Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân

MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Sau năm 1975, hòa trong bối cảnh đổi mới toàn diện của đất nước, nền văn học Việt Nam đã có những chuyển đổi rõ rệt, ngày càng sâu sắc và toàn diện. Trong sự chuyển đổi chung của nền văn học, với sự năng động và ưu thế riêng, văn xuôi đương đại đã có sự bứt phá và đạt được những thành tựu nghệ thuật nổi bật so với các thể loại khác. Sự đổi mới văn xuôi xuất phát từ sự thức tỉnh ý thức cá nhân của người cầm bút với những quan niệm mới về nhà văn, từ sự đổi mới quan niệm về hiện thực, về con người đến những chuyển đổi trong thi pháp thể loại. Trên cơ sở đó, văn xuôi đương đại Việt Nam đã kết tinh được những giá trị thẩm mỹ mới. Tác giả Vũ Tuấn Anh trong bài viết “Đổi mới văn học vì sự phát triển” ghi nhận các cây bút nữ đã có được “những dấu ấn cá nhân trong tư duy nghệ thuật và cách thể hiện”. Một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự phong phú, đa dạng của văn xuôi đương đại phải kể đến là những đóng góp của các cây bút nữ, có thể kể đến như: Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Phong Điệp, Y Ban... Các nhà văn nữ đã đem đến cho văn xuôi “một sinh khí mới rất cần thiết để phản ánh bề rộng, bề sâu của cuộc sống con người hôm nay”. Tống Ngọc Hân là nhà văn trẻ (1976), chị được nhắc đến với những tác phẩm thành công về đề tài miền núi. Tác giả đã nhận được nhiều giải thưởng văn học xứng đáng như: giải thưởng Văn học nghệ thuật Phanxipang của UBND tỉnh Lào Cai, giải thưởng Văn nghệ Quân đội, giải thưởng của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam... Lối viết văn của chị tinh tế, cuốn hút, mới đọc thấy nhẹ nhàng, nhưng càng suy ngẫm càng thấy sâu sắc. Chị đã tạo dựng cho mình lối viết riêng, một lối viết không ồn ào, một phong cách khó trộn lẫn. Chất văn của chị đẹp, quyến rũ, mê hoặc như vẻ đẹp tự nhiên thuần khiết, khỏe khoắn, rạng rỡ của các thiếu nữ. Tam không (2016) tập hợp 10 truyện ngắn của nhà văn Tống Ngọc Hân. Tác giả đã dẫn dắt người đọc đắm say trong những câu chuyện nhân sinh về thời cuộc, hiện thực đời sống của đồng bào vùng cao phía Bắc của Tổ quốc bằng chất giọng đẹp, thâm trầm. Không gian văn hóa của cuộc sống, thiên nhiên miền sơn cước, những vui, buồn, nghèo khổ, cay đắng... trong Tam không cứ hiển hiện ám ảnh day dứt, mở ra những góc nhìn mới về tình người giữa thời thế nhá nhem sáng tối. Tiếp cận tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân từ góc độ đặc điểm nghệ thuật, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một góc nhìn mới về khả năng phản ánh đời sống, giá trị nhân văn cũng như phong cách sáng tạo của chị. Qua đó, khẳng định những đóng góp của nhà văn Tống Ngọc Hân đối với dòng văn học nữ nói riêng và với đời sống văn học Việt Nam đương đại nói chung. Ngoài ra, chọn vấn đề nghiên cứu “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” chúng tôi mong muốn giải mã được ý nghĩa của lớp ngôn từ, phân tích các tầng ý nghĩa sâu sắc của tác phẩm, góp phần giáo dục tinh thần nhân văn, lối sống cao cả cho bạn đọc thời hiện đại. Đồng thời, đề tài còn giúp cho người nghiên cứu trau dồi thêm những kỹ năng phân tích, tổng hợp... phục vụ cho quá trình giảng dạy sau này. Tống Ngọc Hân là một cây bút trẻ viết đề tài miền núi, đang đi vào độ tuổi “chín” của nghề, có những tác phẩm ấn tượng, thể hiện cá tính sáng tạo cũng như phong cách nghệ thuật của tác giả. Tuy nhiên, vẫn còn khá ít công trình nghiên cứu về Tống Ngọc Hân. Vì những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân”. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Tống Ngọc Hân là niềm tự hào của Hội nhà văn tỉnh Lào Cai nói riêng và Hội nhà văn Việt Nam nói chung. Hiện tại chị đã ra đời 2 tập thơ mang tên Những nét vân tay, Lệ trăng; 6 tập truyện ngắn: Khu vườn yên tĩnh (NXB Phụ nữ, 2009), Sợi dây diều (NXB Hà Nội, 2010), Đêm không bóng tối (NXB Hà Nội, 2013), Hồn xưa lưu lạc (NXB Quân đội, 2014), Mây không bay về trời (NXB Quân đội, 2015), Tam không (NXB Hội nhà văn, 2016); 2 cuốn tiểu thuyết Âm binh và lá ngón (NXB Công an, 2016), Huyết ngọc (NXB Phụ nữ, 2015). Những sáng tác của chị liên tục được ra mắt và nhận được nhiều sự đón nhận của độc giả. Sáng tác của Tống Ngọc Hân nói chung và truyện ngắn nói riêng luôn gây được sự chú ý của bạn đọc cũng như giới nghiên cứu, phê bình. Nhà phê bình Nguyên An khép lại trang cuối tập truyện Đêm không bóng tối: “Truyện của Tống Ngọc Hân đầy ứ, đầy tràn những nỗi đời. Đôi khi ta như không rõ những chuyện trong truyện ngắn của chị là ở thời nào nữa... Nhưng nỗi đời thì sâu đằm và da diết quá, buồn thương tiếc nuối rồi bâng khuâng ngẩn ngơ nữa. Cả một vùng đất với nhiều số phận đã được khai mở dần trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân, mang mang mà mồn một rõ” [22]. Còn đối với văn của chị thì ông nhận xét rằng: “Còn với văn của chị, thì thấy yêu đời và thương người lắm. Thương, ngay khi chị kể về những lỗi lầm, sai trái, oái ăm; thương, ngay khi chị dựng lại những trang đời kể ra, cũng đáng trách, đáng giận. Tình thương ấy không có vẻ ban phát mà nó thấm thía cả nỗi thống hiểu, sẻ chia của người cùng cảnh” [22]. Đối với tiểu thuyết Huyết ngọc, nhà phê bình Bùi Việt Thắng cho rằng “Huyết ngọc của Tống Ngọc Hân mang dáng dấp một “truyền kỳ hiện đại”, khơi mở những bí ẩn của cuộc đời vốn không bao giờ thôi phức tạp, thậm chí rối rắm trong tính đa dạng và phong phú của nó. Huyết gọc, theo tôi, lại còn mang dáng dấp của truyện trinh thám, phiêu lưu, nhiều pha gay cấn, nghẹt thở vì tình huống đầy cao trào và kịch tính... Đọc Huyết ngọc, độc giả bị cuốn chìm vào cái không khí truyện đặc sệt những mưu mô, toan tính, lừa đảo, những đau đớn vật vã, những trớ trêu phi lí của cuộc đời những con người trong một quần thể na ná “thập đại chúng sinh”. Một thế giới đầy tính chất hiện sinh mang cảm hứng đương đại của tác giả” [24]. Nhà phê bình Nguyên An thì nhận xét: “Người từng trải thì chắc là không sống một chiều được. Còn văn của chị, thì thấy tin yêu đời và thương đời lắm. Thương ngay khi chị kể về những lầm lỗi, sai trái, oái ăm; thương ngay khi chị dựng lại những trang đời kể ra cũng đáng trách, đáng giận. Tình thương ấy không có vẻ ban phát mà nó thấm thía cả nỗi thông hiểu, sẻ chia của người cùng cảnh. Không tin ở sự thiên lương thì không thương mến cuộc đời được, truyện của Tống Ngọc Hân thường có ngụ ý của truyện như vậy” [24]. Đề tài văn học các dân tộc thiểu số rất phong phú và đa dạng. Nói đến đề tài này chúng ta không thể không nhắc tới Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Vi Hồng, Nguyễn Khắc Trường, Hoàng Thanh Hương... Nằm trong dòng chảy sáng tác đó, văn xuôi của Tống Ngọc Hân đã khẳng định những nét riêng, sức hấp dẫn riêng với những tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết, và nổi bật hơn cả là tập truyện ngắn Tam không. Trong Tam không nhà văn còn miêu tả hiện thực khắc nghiệt, những biến chuyển, những đổi thay theo cơ chế thị trường cũng như hướng giải thoát đói nghèo, xóa bỏ tập tục lạc hậu, mê tín dị đoan, đồng thời qua đó gửi gắm lòng tự hào, trân quý trước truyền thống văn hóa lâu đời và sự cảm thông, chia sẻ của người miền núi. Đối với tập truyện ngắn Tam không, Hoàng Thụy Anh trong Phê bình văn học và ý thức khác đã nhận định “Trân quý, gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống cũng như nâng niu tình người giữa hiện thực cuộc sống còn nhiều mớ trắng mớ đen trong tập truyện này là thông điệp mà Tống Ngọc Hân muốn gửi gắm tới bạn đọc. Không phải truyện nào cũng đặc sắc, đạt đến độ chín nhất định, nhưng với tập Tam không, chị đã ít nhiều thể hiện được bản sắc dân tộc cũng như vẻ đẹp riêng của con người và cuộc sống nơi rẻo cao” [2; tr.211]. Tập truyện ngắn Tam không nhận được sự quan tâm của độc giả, có nhiều chuyên luận, nhiều bài báo, hay phản hồi của độc giả về truyện ngắn Tam không ngay từ khi nó vừa mới được xuất bản. Mặc dù vậy theo chúng tôi, một số nhận xét đi vào từng vấn đề cụ thể mà tác giả chiếm lĩnh; một số nhận xét chỉ mới dừng lại ở một vài ấn tượng, cảm nghĩ. Trong hầu hết những công trình này, những nhận định có tính chất đặt vấn đề sơ lược chung, chứ chưa đi vào cụ thể vấn đề mang tính nghiên cứu khoa học chuyên sâu. Tuy vậy, đó là những gợi mở quan trọng để chúng tôi tiếp thu và làm cơ sở cho việc tiếp cận, nghiên cứu những đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân một cách bao quát và toàn diện hơn. “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” là công trình khoa học khá mới mẻ và ít có tác giả nào đề cập đến, qua tiếp thu những điều cụ thể trong những công trình đi trước tôi lựa chọn đề tài này để làm công trình nghiên cứu khoa học của mình. Khai thác thực hiện đề tài “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân”, chúng tôi muốn làm rõ những độc đáo về nghệ thuật trong tác phẩm; tiếp tục khẳng định vị trí của một nhà văn nữ có phong cách riêng trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Từ đó nhận diện tư duy nghệ thuật của nhà văn, đồng thời góp phần giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện, đầy đủ hơn về cuộc đời, sự nghiệp của một nhà văn đang ở độ tuổi “chín” của nghề, một cây bút nữ có duyên với văn xuôi. 3. Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” chúng tôi mong muốn làm rõ thêm các phương diện nghệ thuật cơ bản làm nên sức hấp dẫn đặc biệt cho sáng tác của Tống Ngọc Hân. Từ đó, khẳng định những đóng góp quý giá của Tống Ngọc Hân đối với văn xuôi hiện đại Việt Nam trong quá trình đổi mới nội dung, nghệ thuật tác phẩm văn học. 4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân qua những phương diện tiêu biểu là nghệ thuật xây dựng nhân vật, không gian – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu. Phạm vi nghiên cứu: Tập truyện ngắn Tam không (2016), NXB Hội nhà văn, bao gồm những truyện ngắn sau: Đợi mùa nắng ấm – Cổng làng – Con đường chưa đi – Con trai người Xá Phó – Dải vải chàm bịt mắt – Góc khuất của làng – Mắt thần – Sình ca – Tam không – Đom đóm vào nhà. 5. Phương pháp nghiên cứu Thi pháp học là cách thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, không chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như: tiểu sử, nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội. Thi pháp học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm như: hình tượng nhân vật, không gian, thời gian, kết cấu, ngôn ngữ… Từ quan điểm để triển khai nghiên cứu đề tài này, ngoài việc vận dụng lý luận văn học, thi pháp học làm cơ sở lý luận để nghiên cứu, đề tài còn sử dụng đồng thời các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau: Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học. Sử dụng phương pháp này giúp chúng tôi đi sâu vào tác phẩm và khám phá những vấn đề cụ thể. Phương pháp hệ thống: Những đặc sắc trong nghệ thuật bao giờ cũng có sự thống nhất trong chỉnh thể toàn vẹn của nó. Những biện pháp nghệ thuật bao giờ cũng chịu sự chỉ đạo của tư tưởng một cách thống nhất – thống nhất những cái đa dạng. Vì vậy, khi nghiên cứu đề tài phải theo một chỉnh thể, một hệ thống nhất định. Phương pháp so sánh: Chỉ ra những mới mẻ, khác biệt của tập truyện ngắn Tam không so với các nhà văn cùng thời và các nhà văn có cùng đề tài. Khảo sát, so sánh để có căn cứ xác thực, tìm ra những đặc sắc nghệ thuật trong tập truyện ngắn Tam không. Phương pháp tiếp cận liên ngành văn hóa – văn học: Văn hóa là một trong những yếu tố có sức lan tỏa và ảnh hưởng sâu sắc đến con người. Văn hóa hình thành ở con người cách cảm, cách nghĩ, cách nhìn nhận về mọi vấn đề của cuộc sống. Do đó, cách tiếp nhận liên ngành giúp chúng tôi thấy được ảnh hưởng của văn hóa dân tộc đến quan điểm sáng tác của nhà văn. 6. Đóng góp của đề tài Đề tài chúng tôi nghiên cứu một cách có hệ thống các phương diện nghệ thuật quan trọng trong tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân. Từ đó, đưa ra những nhận xét, đánh giá xác đáng về đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm của chị; khẳng định những đóng góp của Tống Ngọc Hân trong văn học Việt Nam hiện đại cũng như những đóng góp của chị đối với sự phát triển ngôn ngữ văn học nước nhà, làm cơ sở để góp thêm một tiếng nói đánh giá về hiện tượng văn học này. Nếu thành công, đề tài sẽ là tư liệu cần thiết cho những ai quan tâm nghiên cứu vấn đề “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân”. Đề tài sẽ là một tài liệu nghiên cứu mới, giúp cho học sinh – sinh viên có thêm điều kiện hiểu sâu hơn về tác phẩm của Tống Ngọc Hân. 7. Cấu trúc đề tài Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, cấu trúc nội dung của đề tài gồm ba chương: Chương 1: Nhân vật trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân. Chương 2: Không gian – thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân. Chương 3: Ngôn ngữ, giọng điệu trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

