biết thởng thức gì về vẻ đẹp và hùng tráng của biển cả Biển nh có một ma lực cuốn hút y mãnh liệt: "Y yêu biển Cái bản tính nóng nảy, sôi nổi, thèm khát cảm giác của y không bao giờ biết chán khi ngắm nghía khoảng rộng đen tối, bao la, tự do và dũng mãnh này", "ở ngoài khơi, trong lòng y bao giờ cũng dậy lên một tình cảm rộng lớn, ấm áp, tình cảm ấy choán hết tâm hồn , tẩy rửa bớt những cái nhơ nhớp mà đời sống hàng ngày đã in sâu vào tâm hồn Y quý trọng tình cảm ấy và thích thấy mình trở nên tốt đẹp hơn ở nơi đây" (10 - Tr 162) Có lẽ biển là ngời bạn duy nhất để một kẻ du đãng nh y bộc bạch tâm trạng: Nhớ về quá khứ đẹp

đẽ, quá khứ ấy chính là cảnh làng quê, bố

mẹ y Y hào hứng nói về tơng lai quên lái cả con thuyền, quên cả mình là một tên cớp đang bị ngời ta săn đuổi Ta thấy trớc biển, y sống trọn vẹn với con ngời thật của mình, và đó là góc khuất của một tâm hồn cao đẹp không dễ gì mọi ngời thấy

đợc