- -NGUYỄN THỊ THÙY TRANG

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN

“TAM KHÔNG” CỦA TỐNG NGỌC HÂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH: SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Hệ đào tạo: Chính quy Khóa học: 2015 – 2019

Quảng Bình, năm 2019

Lời Cảm Ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo, cán bộ khoa Khoa học xã hội, trường Đại học Quảng Bình đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các giảng viên đã nhiệt tình giảng dạy và gợi mở trong tôi nhiều ý kiến quý báu trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài Đặc biệt, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến giảng viên TS Mai Thị Liên Giang, người đã tận tâm hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành bài nghiên cứu

Cảm ơn những người thân, gia đình, bạn bè đã giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện khóa luận tốt nghiệp đại học

Tác giả Nguyễn Thị Thùy Trang

Lời Cam Đoan Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các nội dung trong đề tài là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào

Tác giả

Nguyễn Thị Thùy Trang

MỤC LỤ

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của đề tài 5

7 Cấu trúc đề tài 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “TAM KHÔNG” CỦA TỐNG NGỌC HÂN 6

1.1 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Tống Ngọc Hân 6

1.1.1 Hành trình sáng tác của Tống Ngọc Hân 6

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật của Tống Ngọc Hân 9

1.1.3 Quan niệm về nhân vật và phân loại nhân vật trong truyện ngắn “Tam không” của Tống Ngọc Hân 11

1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Tam không 20

1.2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua ngoại hình, tính cách, diễn biến tâm lý và hành động 21

1.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua ngôn ngữ 23

1.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua mối quan hệ 27

CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “TAM KHÔNG” CỦA TỐNG NGỌC HÂN 31

2.1 Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không 31

2.1.1 Không gian hiện thực 32

2.1.2 Không gian tâm trạng 39

2.2 Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không 41

2.2.1 Thời gian bối cảnh 42

2.2.2 Thời gian tâm lý 46

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN “TAM KHÔNG” CỦA TỐNG NGỌC HÂN 49

3.1 Ngôn ngữ trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân 49

3.1.1 Ngôn ngữ tả 51

3.1.2 Ngôn ngữ kể 56

3.2 Giọng điệu trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân 59

3.2.1 Giọng điệu xót xa, thương cảm 60

3.2.2 Giọng điệu chiêm nghiệm, triết lý 64

3.2.3 Giọng điệu yêu thương, trữ tình 67

KẾT LUẬN 73

TÀI LIỆU THAM KHẢO 76

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Sau năm 1975, hòa trong bối cảnh đổi mới toàn diện của đất nước, nền văn họcViệt Nam đã có những chuyển đổi rõ rệt, ngày càng sâu sắc và toàn diện Trong sựchuyển đổi chung của nền văn học, với sự năng động và ưu thế riêng, văn xuôi đươngđại đã có sự bứt phá và đạt được những thành tựu nghệ thuật nổi bật so với các thể loạikhác Sự đổi mới văn xuôi xuất phát từ sự thức tỉnh ý thức cá nhân của người cầm bútvới những quan niệm mới về nhà văn, từ sự đổi mới quan niệm về hiện thực, về conngười đến những chuyển đổi trong thi pháp thể loại Trên cơ sở đó, văn xuôi đương đạiViệt Nam đã kết tinh được những giá trị thẩm mỹ mới Tác giả Vũ Tuấn Anh trong bàiviết “Đổi mới văn học vì sự phát triển” ghi nhận các cây bút nữ đã có được “nhữngdấu ấn cá nhân trong tư duy nghệ thuật và cách thể hiện” Một trong những yếu tốquan trọng tạo nên sự phong phú, đa dạng của văn xuôi đương đại phải kể đến lànhững đóng góp của các cây bút nữ, có thể kể đến như: Nguyễn Thị Thu Huệ, NguyễnNgọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Phong Điệp, Y Ban Các nhà văn nữ đã đem đến cho vănxuôi “một sinh khí mới rất cần thiết để phản ánh bề rộng, bề sâu của cuộc sống conngười hôm nay”

Tống Ngọc Hân là nhà văn trẻ (1976), chị được nhắc đến với những tác phẩmthành công về đề tài miền núi Tác giả đã nhận được nhiều giải thưởng văn học xứngđáng như: giải thưởng Văn học nghệ thuật Phanxipang của UBND tỉnh Lào Cai, giảithưởng Văn nghệ Quân đội, giải thưởng của Hội văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu

số Việt Nam Lối viết văn của chị tinh tế, cuốn hút, mới đọc thấy nhẹ nhàng, nhưngcàng suy ngẫm càng thấy sâu sắc Chị đã tạo dựng cho mình lối viết riêng, một lối viếtkhông ồn ào, một phong cách khó trộn lẫn Chất văn của chị đẹp, quyến rũ, mê hoặc

như vẻ đẹp tự nhiên thuần khiết, khỏe khoắn, rạng rỡ của các thiếu nữ Tam không

(2016) tập hợp 10 truyện ngắn của nhà văn Tống Ngọc Hân Tác giả đã dẫn dắt người

đọc đắm say trong những câu chuyện nhân sinh về thời cuộc, hiện thực đời sống củađồng bào vùng cao phía Bắc của Tổ quốc bằng chất giọng đẹp, thâm trầm Không gianvăn hóa của cuộc sống, thiên nhiên miền sơn cước, những vui, buồn, nghèo khổ, cay

đắng trong Tam không cứ hiển hiện ám ảnh day dứt, mở ra những góc nhìn mới về

tình người giữa thời thế nhá nhem sáng tối

Tiếp cận tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân từ góc độ đặc điểm

nghệ thuật, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một góc nhìn mới về khả năng phản ánh đờisống, giá trị nhân văn cũng như phong cách sáng tạo của chị Qua đó, khẳng địnhnhững đóng góp của nhà văn Tống Ngọc Hân đối với dòng văn học nữ nói riêng và vớiđời sống văn học Việt Nam đương đại nói chung Ngoài ra, chọn vấn đề nghiên cứu

“Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” chúng tôi mong

muốn giải mã được ý nghĩa của lớp ngôn từ, phân tích các tầng ý nghĩa sâu sắc của tácphẩm, góp phần giáo dục tinh thần nhân văn, lối sống cao cả cho bạn đọc thời hiện đại.Đồng thời, đề tài còn giúp cho người nghiên cứu trau dồi thêm những kỹ năng phântích, tổng hợp phục vụ cho quá trình giảng dạy sau này Tống Ngọc Hân là một câybút trẻ viết đề tài miền núi, đang đi vào độ tuổi “chín” của nghề, có những tác phẩm ấntượng, thể hiện cá tính sáng tạo cũng như phong cách nghệ thuật của tác giả Tuynhiên, vẫn còn khá ít công trình nghiên cứu về Tống Ngọc Hân Vì những lý do trên,

chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Tam

không của Tống Ngọc Hân”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tống Ngọc Hân là niềm tự hào của Hội nhà văn tỉnh Lào Cai nói riêng và Hội

nhà văn Việt Nam nói chung Hiện tại chị đã ra đời 2 tập thơ mang tên Những nét vân

tay, Lệ trăng; 6 tập truyện ngắn: Khu vườn yên tĩnh (NXB Phụ nữ, 2009), Sợi dây diều (NXB Hà Nội, 2010), Đêm không bóng tối (NXB Hà Nội, 2013), Hồn xưa lưu lạc (NXB Quân đội, 2014), Mây không bay về trời (NXB Quân đội, 2015), Tam không (NXB Hội nhà văn, 2016); 2 cuốn tiểu thuyết Âm binh và lá ngón (NXB Công an, 2016), Huyết ngọc (NXB Phụ nữ, 2015) Những sáng tác của chị liên tục được ra mắt

và nhận được nhiều sự đón nhận của độc giả Sáng tác của Tống Ngọc Hân nói chung

và truyện ngắn nói riêng luôn gây được sự chú ý của bạn đọc cũng như giới nghiêncứu, phê bình

Nhà phê bình Nguyên An khép lại trang cuối tập truyện Đêm không bóng tối:

“Truyện của Tống Ngọc Hân đầy ứ, đầy tràn những nỗi đời Đôi khi ta như không rõnhững chuyện trong truyện ngắn của chị là ở thời nào nữa Nhưng nỗi đời thì sâu đằm

và da diết quá, buồn thương tiếc nuối rồi bâng khuâng ngẩn ngơ nữa Cả một vùng đấtvới nhiều số phận đã được khai mở dần trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân, mangmang mà mồn một rõ” [22] Còn đối với văn của chị thì ông nhận xét rằng: “Còn vớivăn của chị, thì thấy yêu đời và thương người lắm Thương, ngay khi chị kể về nhữnglỗi lầm, sai trái, oái ăm; thương, ngay khi chị dựng lại những trang đời kể ra, cũngđáng trách, đáng giận Tình thương ấy không có vẻ ban phát mà nó thấm thía cả nỗithống hiểu, sẻ chia của người cùng cảnh” [22]

Đối với tiểu thuyết Huyết ngọc, nhà phê bình Bùi Việt Thắng cho rằng “Huyết

ngọc của Tống Ngọc Hân mang dáng dấp một “truyền kỳ hiện đại”, khơi mở những bí

ẩn của cuộc đời vốn không bao giờ thôi phức tạp, thậm chí rối rắm trong tính đa dạng

và phong phú của nó Huyết gọc, theo tôi, lại còn mang dáng dấp của truyện trinh

thám, phiêu lưu, nhiều pha gay cấn, nghẹt thở vì tình huống đầy cao trào và kịch tính

Đọc Huyết ngọc, độc giả bị cuốn chìm vào cái không khí truyện đặc sệt những mưu

mô, toan tính, lừa đảo, những đau đớn vật vã, những trớ trêu phi lí của cuộc đời nhữngcon người trong một quần thể na ná “thập đại chúng sinh” Một thế giới đầy tính chấthiện sinh mang cảm hứng đương đại của tác giả” [24] Nhà phê bình Nguyên An thìnhận xét: “Người từng trải thì chắc là không sống một chiều được Còn văn của chị, thìthấy tin yêu đời và thương đời lắm Thương ngay khi chị kể về những lầm lỗi, sai trái,oái ăm; thương ngay khi chị dựng lại những trang đời kể ra cũng đáng trách, đánggiận Tình thương ấy không có vẻ ban phát mà nó thấm thía cả nỗi thông hiểu, sẻ chiacủa người cùng cảnh Không tin ở sự thiên lương thì không thương mến cuộc đờiđược, truyện của Tống Ngọc Hân thường có ngụ ý của truyện như vậy” [24]

Đề tài văn học các dân tộc thiểu số rất phong phú và đa dạng Nói đến đề tài nàychúng ta không thể không nhắc tới Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Vi Hồng, Nguyễn KhắcTrường, Hoàng Thanh Hương Nằm trong dòng chảy sáng tác đó, văn xuôi của TốngNgọc Hân đã khẳng định những nét riêng, sức hấp dẫn riêng với những tác phẩm

truyện ngắn, tiểu thuyết, và nổi bật hơn cả là tập truyện ngắn Tam không Trong Tam

không nhà văn còn miêu tả hiện thực khắc nghiệt, những biến chuyển, những đổi thay

theo cơ chế thị trường cũng như hướng giải thoát đói nghèo, xóa bỏ tập tục lạc hậu, mêtín dị đoan, đồng thời qua đó gửi gắm lòng tự hào, trân quý trước truyền thống văn hóalâu đời và sự cảm thông, chia sẻ của người miền núi

Đối với tập truyện ngắn Tam không, Hoàng Thụy Anh trong Phê bình văn học và

ý thức khác đã nhận định “Trân quý, gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống

cũng như nâng niu tình người giữa hiện thực cuộc sống còn nhiều mớ trắng mớ đentrong tập truyện này là thông điệp mà Tống Ngọc Hân muốn gửi gắm tới bạn đọc

Không phải truyện nào cũng đặc sắc, đạt đến độ chín nhất định, nhưng với tập Tam

không, chị đã ít nhiều thể hiện được bản sắc dân tộc cũng như vẻ đẹp riêng của con

người và cuộc sống nơi rẻo cao” [2; tr.211] Tập truyện ngắn Tam không nhận được sự quan tâm của độc giả, có nhiều chuyên luận, nhiều bài báo, hay phản hồi của độc giả

về truyện ngắn Tam không ngay từ khi nó vừa mới được xuất bản Mặc dù vậy theo

chúng tôi, một số nhận xét đi vào từng vấn đề cụ thể mà tác giả chiếm lĩnh; một sốnhận xét chỉ mới dừng lại ở một vài ấn tượng, cảm nghĩ Trong hầu hết những côngtrình này, những nhận định có tính chất đặt vấn đề sơ lược chung, chứ chưa đi vào cụthể vấn đề mang tính nghiên cứu khoa học chuyên sâu Tuy vậy, đó là những gợi mởquan trọng để chúng tôi tiếp thu và làm cơ sở cho việc tiếp cận, nghiên cứu những đặcđiểm nghệ thuật trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân một cách bao quát và toàn diệnhơn

“Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” là công trình

khoa học khá mới mẻ và ít có tác giả nào đề cập đến, qua tiếp thu những điều cụ thểtrong những công trình đi trước tôi lựa chọn đề tài này để làm công trình nghiên cứu

khoa học của mình Khai thác thực hiện đề tài “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam

không của Tống Ngọc Hân”, chúng tôi muốn làm rõ những độc đáo về nghệ thuật

trong tác phẩm; tiếp tục khẳng định vị trí của một nhà văn nữ có phong cách riêngtrong nền văn học Việt Nam hiện đại Từ đó nhận diện tư duy nghệ thuật của nhà văn,đồng thời góp phần giúp bạn đọc có cái nhìn toàn diện, đầy đủ hơn về cuộc đời, sựnghiệp của một nhà văn đang ở độ tuổi “chín” của nghề, một cây bút nữ có duyên vớivăn xuôi

3 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu “Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân”

chúng tôi mong muốn làm rõ thêm các phương diện nghệ thuật cơ bản làm nên sức hấpdẫn đặc biệt cho sáng tác của Tống Ngọc Hân Từ đó, khẳng định những đóng góp quýgiá của Tống Ngọc Hân đối với văn xuôi hiện đại Việt Nam trong quá trình đổi mớinội dung, nghệ thuật tác phẩm văn học

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Tam không của Tống

Ngọc Hân qua những phương diện tiêu biểu là nghệ thuật xây dựng nhân vật, khônggian – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu

Phạm vi nghiên cứu: Tập truyện ngắn Tam không (2016), NXB Hội nhà văn, bao

gồm những truyện ngắn sau: Đợi mùa nắng ấm – Cổng làng – Con đường chưa đi –Con trai người Xá Phó – Dải vải chàm bịt mắt – Góc khuất của làng – Mắt thần – Sình

ca – Tam không – Đom đóm vào nhà

5 Phương pháp nghiên cứu

Thi pháp học là cách thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, khôngchú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như: tiểu sử, nhà văn, hoàn cảnh sángtác, nguyên mẫu nhân vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội Thi pháp học chỉ chú ýđến những yếu tố hình thức tác phẩm như: hình tượng nhân vật, không gian, thời gian,kết cấu, ngôn ngữ… Từ quan điểm để triển khai nghiên cứu đề tài này, ngoài việc vậndụng lý luận văn học, thi pháp học làm cơ sở lý luận để nghiên cứu, đề tài còn sử dụngđồng thời các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp phổ biến trong nghiên

cứu khoa học Sử dụng phương pháp này giúp chúng tôi đi sâu vào tác phẩm và khámphá những vấn đề cụ thể

Phương pháp hệ thống: Những đặc sắc trong nghệ thuật bao giờ cũng có sự

thống nhất trong chỉnh thể toàn vẹn của nó Những biện pháp nghệ thuật bao giờ cũngchịu sự chỉ đạo của tư tưởng một cách thống nhất – thống nhất những cái đa dạng Vìvậy, khi nghiên cứu đề tài phải theo một chỉnh thể, một hệ thống nhất định

Phương pháp so sánh: Chỉ ra những mới mẻ, khác biệt của tập truyện ngắn Tam

không so với các nhà văn cùng thời và các nhà văn có cùng đề tài Khảo sát, so sánh để

có căn cứ xác thực, tìm ra những đặc sắc nghệ thuật trong tập truyện ngắn Tam không

Phương pháp tiếp cận liên ngành văn hóa – văn học: Văn hóa là một trong

những yếu tố có sức lan tỏa và ảnh hưởng sâu sắc đến con người Văn hóa hình thành

ở con người cách cảm, cách nghĩ, cách nhìn nhận về mọi vấn đề của cuộc sống Do đó,cách tiếp nhận liên ngành giúp chúng tôi thấy được ảnh hưởng của văn hóa dân tộc đếnquan điểm sáng tác của nhà văn

6 Đóng góp của đề tài

Đề tài chúng tôi nghiên cứu một cách có hệ thống các phương diện nghệ thuật

quan trọng trong tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân Từ đó, đưa ra những

nhận xét, đánh giá xác đáng về đặc điểm nghệ thuật trong tác phẩm của chị; khẳngđịnh những đóng góp của Tống Ngọc Hân trong văn học Việt Nam hiện đại cũng nhưnhững đóng góp của chị đối với sự phát triển ngôn ngữ văn học nước nhà, làm cơ sở

để góp thêm một tiếng nói đánh giá về hiện tượng văn học này Nếu thành công, đề tài

sẽ là tư liệu cần thiết cho những ai quan tâm nghiên cứu vấn đề “Đặc điểm nghệ thuật

truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân” Đề tài sẽ là một tài liệu nghiên cứu mới,

giúp cho học sinh – sinh viên có thêm điều kiện hiểu sâu hơn về tác phẩm của TốngNgọc Hân

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, cấu trúc nội dung của đề tàigồm ba chương:

Chương 1: Nhân vật trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân.

Chương 2: Không gian – thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không của

Tống Ngọc Hân

Chương 3: Ngôn ngữ, giọng điệu trong truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc

Hân

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN “TAM KHÔNG” CỦA

TỐNG NGỌC HÂN

1.1 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Tống Ngọc Hân

1.1.1 Hành trình sáng tác của Tống Ngọc Hân

- Giới thiệu về tác giả

Trong mạch văn nước nhà, bộ phận văn học khai thác đề tài dân tộc thiểu số vàmiền núi là dòng chảy tuy không ồn ào, mạnh mẽ nhưng chất chứa nhiều ẩn số thú vị,hứa hẹn những phát hiện độc đáo Tiếp nối thành công của thế hệ nhà văn lớp đầu như

Lê Khai, Tô Hoài, Nguyên Ngọc hay sau này như Triều Ân, Vy Hồng, Sa Pong Ba nhiều cây bút trẻ (cả về tuổi đời và tuổi nghề) đang hăm hở khẳng định mình với hivọng trở thành những người kế tục xứng đáng, Tống Ngọc Hân là một trong những số

đó Nhà văn Tống Ngọc Hân tên thật là Tống Thị Ngọc Hân, sinh ngày 02 tháng 09năm 1976 tại huyện Thanh Trì, Phú Thọ Tống Ngọc Hân làm quen với văn chương từkhi mới bắt đầu học chữ Những áng văn, vần thơ khi còn bập bẹ đánh vần trong sáchgiáo khoa đã khiến cô bé vô cùng thích thú Năm 1995, sau khi tốt nghiệp trung họcphổ thông, Tống Ngọc Hân thi vào khoa Văn, trường Cao đẳng sư phạm Vĩnh Phúc(nay là Đại học Hùng Vương), với mong muốn sẽ trở thành cô giáo dạy văn

Lên thành phố ăn học, chị tham gia lớp sáng tác văn thơ để thỏa mãn yêu thíchcủa mình Thế nhưng, năm 1997 sau khi tốt nghiệp, số phận đưa đẩy chị không làmđúng nghề đào tạo Chị lên làm việc trong một công trường ở huyện Bảo Yên, tỉnh LàoCai Với công việc hàng ngày trên công trường, bên cạnh cái máy xay đá và cây búalớn, cộng hưởng lớp bụi đá bọc trắng xóa, cứ dày, dày mãi lên Đến năm 2002, căn nhàcủa Tống Ngọc Hân ở Bảo Yên bị thiêu rụi do hỏa hoạn Những ngày nương náu ở Hộivăn nghệ tỉnh, chị mới thực sự thấm thía được nỗi buồn Hai mươi sáu tuổi đầu và hailần trắng tay ra khỏi nơi ở Lúc này, chị đã bắt đầu thấy ngấm vị chu chát, cay đắngcủa cuộc sống Tống Ngọc Hân lại suy ngẫm về đời rồi chị nghĩ “viết truyện thôi, thơkhông nói hết được tâm sự của mình” [47] Và rồi Tống Ngọc Hân bắt đầu viết truyện

ngắn Lần lượt các truyện ngắn của chị Giấc mơ, Bàn tay người đàn ông, Chuyện kể về

đêm , ra đời trong năm 2003 Chị viết truyện cũng đơn giản “cứ mỗi lần có cảm hứng

là mình lại viết vào cuốn sổ nhỏ, sau đó lại hoàn thành đứa con tinh thần một cách lặng

lẽ như chìm vào những số phận chung quanh mình” [33] Rồi một lần nữa, công việccủa chị lại thay đổi không phải viết văn là chính mà là buôn bán, mưu sinh Tích cóp

được chút ít, năm 2003, chị quyết định mở một cửa hàng kinh doanh du lịch tại thị trấn

Sa Pa “Quay cuồng với bán mua, chắp vá thổ cẩm, con nhỏ và trăm thứ công việc nộingoại, tôi vẫn in hai tập thơ và xuất bản hai tập truyện ngắn” [47] Công việc hiện tạigiúp Tống Ngọc Hân có một cái đầu tỉnh táo khi viết, để tự mình phân định ranh giớimỏng manh trong văn chương, dừng lại ở đâu là đúng mức Còn viết văn khiến choviệc kinh doanh trở nên nhân văn hơn Đến với văn chương giúp chị sống kỹ hơn,chậm hơn và biết cách chia sẻ với mọi người Chị có thể hình dung ra cuộc sống củamình nếu một ngày nào đó thiếu đi hạnh phúc, tình yêu, tiền, nhưng lại không thể hìnhdung được nếu dừng viết, dừng đam mê văn chương thì mình sẽ như thế nào

Lào Cai là một miền biên cương đẹp về cảnh sắc, đa dạng phong phú về bản sắcvăn hóa và ấm áp tình người khiến chị đem lòng yêu mến và coi đây là quê hương thứhai của mình Chính những cảm xúc đẹp đẽ nhất về đất và con người Lào Cai đã khiếnTống Ngọc Hân cầm bút và phát hiện ra mình có chút năng khiếu về văn chương Chịmuốn qua những tác phẩm của mình, bạn bè khắp mọi miền Tổ quốc sẽ biết đến mộtcộng đồng văn hóa đa sắc, đa âm của Lào Cai Lào Cai tuy được tạo hóa ban cho nhiềutài nguyên quý giá, có thể làm nền tảng vững chắc cho một cuộc đổi mới toàn diện vềnền kinh tế, văn hóa, giáo dục Thế nhưng thực tế đồng bào các dân tộc nơi đây vẫnchưa thoát nghèo, thoát khổ Căn nguyên là do đâu thì văn chương của chị cũng mongmỏi lý giải được điều đó Mỗi trang viết của chị không chỉ dừng lại trong không giancảnh sắc, mà còn trong cả suy nghĩ, tâm tư của nhân vật ở vùng biên cương, miền núiphía Bắc xa xôi của Tổ quốc

Sau khi vào Hội Nhà văn Việt Nam, Tống Ngọc Hân lại càng hăng say trênnhững trang viết Chị tâm sự: “kể chuyện đã thật sự trở thành niềm say mê của tôi Tôimuốn mọi người nghe chuyện tôi kể Chỉ đơn giản thế thôi.” Với giải nhất cuộc thitruyện ngắn của tỉnh Lào Cai năm 2012 khiến chị tự tin bước vào cuộc thi truyện ngắncủa tạp chí Văn nghệ Quân đội 2012 – 2014 Đầu năm 2013, chị làm quen với các báoVăn nghệ, Văn nghệ Công an, Tiền phong, Đại biểu nhân dân, Văn nghệ trẻ, Laođộng Và chỉ một năm, với hơn ba mươi truyện ngắn in trên các báo, tạp chí trungương, Tống Ngọc Hân được độc giả quan tâm và biết đến nhiều hơn Cuối năm 2013,chị được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam Sau khi vào Hội nhà văn Việt Nam, TốngNgọc Hân lại càng hăng say trên những trang viết Những nỗ lực của chị được ghinhận, trong liền ba năm 2013, 2014, 2015 truyện ngắn của Tống Ngọc Hân đã lọt topmười truyện ngắn hay của Văn nghệ trẻ và Văn nghệ, các giải thưởng của tạp chí Vănnghệ Quân đội, của Bộ Công an và Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn cùngnhững giải thưởng văn nghệ hằng năm Thế mạnh của Tống Ngọc Hân là tự sự và chị

kể những câu chuyện theo cách riêng mình Giọng điệu được hình thành từ trong tâmtưởng với suy nghĩ làm sao để diễn đạt cho thật cuốn hút, sau đó câu chữ tự khắc tuân

thủ giọng điệu Vì tôn trọng bạn đọc, nên chị cố gắng chắt lọc từng câu từ và đó lànhững gì cuộc sống đã tặng cho chị nguồn vốn quý giá để nuôi sống văn chương Chịquan niệm rằng làm được như vậy thì chi tiết mới có hồn, mới ám ảnh khiến người đọcđọc một lần sẽ nhớ mãi Con đường đến với văn chương của Tống Ngọc Hân thật tình

cờ, mộc mạc, giản dị và đầy chất thơ Trong mỗi tác phẩm của mình, chị thường tự ví

nó như viên gạch Muốn có nhiều gạch, thì phải viết, phải suy ngẫm, phải sáng tạo vàrồi những viên gạch tác phẩm văn chương của Tống Ngọc Hân sẽ nâng bước chân chịthành công

- Khái quát về tác phẩm

Những tác phẩm của Tống Ngọc Hân có thể kể đến như:

Tập thơ đầu tay: Những nét vân tay – Nhà xuất bản Hội nhà văn 2008

Tập truyện ngắn: Khu vườn yên tĩnh – Nhà xuất bản Phụ nữ 2009 (Giấc mơ –

Ngày mai mưa tạnh – Chuyện kể về đêm – Bàn tay người đàn ông – Linh hồn của mẹ– Trăng đàn bà – Thằng Dúi – Cầu vòng bảy sắc – Ga nhỏ – Anh Sáu – Rừng đầunguồn – Vết sẹo – Dốc Phạ – Huyền thoại núi Cô – Miếu thủy thần – Bão không số –Bát thuốc sắc – Lá thuốc – Khu vườn yên tĩnh)

Tập truyện ngắn: Sợi dây diều – Nhà xuất bản Hà Nội 2010 (Bon sai – Anh là tất

cả – Cái bóng – Dạ khúc – Đường cong – Hòn non bộ – Lá ngón – Ngôi chùa nhỏ bênsông – Phố thức – Ru biển – Tháng Chạp qua cửa – Tiêu và Lừ – Xin làm cây cỏ –Căn nhà không bán – Để gió cuốn đi – Ngày cuối cùng – Mảnh nương tốt – Người đànông trong tranh – Sợi dây diều)

Tập truyện: Đêm không bóng tối – Nhà xuất bản Hà Nội 2013 (Đêm không bóng

tối – Thần giữ của – Nhà ở phố Ngã Tư – Ngõ trăng – Tôi là ai – Bèo dạt mây trôi –Đưa những oan hồn qua sông – Hoa bìm bìm trong mưa – Cờ người – Chiếc lòng son– Cái thòng lọng – Song Mã – Trước ngày xuất gia – Đầm Phượng – Nước mắt đểdành – Ác mộng con rể – Đời ơi)

Tập truyện: Hồn xưa lưu lạc – Nhà xuất bản quân đội 2014 (Bạn không thân lắm

– Bến trăm năm – Điêu thuyền – Đường mưa – Hồn xưa lưu lạc – Lửa cười lửa khóc –Mầm đắng – Máu và tuyết – Mây không bay về trời – Người săn côn trùng – Ô cửa sổvẫn mở – Nu na nu nống – Núi vỡ)

Tập truyện: Mây không bay về trời – Nhà xuất bản Quân đội 2015.

Tiểu thuyết: Huyết ngọc – Nhà xuất bản phụ nữ 2015.

Tiểu thuyết: Âm binh và lá ngón – Nhà xuất bản Công an 2016.

Tập truyện ngắn: Tam không – Nhà xuất bản Hội nhà văn 2016 (Đợi mùa nắng

ấm – Cổng làng – Con đường chưa đi – Con trai người Xá Phó – Dải vải chàm bịt mắt– Góc khuất của làng – Mắt thần – Sình ca – Tam không – Đom đóm vào nhà)

Tập truyện thiếu nhi: Mùa hè trên núi – Nhà xuất bản Kim Đồng 2017.

Các tác phẩm của Tống Ngọc Hân luôn nhận được sự đón đọc của độc giả và sựđánh giá cao của các nhà chuyên môn, các nhà phê bình Chính vì lẽ đó mà chị đã cótrong tay rất nhiều giải thưởng, phải kể đến như: Giải thưởng UBTQ Liên hiệp các hội

văn học nghệ thuật Việt Nam cho tập thơ Những nét vân tay; Giải thưởng hội văn học

nghệ thuật Thiểu số Việt Nam, giải thưởng Phan Xi Păng (2007 – 2012) cho tập truyện

ngắn Khu vườn yên tĩnh; giải thưởng cuộc thi viết về đề tài Vì an ninh tổ quốc và bình

yên cuộc sống do Bộ công an và Hội nhà văn tổ chức (2011 – 2015) cho tiểu thuyết

Âm binh và lá ngón; giải A giải thưởng Phan Xi Păng (2012 – 2017) do UBND tỉnh

Lào Cai tổ chức cho tiểu thuyết Huyết ngọc cùng rất nhiều giải thưởng thường niên

của Hội văn học nghệ thuật Lào Cai nói riêng và Hội văn học nghệ thuật Việt Nam nóichung Hiện nay chị đang ở độ tuổi 41, đang ở “độ chín” của văn chương, vì thế nhữngtác phẩm cũng như những giải thưởng vẫn sẽ còn nối dài tiếp theo sau đó

1.1.2 Quan niệm nghệ thuật của Tống Ngọc Hân

Tống Ngọc Hân là một trong những nhà văn nổi tiếng với sáng tác về đề tài biêngiới, miền núi và đồng bào dân tộc thiểu số Với lối viết giản dị, mạch lạc, cuốn hút,thâm trầm, nhiều day dứt trong những tác phẩm đã để lại ấn tượng trong lòng độc giả.Nói về quan niệm nghệ thuật của mình, Tống Ngọc Hân từng chia sẻ: “Viết văn khiếncho công việc kinh doanh trở nên nhân văn hơn, còn viết văn giúp chị sống kỹ hơn,chậm hơn và biết cách chia sẻ với mọi người” [47] Tống Ngọc Hân làm quen với vănchương từ khi mới bắt đầu học chữ Những áng văn, những vần thơ khi còn bập bẹđánh vần ấy đã khiến chị thích thú Sau khi tốt nghiệp trường Cao đẳng sư phạm, chị

đã lên Lào Cai sinh sống và chính những cảm xúc đẹp đẽ nhất về đất và người Lào Caikhiến Tống Ngọc Hân cầm bút viết và phát hiện ra mình có chút khiếu văn chương.Chị muốn qua những tramg viết của mình, mọi người sẽ biết đến một Lào Cai đa sắcmàu như thế nào Cuộc sống là vốn nguồn quý giá của văn chương Những chi tiết vềcuộc sống ấy nhiều vô kể trong những nơi ta đến, từng qua, từng ước mơ được đếntrong mỗi ngày Chỉ có điều ta có đủ nhạy cảm để nhận ra nó hay không mà thôi Thếmạnh của Tống Ngọc Hân là tự sự, những câu chuyện chị kể thường theo cách củamình Vậy nên giọng điệu trong sáng tác của chị đều được hình thành từ trong tâmtưởng với suy nghĩ làm sao để diễn đạt cho thật hấp dẫn Các câu từ, chi tiết trong tácphẩm của mình luôn được chị trau dồi, gọt dũa làm sao cho nó thật sống, thật có hồn

Để cuộc sống ban tặng cho mình những điều quý giá, thì phải trả ơn cuộc sống rấtnhiều thứ, trong đó có lòng chân thành Chân thành học hỏi, tiếp thu, chân thành vớichính bản thân mình

Chia sẻ những quan niệm sáng tác văn chương của mình, Tống Ngọc Hân chobiết: “Hiện thực cuộc sống có rất nhiều vấn đề cần được phản ánh, nhưng văn chươngphải chọn những vấn đề khai thác để tránh gây ra những phản cảm Không phải hiện

thực nào cũng xuất hiện trong tác phẩm văn học Chuyện kể ra khiến người đọc lânglâng, khoái cảm, chuyện kể ra khiến người đọc mỉm cười, khiến người đọc rơi nướcmắt thương cảm, khiến người đọc phẫn uất trước những điều xấu xa Như thế cónghĩa là ta đã lay động được trái tim người đọc Nhưng nếu câu chuyện của ta khiếnngười đọc thở hắt ra, như bị đầu độc bởi ác quá, xấu quá, tàn nhẫn quá, bi thươngquá tất cả một màu u ám tối tăm, chả thấy điều gì sáng láng, chả thấy điều gì đángtin, thì có nghĩa là người kể chuyện đã thất bại Vì tác phẩm văn học, nghệ thuật, ngoàichức năng phản ánh hiện thực còn có chức năng giáo dục, thẩm mỹ” [47]

Con người và thân phận con người luôn là tâm điểm sáng tác của văn học Conngười thương trường có tỳ vết của thương trường; con người trí thức có tỳ vết của tríthức Cái tỳ vết ấy có thể là lòng tham, sự đố kị hoặc thói ích kỷ Ngọc cũng còn cóvết, con người cũng thế Không cầu toàn đối với nhân vật trong truyện, vì thế các nhânvật trong tác phẩm của chị thường rất thật và thoải mái Mỗi câu chuyện giống nhưmột sự cố gắng làm dịu đi, làm mờ đi cái “vết” trong mỗi con người mà thôi Vănchương không phải là đòn roi, mà là tiếng chuông, đôi khi là tiếng gió Trước khi sángtác một tác phẩm nào đó, Tống Ngọc Hân luôn đặt câu hỏi: Viết như thế, có giúp gìcho người đọc không? Đã đủ nhân văn chưa? Chị kể chuyện bằng cả con tim của mìnhvới cái đầu luôn tỉnh táo Quan niệm văn chương của chị là sự cho đi, để thai nghénđược đứa con tinh thần của mình còn phải nhọc nhằn, trải nghiệm và còn đắng đót rấtnhiều Trong niềm vui cuộc sống của Tống Ngọc Hân, cái hạnh phúc nhất mà chị chia

sẻ là chị được viết: “Chả thế mà tôi luôn trong tình trạng bị nhân vật cầm tay dong đitrong cái biển đời đầy ắp những hỉ nộ ái ố Đi đến mê mệt rồi thấy mình đang lânglâng ở cõi khác: cõi văn Ở cõi này, thi thoảng vẫn có những câu hỏi nhau: “Đã đọcTống Ngọc Hân chưa?” Thật là khó diễn tả cái cảm giác khi nghe người đời gọi tênmình” [47]

Tống Ngọc Hân đi nhiều và khai nhác nhiều mảng đề tài Dù đi xa nhưng tronghuyết quản của người con xa hương ấy vẫn đau đáu hình ảnh quê nhà Đó trở thànhđộng lực thôi thúc chị trở về nguồn cội, quê hương Phú Thọ vào năm 2018 Khi cònsinh sống và làm việc tại Lào Cai, chị tập trung phản ánh đời sống hiện tại của ngườidân bản xứ, ca ngợi những phong tục tập quán đẹp, đồng thời lên án đấu tranh những

hủ tục lạc hậu, lỗi thời đi ngược lại thuần phong mỹ tục của dân tộc Với đất tổ quênhà, chị luôn dành những gì ưu ái nhất, chắt lọc nhất, tinh tế để cho ra đời những tácphẩm hay, đặc sắc mang dấu ấn vùng riêng Trong hành trang văn chương của mình,chị dành khá nhiều thời gian, tâm tưởng để viết các tác phẩm về vùng quê trung dutươi đẹp, từ con người đến cảnh vật, đến nét đẹp văn hóa Tống Ngọc Hân luôn coi vănchương là bạn và lí do cầm bút của chị quả thật rất thiêng liêng “Tôi coi văn chương

là bạn Tôi không hời hợt nông cạn với bạn, thì bạn không phụ tôi Thế thôi” [47]

1.1.3 Quan niệm về nhân vật và phân loại nhân vật trong truyện ngắn “Tam không” của Tống Ngọc Hân

Trong tác phẩm văn học đặc biệt là các tác phẩm tự sự, nhân vật chính là phươngdiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện tượng một cách hình tượng Nhân vật còn làhình thức thể hiện những quan niệm sáng tác của tác giả về con người và cuộc sống.Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, vềmột loại người nào đó, về một vấn đề nào đó của hiện thực Như vậy, nhân vật khôngchỉ hình thức đơn thuần nó bao hàm cả nội dung, tư tưởng và quan niệm của nhà văn

về con người và thế giới, nhân vật văn học nào cũng biểu hiện cách hiểu của nhà văn

về con người theo một quan điểm nhất định và qua các đặc điểm đã chọn; nhân vật vănhọc chính là mô hình con người của tác giả

Trong Từ điển văn học: “Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học,

tiêu điểm để bọc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố cótính hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giátrị tư tưởng – nghệ thuật của tác phẩm văn học” Với định nghĩa này, các nhà biên soạn

từ điển đã nhấn mạnh nhân vật trong tác phẩm văn học chính là nơi tác giả văn học gửi

gắm giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật trong sáng tác của mình Trong cuốn 150

thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân đề xuất cách nhìn nhân vật trong mối tương

quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn và trường phái văn học như sau: "Nhânvật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhàvăn, một khuynh hướng trường phái hoặc một dòng phong cách Nhân vật văn học làhình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹncủa con người là nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi làcác con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán vào cho những đặc điểmgiống con người” [4; tr.241]

Nói cụ thể hơn, nhân vật có vai trò, vị trí và ý nghĩa đặc biệt quan trọng Đó làhạt nhân của sự sáng tạo, là nhân vật trung tâm để nhà văn lý giải tất cả mọi vấn đề củađời sống xã hội Nhân vật có thể chỉ là sự hóa thân, hình bóng, là mộng tưởng củachính tác giả Cũng có những nhân vật được xây dựng trên nguyên mẫu của đời sốngkết hợp với năng lực tổng hợp của nhà văn sáng tạo nên Nhân vật là yếu tố mang cảmhứng cho nhà văn, là sự thể hiện quan niệm về con người, nhân vật luôn là chìa khóa

để giải mã những vấn đề mà nhà văn đặt ra trong tác phẩm Nhà văn luôn nhìn nhận vàđánh giá hiện thực thông qua tâm điểm nhân vật và mọi nỗ lực sáng tạo của nhà vănđều nhằm tới mục đích là xây dựng nhân vật có cá tính độc đáo và đặc sắc Thôngthường, các nhân vật được xây dựng bằng sự nỗ lực sáng tạo của nhà văn, chuyên chở

ý tưởng của nhà văn, in đậm cá tính sáng tạo của nhà văn và bao giờ cũng mang dấu

ấn thời đại Dĩ nhiên vì sức sống của nhân vật đã làm nên vinh quang và tư tưởng cho

nhà văn Vì thế, nhân vật là một trong những phương diện đặc sắc thể hiện phong cáchnghệ thuật, đánh dấu sự trưởng thành của nhà văn trên con đường sáng tác văn học Theo các nhà lí luận văn học ở Việt Nam, có nhiều cách phân loại nhân vật như:nhân vật chính – nhân vật phụ – nhân vật trung tâm; nhân vật loại hình – nhân vật tưtưởng – nhân vật tính cách – nhân vật chức năng; nhân vật trữ tình – nhân vật tự sự –nhân vật kịch; nhân vật dẹt (phiến diện) – nhân vật tròn (đa diện); nhân vật tĩnh – nhânvật động; nhân vật hiện hữu – nhân vật hàm ẩn, hư vô, vĩnh cửu; nhân vật con người –động thực vật – đồ vật; các kiểu nhân vật trong từng thể loại văn chương Song, sự rađời của các loại hình nhân vật tùy thuộc vào quan niệm sáng tác của mỗi nhà văn Với

Tống Ngọc Hân cũng vậy, hệ thống nhân vật trong tập truyện ngắn Tam không nói

riêng và trong văn xuôi của chị nói chung cũng đã phản ánh quan niệm nghệ thuật vềcon người trong chặng đường sáng tác của chị Sự phân loại nhân vật chỉ là tương đối,nhằm tiếp cận được đúng ý đồ của nhà văn Trong đề tài của chúng tôi, căn cứ vào lýthuyết phân loại nhân vật, áp dụng vào sự có mặt thực tế của các nhân vật trong tácphẩm, đồng thời Tống Ngọc Hân là một cây viết nữ trẻ nên chúng tôi phân loại nhânvật theo quan điểm giới Trên cơ sở đó, đề tài tiến hành khảo sát hai kiểu hình tượng

nhân vật trong tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân, đó là: hình tượng

người phụ nữ và hình tượng người đàn ông

- Hình tượng người phụ nữ trong truyện ngắn “Tam không” của Tống Ngọc Hân.

Hình tượng người phụ nữ trong tập truyện ngắn Tam không của Tống Ngọc Hân

được đặt trong môi trường gần gũi, quen thuộc, trong gia đình cũng như trong các mốiquan hệ khác nhau Vẻ đẹp của người phụ nữ được bộc lộ rõ nét Có thể nói, nhân vậtphụ nữ chiếm một tỉ lệ lớn trong sáng tác của Tống Ngọc Hân, bởi người phụ nữ luôn

là hiện thân cho những gì cao cả, vĩ đại Ca ngợi vẻ đẹp thiên chức của người phụ nữcũng là cách thức nhà văn Tống Ngọc Hân thể hiện ý thức về phái tính, khẳng định vaitrò to lớn của nữ giới đối với cuộc đời Có thể thống kê được những nhân vật nữ tiêu

biểu trong tập truyện ngắn Tam không như: Dâu, bà Sùng (Đợi mùa nắng ấm); bủ Dĩ, Liên, cô Nhâm, mẹ trưởng thôn, mẹ và bà của Liên (Cổng làng); Sủi, vợ Sò (mẹ Sủi),

mẹ Phù, “vợ” chú Dín (Con đường chưa đi); Sa, Hờ (Con trai người Xá Phó); cô giáo Hoàn, Mắn (Dải vải chàm bịt mắt); bà nội Tư, cô dở, bà Đắng, cô Thêm (Góc khuất

của làng); Hằng (con dâu ông Đặng), bà Thuận (Mắt thần); lang bà (Sình ca); Hiên,

mẹ chồng Hiên (Đom đóm vào nhà) cùng rất nhiều nhân vật nữ khác được điểm qua để

góp phần thêm cho sự đa thanh đa sắc của tác phẩm

Trong tác phẩm, Tống Ngọc Hân xây dựng hình tượng người phụ nữ dù họ đangsống trên quê hương hay lưu lạc nơi xứ người những vẫn có một tình cảm thiêng liêng,

họ luôn hướng về quê hương, mang nặng nghĩa tình với mảnh đất họ đang sống Cô

giáo Hoàn trong Dải vải chàm bịt mắt, Tống Ngọc Hân muốn đề cao sự thầm lặng mà

cao cả của những cô giáo vẫn ngày đêm miệt mài đem cái chữ, ánh sáng văn hóa đếncho làng bản vùng sâu vùng xa của đất nước, được dân làng cảm mến: “Thật thà mànói là tôi cũng rất biết cám ơn cô giáo Tôi cũng sẽ cố gắng thuyết phục bố mẹ cháu đểcháu không thể bỏ học được Bỏ học là phụ lòng cô giáo quá” [25; tr.81] Bất cứ một aikhi gặp cô giáo Hoàn cũng sợ, cũng lủi vì sợ cô ghi vào sổ chiêu sinh để đi học.Trường học ở Sài Cang mở ra cũng được năm sáu năm rồi, tuy có nhiều thầy cô bỏtrường, bỏ trò vì cái sự thiếu thốn và khó khăn nơi đây, nhưng cô Hoàn vẫn dẻo dai,hết lòng vì con chữ “cô Hoàn chủ nhiệm và đứng dạy luôn ba lớp, sáu, bảy, tám Balớp dồn một cũng hơn chục đứa” [25; tr.84] Ở cái bản này, cô Hoàn là cô giáo ở lâunhất, thuộc từng con suối, đường đi, lỗi về nhưng “trong trận mưa lớn vừa rồi, côHoàn và một cô giáo nữa vượt suối Hung trở về trường đã bất ngờ bị lũ quét ập đếncuốn đi Vừa sáng nay vớt được một xác người, vẫn chưa thấy cô Hoàn” [25; tr.91].Thật đau lòng cho những cô giáo hết lòng tận tụy hi sinh cả cuộc đời, gia đình và hạnhphúc riêng của bản thân vì học sinh thân yêu nhưng lại có một kết cục buồn

Tình yêu thương, trí tuệ và sự bao dung của người mẹ chính là yếu tố quan trọng

trong việc nuôi dạy con cái Xây dựng hình tượng người mẹ trong tập truyện ngắn Tam

không, Tống Ngọc Hân muốn khơi gợi trong lòng bạn đọc những phẩm chất cao quý

của người phụ nữ Việt Nam đảm đang, tháo vát, âm thầm hi sinh cuộc đời mình vì giađình, vì chồng và vì con Tình mẹ là một thứ tình cảm thiêng liêng và cao quý Tất cảmọi người mẹ trên cõi đời này đều thương yêu con mình, đấy là bản tính, là thiên chứccủa người phụ nữ Chính nhờ tình thương của người mẹ mà đứa con được lớn lên và

trưởng thành Vì thương yêu con, mong con sớm được khỏe mạnh, Mắn (Dải vải chàm

bịt mắt) đã trốn gia đình cõng đứa bé đi bệnh viện; rồi lúc nghe được bệnh tình của

con trai mình cùng với lời khuyên là đẻ đứa khác đi thì “Mắn không thể đứng ỳ rađược nữa, Mắn run rẩy lấy dải vải chàm cũ ra, làm một việc quen thuộc, buộc mắtthằng bé lại Tay cô nắm chặt lấy chai nhựa, như để bấu víu vào đó mà vững lòng cõngcon ra khỏi bệnh viện” [25; tr 97] Dẫu con đường đi có xa, có mệt lử đi chăng nữa,nhưng vì tình thương của người mẹ “Mắn cắn răng, chân bấm chặt xuống đất mà bước.Đồng hành với cô là một bình minh không có ánh mặt trời Hơi thở gấp gáp, nóng hổicủa đứa nhỏ dội vào lưng Mắn, ngấm qua da thịt, lọt vào tim gan, như một lời oán

trách” [25; tr.97] Bà nội của Tư (Góc khuất của làng) khi nghe tin đứa con gái của

mình qua đời thì hấp tấp đứng dậy, hai thúng vơi bồ kết dồn lại một rồi cứ thế độithúng lên đầu mà chạy “Tư về đến cổng, thấy thúng bồ kết tung tóe Bà nội không cốđem thúng bồ kết vào sân nữa hay sao Nhà Tư kha khá người đến, cô dở nằm ngayngắn trên giường” [25; tr.118] Bà đau buồn, bà khóc, tiếng khóc hự hự trong họng như

bị ai đấm một quả vào chỗ hiểm, bà khóc nức nở Đứa con mình mang nặng đẻ đau,đứa con mình nuôi lớn lên từng ngày, bây giờ lại chết ngay trước mắt mình, điều này

thực sự không một người mẹ nào có thể mạnh mẽ mà vượt qua được cả Trong truyện

Cổng làng người mẹ, người bà quần quật làm việc để nuôi nấng bốn miệng ăn trong

nhà, người mẹ, người bà ấy luôn dành cho đứa con, đứa cháu mình những điều gì tốtđẹp nhất; kể cả những lúc khó khăn, sự đói ập đến trong nhà thì họ sẵn sàng ăn nấmtrừ bữa thay cơm, để dành những phần còn lại cho những đứa con thơ của mình Hìnhtượng người mẹ hiện lên với những đức tính: lòng nhân hậu, bao dung, sự hi sinh thầmlặng, tình yêu con mãnh liệt, bền bỉ

Hình tượng người phụ nữ trong tập truyện còn hiện lên với thiên chức làm vợ,

làm con Trong Đợi mùa nắng ấm, Dâu hiện lên là một ví dụ điển hình cho thiên chức

này Cô nàng làm tròn vai trò của người vợ, là một con người chịu thương chịu khó,biết trân quý và thể hiện là một người vợ mẫu mực “Dâu uống từng thìa nước phở Páotrộn gia vị và thịt lên thật đều Dâu gắp hết chỗ thịt quay vào bát của chồng rồi mớitrộn Páo gắp trả lại, Dâu lại gắp sang Dâu ngồi nhích ra, vẫn uống nước phở Páo hếtcốc rượu, hết thịt thì chuyển sang ăn phở Bát phở của Páo vơi, Dâu lại gắp bánh phởcủa mình sang bát chồng Gắp qua gắp lại, cuối cùng Dâu nghiêng bát, trút sạch phởvào cái bát của chồng và đứng dậy thật nhanh đi về phía cái chậu nước rác, nhấn cáibát của mình xuống đó Páo bẽn lẽn nhìn chủ quán và tự hào liếc xung quanh Dâungồi cạnh chồng, canh đến lúc bát phở của Páo cạn, nhìn rõ những hạt ớt như vànglắng dưới đáy bát” [25; tr.15] Chỉ với hành động đùn đẩy bát phở của Dâu dành choPáo cũng đủ thấy được tấm lòng của cô dành cho anh như thế nào, cô nghĩ rằng đànông con trai là trụ cột trong gia đình nên nhất quyết không thể ốm được, một con ngựađau thì sẽ kéo theo rất nhiều điều khác Thương chồng, cô sẵn sàng nhịn nhường suất

ăn của mình, miễn là chồng mình khỏe, chồng mình có sức Dâu cũng thể hiện rất tốttrong vai trò đạo làm con của mình Vì hoàn cảnh đói nghèo, Dâu đã phải bán đi chiếcthắt lưng của mình để đổi lấy cái tình “mẹ chồng nàng dâu” “Dâu vẫn thoăn thoắt cởicái thắt lưng của mình ra Cái thắt lưng với hai lá to màu xanh rêu rất đẹp thêu bằng tơtinh xảo Cái thắt lưng cô mới diện một lần trong ngày cưới, còn mới tinh Cầm trongtay một trăm nghìn, Dâu gỡ cái khăn xuống buộc thay cho thắt lưng và đi về hiệuthuốc tây Lát sau Dâu hớn hở đi ra với mấy vỉ thuốc trong tay [25; tr.7] Vì sự ốm yếucủa mẹ chồng mà Dâu sẵn sàng tìm những thứ đồ cũ còn lành lặn mà người Tây vẫnmua để bán lấy tiền đưa người già đi viện Đổi lại, đối với nàng dâu này, bà Sùng cũngrất mực yêu thương, khi thấy chiếc thắt lưng không còn nữa, bà đã quyết định đem ngô

đi bán để chuộc lại – điều này chưa từng có trong tiền lệ suy nghĩ của bà, vì bà chorằng chỉ khi nào no đủ mới được bấn ngô, nhưng bây giờ thì vẫn còn nghèo còn khóquá Người phụ nữ khi làm vợ, làm mẹ đồng nghĩa thực hiện nhiều chức năng riêngcủa người con gái Theo thời gian, những chuẩn mực ấy có thể thay đổi, nhưng đức

tính thủy chung, nhân hậu, giàu lòng hi sinh và tấm lòng vị tha sẽ luôn còn đó, từ baođời nay

Bên cạnh đó, hình tượng người phụ nữ còn hiện lên qua những nỗi đau, những bikịch Mỗi nhân vật là một hoàn cảnh, một bi kịch, không ai giống ai, nhưng trong họđều gợi lên trong lòng bạn đọc bao điều suy nghĩ Dẫu biết phụ nữ là để yêu thương,

để nâng niu và chăm sóc, nhưng đâu đó trong xã hội vẫn còn không ít những phụ nữphải gánh chịu đau đớn, tủi nhục bởi phong tục lạc hậu mà chỉ nghe thôi cũng khiến

người ta xót xa Đó là cô nàng Sủi (Con đường chưa đi) bị các hủ tục bói toán, bị các

luật lệ trong làng ngăn cấm tình yêu đối với Phù; để rồi đến khi đám cưới của haingười diễn ra có những điều thật là kì quái và chưa từng có đám cưới nào giống như

thế Đó là Mắn (Dải vải chàm bịt mắt) dù rất muốn bảo vệ đứa con của mình, dù muốn

đưa nó đi điều trị ngay nhưng lại bị gia đình ngăn cấm, chỉ cho uống thuốc lá tự hái và

gọi thầy về cúng bái Đó là Dâu (Đợi mùa nắng ấm), cô chỉ mới hai mươi nhăm tuổi

nhưng mặt đã có khối nếp nhăn, Dâu chưa được đi đâu, từ ngày lấy Páo về làm chồngchỉ biết đẻ “Dâu chưa từng đi họp phụ nữ bao giờ nên không biết thế nào là kế hoạch,

cứ đẻ thôi Đàn bà ở đây, nhiều người đẻ con, đàn con đông bằng đàn lợn Đâu cứ phải

đi họp mới là phụ nữ Cứ biết đẻ con là thành phụ nữ rồi” [25; tr.7] Vì thiếu hiểu biết

về các hiện tượng tự nhiên và niềm tin vào các phép màu của thần linh, mà đôi trai gái

trong Con trai người Xá Phó dang dở tình duyên Duyên vợ chồng cảu Chỉn và Hờ

không thành, nhìn thấy cuộc sống vất vả của Hờ sau này mà Chỉn cảm thấy dằn vặt,nhức nhối Chỉn càng lo cho Hờ bao nhiêu thì Sa vợ Chỉn lại càng đau khổ bấy nhiêu.Nhìn chung nói đến đội ngũ nhà văn đương đại, không thể không nhắc đến độingũ nhà văn nữ vừa đông đảo về số lượng vừa đa dạng về tiềm năng sáng tạo xuất hiện

từ sau đổi mới Những gương mặt nhà văn nữ đương đại đã tạo nên bản sắc nữ, mộtdấu ấn nữ rất đậm nét trên văn đàn và tạo nên diện mạo mới cho văn xuôi đương đạivới những “thương hiệu” từ lâu đã đi vào lòng công chúng Có thể nói Tống Ngọc Hâncũng là một trong những nhà văn nữ được bạn đọc yêu quý bên cạnh các tác giả tiêubiểu như Đoàn Lê, Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Lý Lan, Hà Thị Cẩm Anh, Trần ThùyMai, Phạm Thị Hoài, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Võ ThịXuân Hà, Y Ban, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Di Li, Nguyễn QuỳnhTrang, Từ Nữ Triệu Vương, Cấn Vân Khánh, Niê Thanh Mai… Cũng như các cây bút

nữ khác, điều mà Tống Ngọc Hân quan tâm nhiều nhất trong sáng tác của mình là thânphận của những người cùng giới được đan cài trong những câu chuyện thường ngàyvới những vui buồn được mất giữa cho và nhận, bất hạnh và hạnh phúc Họ đã viết vềnhững mảnh đời bất hạnh bằng tất cả sự thấu hiểu và cảm thông với nỗi đau của conngười trong nhiều tình huống khác nhau Bên cạnh những nét chung đó, mỗi cây bút

nữ lại có đặc trưng riêng khó lẫn, tạo nên cá tính và phong cách khác nhau chẳng hạn:

Lê Minh Khuê được công chúng biết đến khi tập truyện ngắn Cao điểm mùa hạ với điểm nhấn là truyện Những ngôi sao xa xôi ra đời Các tác phẩm xuất sắc của Lê Minh

Khuê đã được dịch và giới thiệu ở nhiều nước trên thế giới (Mỹ, Pháp, Nhật,

Malaysia), đặc biệt tập truyện The Stars, the Earth, the River – Những ngôi sao, trái

đất, dòng sông (Nxb Curbstone Press, Mỹ, 1998) của Lê Minh Khuê đã được tặng giải

thưởng quốc tế Byeong - Ju Lee với lời đánh giá: “Tác phẩm thời hậu chiến của bàquan tâm đến hậu quả chiến tranh đối với đất nước mình, những vấn đề sau khi thốngnhất đất nước, sự nghèo đói và tình trạng xói mòn văn hóa và tinh thần khi đất nướcchuyển đổi sang một xã hội tiêu thụ Những vấn đề này được thể hiện bằng một vănphong đẹp, chua xót và trang nghiêm” Nguyễn Thị Thu Huệ được chú ý từ cuộc thi

truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn Hậu thiên đường Cũng như

nhiều cây bút nữ khác, truyện của Nguyễn Thị Thu Huệ chủ yếu đề cập đến những vấn

đề thường nhật của cuộc sống như tình yêu, hôn nhân và gia đình nên phần lớn nhânvật của chị là nhân vật nữ; họ luôn trăn trở trong sự kiếm tìm tình yêu đích thực vàhạnh phúc nhưng đó luôn là những ảo ảnh xa vời, bởi vậy họ dễ rơi vào bi kịch Khámphá cuộc sống ở những điều bình thường, Nguyễn Thị Thu Huệ đã tỏ ra là một cây bút

nữ sắc sảo khi nhìn cuộc đời theo con mắt của riêng mình Hiện thực cuộc sống và conngười được chị tái hiện không chỉ qua những trạng thái tâm lý tinh tế, vốn ngôn ngữmiêu tả thế giới cảm giác phong phú đầy mẫn cảm, điều đó đã tạo nên dấu ấn riêngcho những tác phẩm của chị Phan Thị Vàng Anh ngay khi xuất hiện đã trở thành mộthiện tượng văn học Tập truyện ngắn Khi người ta trẻ của chị ra đời đã khuấy động

bầu không khí phê bình văn học Hai tập truyện ngắn Khi 18 người ta trẻ và Hội chợ

của Phan Thị Vàng Anh đã định hình một cá tính khó lẫn: ngắn gọn, sắc sảo, thâmthúy, trí tuệ Cái độc đáo của Phan Thị Vàng Anh là chị đã “biết cách lạ hóa nhữngđiều quen thuộc, biết làm cho da diết những điều tưởng chừng nhạt nhẽo” Nhiềutruyện của chị chỉ là những truyện mini nhưng đã làm cho người đọc phải bất ngờ về ýtưởng mới lạ cũng như giọng điệu - những ý tưởng và giọng điệu chỉ có thể có được

“khi người ta trẻ” Sau Phan Thị Vàng Anh, văn đàn Việt Nam một lần nữa lại nổi sóngkhi nhà văn trẻ Nguyễn Ngọc Tư xuất hiện Nguyễn Ngọc Tư được bạn đọc biết đến

lần đầu từ tập truyện ngắn Ngọn đèn không tắt và đã trở thành một cái tên hot được tìm kiếm nhiều nhất trên văn đàn khi cho ra đời truyện ngắn Cánh đồng bất tận Khác với

các cây bút trẻ khác, Nguyễn Ngọc Tư không chinh phục bạn đọc bằng những cách tân

lạ lẫm trong lối viết hay những “đại tự sự” trong truyện của mình Chị chỉ viết vềnhững mảnh đời bình dị quanh mình - những mảnh đời bất hạnh, hẩm hiu hay nhữngniềm vui giản dị, bé nhỏ của con người Nam Bộ trong cuộc sống thường ngày Quangòi bút Nguyễn Ngọc Tư, những con người lam lũ, nghèo khó, bộc trực ấy ẩn chứabên trong cả một tâm hồn vừa nhân hậu vừa tinh tế trong cách đối nhân xử thế… tất cả

được thể hiện trong một thứ ngôn ngữ hồn nhiên, thô mộc, đậm đặc chất phương ngữNam Bộ

Cùng trong dòng chảy của văn xuôi nữ Việt Nam nhưng Tống Ngọc Hân luônkhẳng định mình ở một cách viết riêng Viết với chị là một cuộc dấn thân nghiệt ngãcho những đam mê bất tận, cũng như nhiều người đã phải đánh đổi cả hạnh phúc giađình hay bổng lộc, quyền chức vì văn chương Tuy trong cuộc dấn thân ấy không phải

ai cũng về tới đích mà có khi chỉ là những cuộc phiêu lưu kỳ thú, khiến họ phải trả mộtcái giá đắt hơn gấp nhiều những gì họ tưởng Biết vậy, Tống Ngọc Hân vẫn không thểrời cây bút, những nhân vật người phụ nữ vẫn là đối tượng, là nguồn cảm hứng chủđạo của chị Nhân vật trong tác phẩm của chị có cách sống và cách suy nghĩ riêng.Trong từng trang viết, Tống Ngọc Hân đã xây dựng nhiều kiểu nhân vật nữ đa dạng,nhằm gửi tới cho người đọc thông điệp sâu sắc, chứa chan tinh thần nhân văn về cuộcsống và con người

- Hình tượng người đàn ông trong truyện ngắn “Tam không” của Tống Ngọc Hân

Bằng cái nhìn của người trong cuộc, các nhà văn nữ Việt Nam đương đại đã đemlại những trải nghiệm, hiểu biết sâu sắc, mới mẻ về người phụ nữ Nhưng như thế chưa

đủ để hoàn thiện thế giới nhân vật trong sáng tác của họ Một nửa còn lại của thế giới,những người đàn ông đã được khám phá song hành cùng với người phụ nữ Qua nhãnquan của nữ giới, hình tượng người đàn ông hiện lên khá đa diện, vừa là chỗ dựa đầytin yêu của phái nữ, nhưng mặt khác cũng là những nguyên nhân gây ra nỗi đau khổ,bất hạnh cho họ; vừa mạnh mẽ, tài giỏi, lại chất chứa những nỗi đau của sự cô đơn, bikịch Mang nhiều khuôn mặt, nhưng nhìn chung nhân vật người đàn ông thời hiện đại

đã có sự khác biệt hoàn toàn so với những mẫu hình người đàn ông truyền thống trongvăn học trước đây Cũng giống như hình tượng người phụ nữ, nhân vật người đàn ông

trong truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại nói chung và truyện ngắn Tam không của

Tống Ngọc Hân nói riêng được khắc họa nhiều ở mảng đề tài tình yêu, cuộc sống hônnhân, gia đình Chính trong phạm vi đề tài này, với sự song hành cùng cuộc sống củaphái nữ, hai thái cực tốt, xấu, chính diện, phản diện của người đàn ông được bộc lộ rõ

Có thể thống kê một số nhân vật người đàn ông tiêu biểu trong tập truyện ngắn

Tam không như sau: Páo, ông Sùng (Đợi mùa nắng ấm); Bách, ông Trương (Cổng làng); Sò (bố Sủi), Phù, ông nội Phù, bố Phù, chú Dín (chú của Phù) (Con đường chưa đi); Chỉn, ông Chứ (bố Chỉn), chồng Hờ (Con trai người Xá Phó); ông Din, Vương (Dải vải chàm bịt mắt); Tư, ông nội Tư (Góc khuất của làng); Tuấn, ông Đặng (bố

Tuấn) (Mắt thần); cụ Ngư, ông Dừn (Sình ca); nhân vật “tôi”, anh trưởng thôn, ông giáo sư (Tam không); Tiến, bố Tiến (Đom đóm vào nhà) Hình tượng nhân vật người

đàn ông trong tập truyện đều gợi nên những nét riêng biệt, nhằm nổi bật lên dụng ý mà

nhà văn muốn gửi gắm tới bạn đọc, được khắc họa ở nhiều mảng đề tài tình yêu, cuộcsống hôn nhân, gia đình

Người đàn ông luôn là trụ cột của gia đình, người phụ nữ dù có mạnh mẽ đến đâuthì trong mắt họ người đàn ông luôn là chỗ dựa vững chãi trong cuộc đời Không ítsáng tác của phái đẹp đã xây dựng nên hình ảnh những người đàn ông quả cảm, khẳngkhái, giàu nghị lực, ý chí vươn lên trong cuộc sống hiện đại Đó là người chồng Páo và

bố chồng ông Sùng (Đợi mùa nắng ấm), đi đâu, làm gì họ luôn đặt gia đình của mình

của mình là trên hết, họ có tinh thần trách nhiệm cao đối với gia đình, đối với từngthành viên trong gia đình “Có một sự phân công ngấm ngầm trong gia đình Dâu ÔngSùng cắm chốt, dựng lều tận ngoài Mường Tiên Nơi ấy đất tốt, củ sắn to bằng bắpchân Ông cứ đi độ nửa tháng mới về nhà lấy gạo, rượu, muối và thuốc lào một lần.Dâu và Páo thì sấp ngửa với nương ngô hai vụ và lúa một vụ” [25; tr.8] Lời nói của họtrong gia đình luôn có trọng lượng, đùn đẩy nhường nhau đi ăn trước đi ăn sau, cuốicùng ông Sùng thắng, và người cha già ấy dõi theo hai vợ chồng trẻ dắt tay nhau đi ăn

bằng một ánh mắt chan chứa yêu thương Đó là Sò (bố Sủi), ông nội Phù (Con đường

chưa đi), những người đàn ông này không chỉ lo cái no cái mặc cho cuộc sống của gia

đình, mà họ còn lo cho cuộc sống hôn nhân của những đứa con cháu trong gia đìnhmình

Trong tình yêu của mình, những người đàn ông luôn bảo vệ người phụ nữ mìnhthương, và nếu như có mắc phải lỗi lầm gì trong quá khứ, họ sẵn sàng sửa, sẵn sàngnhận lỗi Người đàn ông ấy cũng muốn yêu và được yêu, cũng yêu người phụ nữ của

mình hết sức chân thành Đối với chàng Phù (Con đường chưa đi) đã rất buồn bã khi

tình yêu của mình bị ngăn cấm, những lời hẹn ước lứa đôi chẳng lẽ sẽ vĩnh viễn khôngtrở thành hiện thực Nhưng không, bằng tình yêu chân thành, mọi thứ sẽ luôn có cách:

“Sủi nhoẻn miệng cười Nụ cười của Sủi đẹp hơn hoa đào, hoa mận, hoa lê, hơn bất kìloài hoa nào Phù gặp Phù khoe, ông nội đã có cách rồi, Sủi có vẻ không tin mấynhưng cũng không nói gì Trên đường về bản, gặp những người đàn bà hối hả cõng lágói bánh, cõng củi về nấu bánh, Phù lấy tay khẽ vỗ vào mông Sủi Sủi vùng lên chạytrước ” [25; tr 51] Người con trai ấy dù mạnh mẽ tới đâu, thì khi thấy người con gái

của mình liền trở nên dịu dàng Đối với Vương (Dải vải chàm bịt mắt) thì Mắn là tất

cả của anh, mọi niềm yêu thương anh dành hết cho Mắn “Vừa trông thấy người yêu,Vương đã lao lại, vồ lấy đôi bàn tay còn rây mực học trò của Mắn mà bồi hồi GiọngVương như tiếng suối gần, ào ạt, ào ạt, vội vã Toàn những lời yêu thương nhớ nhung.Nước mắt Mắn ứa ra Tình yêu thương, nếu được xem như ngô, lúa, vải vóc, của cải,thì Mắn có bao nhiêu của cải quý giá cũng sẽ cho anh Vương hết thôi” [25; tr.86].Cũng giống như hình tượng người phụ nữ, nhân vật người đàn ông trong truyện ngắn

nữ Việt Nam đương đại nói chung và trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân nói riêng

thường được khắc họa nhiều ở mảng đề tài tình yêu, cuộc sống hôn nhân, gia đình.Chính trong phạm vi đề tài này, với sự song hành cùng cuộc sống của phái nữ, hai tháicực tốt, xấu, chính diện, phản diện của người đàn ông được bộc lộ rõ Ở thái cựcnhững người đàn ông chính diện, chúng tôi thấy nổi lên một môtip nhân vật được lặplại nhiều lần ở các cây bút nữ là hình tượng người đàn ông si tình, lụy tình, chiềuchuộng, cung phụng người phụ nữ của họ hết mực, dẫu những người phụ nữ đó cóđỏng đảnh, lạnh lùng, gây nhiều phiền toái hay nỗi day dứt, đau khổ cho họ Nhân vật

người họa sĩ trong Điều kỳ lạ của tình yêu của Thanh Hương khiến mọi người không

bao giờ hiểu được rằng tại sao ông, người đã ruồng bỏ bao cô gái, bao người đàn bàđẹp lại có thể say mê Thảo, một cô gái nhan sắc không có gì nổi bật, lại lặng lẽ, ít nói

một cách nhanh chóng, đau khổ đến thế Trong Thời mà nàng còn điên của Trân Sa,

chàng trai Hoài cũng đã chấp nhận mọi tính khí bất thường của cô gái Phiêu, thậm chíchấp nhận cả nỗi đau mình chỉ là người thế chân tạm thời trong mối tình vừa đổ vỡ của

cô gái, chỉ để đổi lấy những ngày được sống bên cô Với vai trò là một người chồng,

người đàn ông trong Sau chớp là giông bão của Y Ban, Một nửa cuộc đời của Nguyễn

Thị Thu Huệ đã rất mực yêu chiều, chăm sóc chu đáo cho người vợ của mình Ở tháicực những người đàn ông phản diện, đã xảy ra một sự cực đoan thú vị Các nhân vậtnam không còn là thần tượng của chị em nữa, họ bị hạ bệ, bị bóc mẽ, bị kết án… Ởđây có sự cố ý của bút pháp, nghĩa là các nữ văn sĩ dùng nhân vật để khẳng định nữquyền Trong sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ, ta tìm thấy rất nhiều hình ảnh, nhiềucâu văn hình tượng hóa bản chất bội bạc, giả dối hoặc bộ mặt nhu nhược, đớn hèn,

nhạt nhẽo đến thảm hại của nam giới trong Sơri đắng, Hậu thiên đường, Tình yêu ơi, ở

đâu?, Một nửa cuộc đời… Trái tim người phụ nữ cũng đã rung đủ bậc cảm xúc khi

hướng về đàn ông, từ sự ngợi ca, khâm phục, thương yêu đến thất vọng, căm ghét,khinh bỉ, uất hận… Đặc biệt, họ đã thể hiện một sự đồng cảm sâu sắc khi khắc họa

hình ảnh người đàn ông cô đơn với những nỗi đau, bi kịch như trong Nước mắt đàn

ông của Nguyễn Thị Thu Huệ, Đứa con không về của Bích Ngân, Ngôi sao xanh của

Hà Khánh Linh, Tiếng kèn pí lè của Bùi Thị Như Lan… Phái nữ trong tác phẩm cũng

đã sát cánh cùng nam giới để sống giữa một thế giới bất toàn, họ tỏ ra bình đẳng, thậmchí là lấn lướt trong nhiều trường hợp

Hình tượng người phụ nữ luôn là trung tâm của câu chuyện, của các mối quan hệphức tạp trong cuộc sống Ở họ hội tụ những phẩm chất cao đẹp nhất của con người,đồng thời luôn có sự trỗi dậy mãnh liệt của ý thức cá nhân để được khẳng định mình,thể hiện chân thực con người mình với những khát khao trần thế Trong sự đối sánhvới các nhân vật nam, những người phụ nữ như tỏa sáng hơn ở thiên tính, thiên chức, ýthức phái tính mạnh mẽ, luôn muốn xác lập quyền bình đẳng của mình Nhìn dưới góc

độ giới tính, chúng tôi cho rằng thế giới nhân vật trong truyện ngắn của các tác giả nữ

đã thể hiện một tư duy nghệ thuật thiên nữ, nghiêng sự ưu ái cho phái nữ trong cáinhìn nghệ thuật về con người Bằng cái nhìn của người trong cuộc, Tống Ngọc Hân đãđem những trải nghiệm, hiểu biết sâu sắc mới mẻ về người phụ nữ Nhưng như thếchưa đủ, để hoàn thiện thế giới nhân vật của mình, một nửa còn lại của thế giới, nhữngngười đàn ông đã được khám phá song hành với người phụ nữ Thế giới nhân vật trong

tập truyện ngắn Tam không đã cho thấy bộ mặt đa diện, đan xen những thái cực đối lập

của con người

1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Tam không

Nhà văn Đức W.Geothe cho rằng: “Con người là điều thú vị nhất đối với conngười, và con người cũng chỉ hứng thú với con người” Con người là nội dung quantrọng nhất của văn học Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cáthể con người trong tác phẩm văn học - cái đã được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiệnbằng những phương tiện riêng của nghệ thuật ngôn từ Hà Minh Đức định nghĩa vềnhân vật văn học “Nhân vật trong tác phẩm văn học là một hiện tượng nghệ thuậtmang tính ước lệ Đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của conngười mà chỉ là sự thể hiện của con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử,nghề nghiệp, tính cách” [14] Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức

cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới con người một cách hình tượng Cách nhìnhiện thực sẽ chi phối đến quan điểm sáng tạo và xây dựng nhân vật của nhà văn Vănhọc là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống với đối tượng trung tâm là con ngườiqua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ Bởi vậy nhân vật trong tác phẩm văn học

không phải là những con người bằng xương bằng thịt của cuộc sống mà là những hình

tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả Ý đồ sáng tạo của nhà

văn chi phối rất lớn đến bút pháp, nghệ thuật xây dựng nhân vật Với mỗi kiểu nhânvật khác nhau, nhà văn lại có một bút pháp xây dựng riêng, tạo cho nhân vật của mìnhngoại hình, tính cách, số phận theo đúng ý đồ của nhà văn Nói đến tính cách nhân vật,

ta có thể quy về một số phạm trù như: tốt – xấu, giỏi – dở, vĩ đại – thấp hèn Nhưng

để trả lời được câu hỏi đó, không phải dễ dàng vì tính cách của con người rất khó minhđịnh và cũng có nhiều tiêu chí đánh giá khác nhau Theo các nhà lí luận văn học tínhcách nhân vật có thể được nhà văn phát triển trực tiếp, nhưng thông thường được miêu

tả gián tiếp thông qua các thủ pháp nghệ thuật sau: lai lịch, số phận, ngoại hình, hànhđộng, nội tâm, tâm lý, sinh lý, ngôn ngữ, tên gọi – cách xưng hô, cách nhìn của cácnhân vật, mối quan hệ giữa các nhân vật, bối cảnh Ngoài những thủ pháp miêu tảnhân vật như đã nói trên, các nhà văn còn chú ý đến các thủ pháp hỗ trợ như: nhómcác thủ pháp tu từ, bút pháp tả thực, bút pháp tượng trưng – siêu thực (kì ảo) Mỗi nhàvăn đều chọn cho mình cách xây dựng nhân vật khác nhau nhưng đều hướng tới mụcđích là làm rõ số phận và tính cách nhân vật Để làm nổi bật đặc điểm nghệ thuật

truyện ngắn Tam không nói chung và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn

Tam không nói riêng, Tống Ngọc Hân đã dày công sử dụng một số thủ pháp xây dựng

nhân vật như sau:

1.2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua ngoại hình, tính cách, diễn biến tâm lý và hành động

Ngoại hình là một trong những yếu tố đầu tiên giúp bạn đọc tiếp cận với thế giớinhân vật của tác phẩm Ta hiểu khái niệm ngoại hình dùng để chỉ hình dáng, diện mạo,trang phục, cử chỉ, tác phong, đồ dùng của nhân vật là toàn bộ những biểu hiện tạo

nên dáng vẻ bên ngoài của nhân vật Tìm hiểu tập truyện ngắn Tam không của Tống

Ngọc Hân, tác giả không miêu tả một cách tỉ mỉ hình dáng bên ngoài mà chỉ phác họa,tái hiện lại bằng một vài nét thoáng qua có tính chất chấm phá Những nét chấm phá

ấy có khả năng tái hiện một cách sinh động tính cách, số phận nhân vật cũng như nêubật quan niệm của nhà văn về con người và thế giới Hành động của nhân vật khôngchỉ là yếu tố cần thiết để bộc lộ tính cách mà còn là yếu tố không thể thiếu thúc đẩydiễn biến tâm lý của nhân vật, diễn biến của cốt truyện trong tác phẩm Do đó, khimiêu tả nhân vật, bên cạnh yếu tố ngoại hình, các nhà văn thường để nhân vật củamình thể hiện những hành động khác nhau, nhằm tạo nên sự đa dạng trong cách thểhiện, đồng thời khắc họa rõ hơn tính cách, tâm lý của nhân vật

Trong Cổng làng, chị em Liên vốn là những đứa trẻ hiền lành từ bé, nhưng khi

lớn lên, do hoàn cảnh xô đẩy mà trở thành những con người nhìn bề ngoài có phần ngỗngược Với Liên, đó là một con người luôn ngồi vắt chéo chân trên ghế nhựa, hútthuốc lá phì phèo vẻ bất cần, khuôn mặt nhợt nhạt và lỗ chỗ vì dùng mỹ phẩm lâungày, tóc tai kinh dị, áo quần te tua “thi thoảng lại đưa bàn tay với những cái móng dàinghêu ngao lùa vào mái tóc nhuộm ba màu xanh, đỏ, tím chấp chới ngang vai” [25;tr.22] Với Bách, đó là chàng trai có cái “đầu trọc hếu, phơi đầy sẹo” [25; tr.27], vừamãn hạn tù sáu năm trở về với lý do vào tù đó là tranh chấp phần mộ của nhà họTrương với ruộng của nhà Bách; sáu năm tù giống như một cuộc xuất khẩu lao động bịlừa trắng tay, lúc đi mười chín lúc về hăm nhăm, ngoài chỗ chui ra chui vào, một tấccắm dùi không có, trồng cấy gì” [25; tr.27] Với đặc điểm ngoại hình này, như chínhnhà văn đã có đánh giá rằng nhìn dáng vẻ hiện tại của chị em Liên, có ai có thể nghĩrằng, trước đây họ rất thông minh, chăm chỉ, hiền lành, thậm chí là nhát cáy; nhưngbây giờ với cái bộ dạng đó, chỉ cần “dàn hàng ngang đi trên đường làng, đến chóhoang còn phải dạt vào bụi chứ chả nói đến người”

Trong Sình ca, mọi người trong làng ai cũng tò mò Lang bà là ai? Lang bà đến từ

đâu? Lang bà làm việc gì ở đây? Cách miêu tả chi tiết ngoại hình của Lang bà của tácgiả cũng tạo được cho người đọc cách hình dung về nhân vật và cũng một phần trả lờicho câu hỏi “tại sao mọi người lại quan tâm Lang bà đến như thế?” : “Lang bà tuổi

ngoài năm mươi, mặt thanh tú, phúc hậu, mà nói chính xác là Lang bà đẹp Bộ quần áorất lạ, nó chẳng phải của dân tuồng chèo hay quan họ, cũng chưa thấy trên ti vi Cái áo

có tay và vai màu nâu tươi, nhưng ngực và lưng áo pha màu đen, màu đen trải xuống

tà áo, tà áo dài quá gối, gần chạm vào gấu quần cũng màu đen Dưới ống chân cuốn cái

xà cạp bằng vải trắng lấp ló Trên đầu Lang bà, cái khăn màu đen buộc gọn gàng mộtbúi ra sau gáy và thả rơi hai cái dải khăn đung đưa xuống vai” [25; tr.159] Mọi ngườitrong làng phải thốt lên vì vẻ đẹp của Lang Bà, họ bảo nhau rằng ở đâu ra cái bà chưagià, không trẻ, ăn vận vừa vặn và khéo đến thế cùng với thán từ “Trời đất” để bộc lộcảm xúc của mình Ngoại hình của Lang bà như vậy cùng những việc làm của Lang bàgây nên sự chú ý tò mò, thậm chí có người còn được cử đi để giám sát Lang bà nữa Bởi vì cuộc sống vốn dĩ khó khăn, nên ngoại hình của các nhân vật cũng bị tác

động và ảnh hưởng rất nhiều Vợ Sò (Con đường chưa đi) “mới có ba mấy tuổi, nhưng

mà trông thân hình đã như cây vừng phơi ngoài sân bị đập hết hạt” [25; tr.44] Dâu

(Đợi mùa nắng ấm) cũng vì cái đói, cái nghèo, vì bận lo toan nỗi lo cho gia đình mà

người phụ nữ ngoài hai mươi buông tau nọ, bắt tay kia để làm mọi việc trong nhà đâu

ra đấy “Để rồi mới hai mươi nhăm tuổi, mặt Dâu đã có khối nếp nhăn” [25; tr.8] TốngNgọc Hân thường dùng lối so sánh với hình ảnh thiên nhiên để làm nổi bật ngoại hìnhcủa người phụ nữ trong tác phẩm mình Nếu như rừng Sài Cang đang cuối xuân, cây

cỏ xanh rờn rợn; cái sắc xanh như người đàn bà đương sức, cứ ưỡn cái ngực hừng hực,phây phây vào lưng núi mà mài mà miết; núi cũng phải rợn rạo đổ mồ hôi thì hình ảnh

của Mắn (Dải vải chàm bịt mắt) lại đối lập với không khí của đất trời đó “khuôn mặt

của Mắn như chiếc lá úa Mắt thì rười rượi buồn, môi thì nhợt nhạt, luôn mím chặt Cảngày quần quật làm việc liền tay vẫn bị mẹ chồng chửi, Mắn không cất lời” [25; tr.89].Ngoại hình của Mắn hiện lên thể hiện bi kịch của người phụ nữ đi làm dâu, nếu đi làmdâu được vào gia đình đàng hoàng tử tế, thì xem như người phụ nữ ấy may mắn;ngược lại thì thật bất hạnh và thương thay cho họ

Mô tả ngoại hình kết hợp với các chuỗi hành động, Tống Ngọc Hân đã tạo nênnhững ấn tượng sâu sắc về nhân vật trong tác phẩm Hành động sinh nở của Sa trong

trong Con trai người Xá Phó đã nói lên thiên chức làm mẹ của người phụ nữ: “Sa vén

váy lên bụng, ngồi xổm trên ổ rơm, mồ hôi nhớp nháp, tóc tai rũ rượi Sa cắn chặt răng

để nén cơn đau Bà đỡ nhanh nhẹn cầm mành chăn sơ sinh nhỏ hứng ở dưới Sa ngồi

mà rặn Nếu đàn bà Dao ở bản bên đứng mà sinh con và khóc bạn với con thì phụ nữdân tộc Chỉn lại có tục ngồi sinh và không khóc khi trở dạ vì sợ kinh động đến con marừng” [25; tr.78] Đây chính là hành động đau đớn khi vượt cạn của người phụ nữ, đặcbiệt là người phụ nữ dân tộc Xá Phó sinh con ngồi và có đau đớn đến đâu cũng khôngđược khóc Hành động sinh con được miêu tả cụ thể trong tác phẩm văn học như thế

chỉ có ở truyện ngắn Tam không.

Hành động của ông nội Tư trong Góc khuất của làng cho thấy được sự vô tâm

đến hững hờ đối với thành viên trong gia đình mình, con người chỉ biết và nghĩ nhữngcái tốt nhất cho bản thân mà thôi Ông chả bao giờ đấm lưng cho vợ mình; ông cămthù cái giống chấy rận đến nỗi không thèm ngủ với vợ của mình từ lúc vợ ba lăm, khikết thúc chặng đường sinh đẻ Đặc biệt, trong lúc đang vụng trộm với cô Thêm vàđúng lúc đó nhận tin con gái của mình qua đời thì ông cảm thấy bực mình vì dám pháhỏng chuyện vui của ông “Ông lừng khừng đi ra, nhìn Tư như quân thù không đội trờichung: “Việc gì cũng gọi tao là sao hả?” Tư chạy trước, hai chân xoắn vào nhau,nhưng vẫn còn nhanh hơn ông Thi thoảng Tư dừng lại ngoái nhìn ông như giục Càngthấy mình quan trọng, ông càng dềnh dàng, chẳng có ai oai bằng ông” [25; tr.117].Vụng trộm giữa thanh thiên bạch nhật mà đủng đỉnh như mục đồng đuổi trâu đang ăn

mạ hợp tác Hay lúc tận mắt nhìn thấy đứa con của mình, ông vẫn không hề hốt hoảng,mọi việc làm vẫn cứ dùng dằng, đung đưa, chậm rãi “Ông chống gối đi lên Thấy cô

dở nằm thu lu xó cửa, ông ngồi xuống, đưa tay lật cằm cô lên Ông vành mắt, vànhmôi cô ra rồi vuỗi tay đứng dậy Ông ngồi vào bàn uống nước, vớ lấy cái ấm nướcvối.” [25; tr.117] Hành động của ông như vậy góp phần lý giải cho những việc làm

“góc khuất” khác của nhân vật sau này

Quan sát ngoại hình, hành động của nhân vật, người đọc dễ nhận thấy đặc điểmtính, diễn biến tâm lý của nhân vật Mỗi nhân vật, khi làm bất cứ điều gì thì ngoạihình, hành động như thế nào đều thể hiện một phần tính cách và số phận của mình.Nhân vật của Tống Ngọc Hân được miêu tả ở những ngoại hình và hành động khácnhau, từ đó, các nhân vật tự nhận thức, tự hành động để sống đúng với bản chất củacon người mình

1.2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua ngôn ngữ

Ngôn ngữ nhân vật là một trong những phương tiện quan trọng được nhà văn sửdụng nhằm thể hiện cuộc sống và cá tính nhân vật Trong tác phẩm, nhà văn có thể biệthóa ngôn ngữ nhân vật bằng nhiều cách: nhấn mạnh cách đặt câu, lời phát âm đặc biệtcủa nhân vật, câu mà nhân vật thích nói Dù tồn tại dưới nhiều hình thức nào hoặcđược thể hiện bằng cách thức nào thì ngôn ngữ nhân vật bao giờ cũng đảm bảo sự kếthợp giữa cá thể và khái quát, nghĩa là mỗi nhân vật có một ngôn ngữ mang đặc điểmriêng, có lời ăn tiếng nói riêng Mặt khác, ngôn ngữ ấy lại phản ánh được đặc điểm củamột tầng lớp người nào đó Về cách xây dựng nhân vật thông qua ngôn ngữ trong tập

truyện Tam không của Tống Ngọc Hân, chúng tôi tiến hành khảo sát qua những đoạn

đối thoại và độc thoại của các nhân vật trong tác phẩm

- Ngôn ngữ đối thoại của nhân vật.

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, “Lời đối thoại (đối đáp) là lời trong cuộc giaotiếp song phương mà lời này xuất hiện như là một phản ứng đáp lại lời nói trước Lời

đối thoại bộc lộ thuận lợi nhất khi hai bín đối thoại có sự tiếp xúc phi quan phương văkhông công khai, không bị cđu thúc, trong không khí bình đẳng về mặt đạo đức củangười đối thoại” Như vậy, đối thoại được nhận diện lă hình thâi cấu trúc chủ yếu củacâc phạm trù lời nói trong tâc phẩm tự sự Ngôn ngữ đối thoại lă một hình thức giúpngười đọc nhận thấy rõ hơn đặc điểm tính câch, chđn dung, vị thế, câc quan hệ xê hộicủa nhđn vật một câch sinh động Trong tâc phẩm, Tống Ngọc Hđn sử dụng khâ nhiềuđoạn ngôn ngữ đối thoại giữa câc nhđn vật thuộc câc đối tượng khâc nhau, thậm chíđối lập nhau, được đặt văo nhiều cảnh ngộ, tình huống khâc nhau Từ những mẩu đốithoại năy, người đọc nhận ra nội dung sự việc, sự kiện, quan điểm người tham gia đốithoại, thâi độ đối thoại, trình độ văn hóa của người đối thoại…

Đoạn đối thoại sau đđy trong Mắt thần cho thấy tình thương vă sự quan tđm lẫn

nhau của hai ông bă khi đê văo tuổi xế chiều

“Bă Thuận la lối:

- Sao có chục ngăy mă ông gầy sọm đi thế hả?

Bă kiểm tra lọ ruốc câ, hầu như còn nguyín, lọ ruốc thịt thì mới vơi một tý Ônghóm hỉnh:

- Tôi dănh bụng để ăn quă quí của bă mă

Bă vừa bóc na, vừa đưa mắt quan sât toăn bộ gian phòng, thấy điện thoại không

để đúng chỗ, đầu giường có mấy tờ lịch, ghế đòn thì mỗi chỗ một chiếc Bă biết, vợchồng câi con nhă Tuấn vừa ở đđy về

- Na ngọt lắm, ông nhớ nhằn hột ra

- Gớm, sắp xuống lỗ rồi bă còn phải dạy tôi ăn quả bỏ hạt

- Thì tôi dặn không thừa đđu – Bă biết mình lỡ lời dừng lại” [25; tr.143]

Những lúc xế chiều của cuộc đời, ông Đặng bă Thuận vô tình gặp lại nhau với tưcâch bă lă người chăm sóc mă đứa con dđu của ông thuí về chăm ông, nhưng ngay từđầu họ đê nhận ra nhau, thứ họ cần chỉ lă thời gian để có thể nói ra mă thôi Sau baonhiíu năm không gặp lại, tình cảm vă lòng mến thương, quan tđm mă họ dănh chonhau vẫn không hề thay đổi, thậm chí bđy giờ còn mênh liệt hơn lúc trẻ, bởi ông biết lẵng đê nợ bă một lời xin lỗi, ông bđy giờ muốn bù đắp lại cho bă

Đoạn đối thoại khâc giữa anh trợ lý của giâo sư vă anh trưởng thôn cho thấy một

số đặc điểm về tính câch, phẩm chất con người của một vị giâo sư

“Trưởng thôn tôi mạnh dạn nắm lấy tay gê trợ lý mă xin được gặp giâo sư văiphút Gê đẹp trai kia cười rất tươi mă rằng:

- Thầy tôi đang đọc sâch, có chuyện gì anh cứ nói trực tiếp với tôi Muốn quyín

gì, góp gì, ủng hộ gì thì cứ nói thẳng, tôi sẽ thay thầy tôi giải quyết

Trưởng thôn tôi ấp úng trình băy, rằng chỉ xin một chữ kí xâc nhận của giâo sưthôi Gê kia nhìn tờ đơn dăi ngoằng vă chi chít chữ kia thì xua tay:

- Gì chứ kiện cáo là thầy tôi không ưa đâu, anh về cho.

Trưởng thôn tôi mặt méo xệch, nài nỉ đòi gặp giáo sư bằng được Gã kia nhânnhượng đi vào trong tầm năm phút rồi trở ra Gã nhìn trưởng thôn tôi và nói bằnggiọng tội nghiệp:

- Thầy tôi bảo việc này thầy tôi không giúp gì cho anh và bà con được Bây giờthầy tôi đang bận theo thuyết Tam không của đạo Phật Việc đời, thầy tôi không màng,không can, không dự nữa Anh về đi Xin bà con thứ lỗi cho

Trưởng thôn tôi như kẻ chết đuối vớ phải bòn bọt, vớt vát hỏi khi đã ra tới cổng:

- Tam Không là thuyết gì hả anh? Sao trước giờ tôi không nghe nói?

Gã kia hạ giọng giảng giải:

- Tam Không nôm na hiểu là không nhìn, không nghe, không nói Thế thôi mà.Trưởng thôn tôi đứng chôn chân ở cổng lâu đài nhà ẩn sĩ, miệng lẩm bẩm “Trămkhông, ngàn không, giờ lại tam không”” [25; tr.183,184]

Qua đoạn đối thoại này, ta thấy hiện lên một vị giáo sư khá ích kỉ, hẹp hòi, chỉbiết nghĩ cho bản thân mình Học rộng tài cao để làm gì, khi người dân chỉ xin mộtchữ ký vào tờ đơn để trình lên xã giải quyết vụ việc giúp người dân thì không có cáchgiải quyết thỏa đáng Nếu vị giáo sư ấy quyết không ký tá thì ít nhất với vốn hiểu biếtcủa mình, ông cũng có thể đưa ra một số biện pháp khả thi nào đó giúp cho người dântrong những lúc như thế Đằng này, ông lại “không nhìn, không nghe, không nói”, chỉbiết suy nghĩ tập làm thánh thiện, tập làm như Phật cho riêng mình mà thôi

Nhìn chung trong tập truyện Tam không, tác giả xây dựng rất nhiều cuộc đối

thoại giữa các tuyến nhân vật, qua đó nhân vật tự bộc lộ tâm tư tình cảm của mình, bộc

lộ những yêu, ghét, hờn, giận hay là những sở thích, hứng thú của bản thân Đồng thời,qua những đoạn đối thoại, hình ảnh nhân vật cũng được thể hiện ra nhiều hơn, tácdụng và hiệu quả mang lại của ngôn ngữ đối thoại là rất lớn

- Ngôn ngữ độc thoại của nhân vật

“Độc thoại là lời nói một mình, trước và sau không có lời nào của ai khác nhưngngười thứ ba đó đang nghe, nghe mà không trả lời như trong kịch và trong phim Cònđộc thoại nội tâm là lời độc thoại dùng vào việc miêu tả quá trình ý nghĩ trong nội tâm,

và là lời nói thầm kín, viết ra để đọc chứ không nhằm nói ra thành tiếng như trong kịch

mà người đọc qua đó có thể tiếp xúc được, hiểu được tâm trạng của nhân vật độc thoạinội tâm.” (http://www.thivien.net) Độc thoại nội tâm là phát ngôn của nhân vật nóivới chính bản thân, trực tiếp phản ánh quá trình tâm lý bên trong; kiểu độc thoại thầm,

mô phỏng hoạt động suy nghĩ, xúc cảm của con người trong dòng chảy trực tiếp của

nó Việc dùng thủ pháp độc thoại nội tâm là một trong những phương thức hữu hiệu đểkhắc họa tính cách nhân vật Khi nhà văn để cho nhân vật độc thoại, nhân vật sẽ bộc lộsuy nghĩ về những vấn đề thầm kín thuộc về bản thân và nhưng người xung quanh

Những suy nghĩ này không phải bao giờ cũng có điều kiện để bộc bạch, tỏ bày Chỉ khinhân vật tự đối diện với bản thân mình thì mới bộc lộ Những suy nghĩ về bản thân, vềcác mối quan hệ với những nhân vật khác, về những sự việc của quá khứ, hiện tại vàtương lai, sẽ giúp người đọc hiểu hơn về nhân vật Qua độc thoại nội tâm, nhân vật códịp được bộc lộ những góc khuất thầm kín của đời sống tâm hồn, nhân vật trở nênsống động, phức tạp, vì thế trở nên thật hơn, đời hơn Ngôn ngữ độc thoại cho phépnhà văn thâm nhập vào đời sống bên trong của nhân vật, đồng thời cho phép người kểthể hiện những suy tư của mình về nhân vật và về các giá trị

Làm vợ Chỉn bao nhiêu năm, đã có hai mặt con, chuẩn bị đón thêm đứa bé thứ ba

chào đời nhưng Sa (Con trai người Xá Phó) chưa từng cảm nhận được tình yêu thương

thực sự của chồng Gia đình triền miên túng thiếu khiến Sa cảm thấy uất ức, Chỉnchồng của Sa vẫn âm thầm yêu Hờ Sa đã đến tận nhà Hờ đòi lại tất cả những gì trướckia Chỉn tặng Hờ với suy nghĩ đó là điều mình cần làm để giữ gìn hạnh phúc gia đình:

“Kệ chúng mày thôi, ai bảo chúng mày không biết thế nào là phải trái Ai bảo thithoảng Chỉn vẫn úp điện thoại vào tai, rì rầm trò chuyện Có phải đã yêu nhau rồi lại

cứ được yêu mãi đâu Nói thế Sa cũng yêu được” [25; tr.69] Đoạn độc thoại của Sacho thấy nhân vật đã suy nghĩ sâu sắc về hạnh phúc gia đình trong cuộc sống, về cáchứng xử đúng của con người trong mọi tình huống của cuộc sống

Trong truyện Đom đóm vào nhà, những dòng suy nghĩ của nhân vật Hiên cứ thế

ào ạt tuôn ra, lúc cô thắp nén nhang cho người chồng của mình Hiên lầm rầm khấnvái: “Ba hồn bảy vía, bảy vía ba hồn, anh sống khôn thác thiêng về mà nhận lấy tấmlòng của em Anh mới đi, bà con họ hàng đến đông quá, em không có cách nào cả Mọikhi giờ này, anh tiêm đến bốn lần rồi mà vẫn quằn quại vì đau đớn, vẫn vật vã vì thèmthuốc Thôi thì, ban ngày anh cố chịu, đêm đến em sẽ bù cho anh ” [25; tr.196,197].Hiên khóc nức nở, và cứ thế nước mắt cứ rơi Cô không thể hiểu vì sao mình khỏe thế,gần bốn năm đêm thức ngủ chập chờn canh giấc cho chồng, sao vẫn có thể đứng vữngđược Nhìn bức ảnh của chồng, nhìn hai đứa con trai ngủ say giấc mà cô rối bời.Chồng cô vốn là một con người hiền lành, nhưng lại chết vì bệnh lạ, con người laođộng trụ cột đó bây giờ ra đi để lại mẹ con cô một mình, có bao nhiêu gánh nặng, baonhiêu nỗi lo ập đến với cô

Dòng suy nghĩ của Liên (Cổng làng) về làng mình, khi suốt ngày loa làng suốt

ngày loa thông báo về việc cổng làng, về việc những lúc loa khen ngợi những ngườiđóng góp đầy đủ để rồi tuyên dương và chở họ dạo đi một vòng quanh thành phố đểxem xét những mẫu cổng làng; hoặc là những tập tục, những thay đổi của làng trongthời gian gần đây Liên cho rằng “lạ thay cho những suy nghĩ của con người, vừa vụnnát, lại tự chắp vá, lành lặn” [25; tr.37] Bởi lẽ, làng này có khối thứ để khóc, để cười

“Chục năm trở lại đây, lao động dư thừa, ruộng đất ít, việc làm chẳng có, mạnh thằng

nào thằng ấy sống, khỏe con nào con ấy chạy Cái bọn con gái học hết bảy, tám thích

ăn chơi hơn lao động thì chỉ có thể đi làm gái Thi nhau chạy xuống thành phố Có đứacòn chưa gửi được đồng nào về báo hiếu cho bố mẹ đã bị cơ quan chức năng lùa vềquê như lùa vịt vào lồng Đứa khôn thì mở quán may vá che mắt thiên hạ ngay bìađầm, thâm canh luôn trên đám giai làng thuộc diện nhàn cư vi bất thiện Đứa khôn hơnnữa thì giục bố mẹ cắm cả khu đồi trồng keo và bồ đề để lấy mấy chục triệu điMalaisia, Hàn Quốc, mong có cơ hội đổi đời Mười đứa đi thì năm đứa bị lừa tiền, tiềnmất tật mang, năm đứa còn lại thì gia đình lục đục, nghi ngờ Về thì sợ không trả nợngân hàng, sợ chồng say rượu chém mất mạng, không về thì phấp phỏng, chiu lủi, vàotrại tị nạn có ngày” [25; tr.33] Chính vì điều đó, về những mối bận tâm và suy nghĩ

đó, nên cô đã tiết kiệm được một khoản tiền, để cho thằng út của cô học lấy một cáinghề gì đó thật giỏi, để tự tay tự sức lao động của mình kiếm tiền nuôi thân, chứ khôngxuất khẩu xuất ngoại gì hết Đó cũng là một trong những dòng suy nghĩ khá thiết thực

Về thông điệp sâu sắc mà Tống Ngọc Hân muốn nói trước thực tiễn của đất nước,người đọc càng thấm thía hơn khi ngày nay, phong trào đi xuất khẩu lao động nướcngoài đang diễn ra rất phổ biến trên khắp cả nước ta Cũng là những nỗi lo cho quê

hương của mình, nhân vật tôi trong Tam không cũng có những dòng suy nghĩ trước sự

tác động của đô thị hóa đến với ngôi làng bình yên của mình nhanh quá, khiến nó thayđổi nhiều khi khá tạp nham Chàng trai ấy luôn đặt ra cho mình, luôn đặt ra cho anhtrưởng thôn những câu hỏi mãi chưa có câu trả lời về làng, những câu hỏi cứ thế chấtđống trong mớ suy nghĩ hỗn độn của anh Rằng là nếu như nhà máy giấy kia không thumua nguyên liệu nữa, thì dân làng sẽ trồng gì? Rằng là con đường vào làng vốn yênbình khi xưa đó sao bây giờ gập ghềnh ngổn ngang với những dòng xe ô tô chởnguyên liệu, những dòng khói, dòng ồn cứ bủa vây lấy làng của mình Phải quan tâmđến quê hương, đến nơi mình ở, mới có thể có những dòng suy nghĩ chân thành ấy củaLiên cũng như nhân vật tôi

Xây dựng nhân vật thông qua ngôn ngữ đối thoại và độc thoại của nhân vật, nhàvăn Tống Ngọc Hân đã góp phần khắc họa nhân vật của mình ở chiều sâu thế giới nộitâm của nhân vật Thông qua những dòng độc thoại, nhà văn muốn nói rằng, con người

dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào cũng cần có những suy nghĩ sâu sắc, chín chắn hơntrước khi quyết định công việc, hành động

1.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thông qua mối quan hệ

Con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, vì thế, nhân vật chỉ có thể bộc lộtính cách trọn vẹn khi nhà văn xây dựng nó trong các mối quan hệ Khi xét mối quan

hệ giữa các nhân vật, người đọc cần chú ý các cặp quan hệ sau: mối quan hệ bên ngoài(gia đình – xã hội, tình bạn – tình yêu); mối quan hệ bên trong (thân – sơ, nồng nhiệt –hững hờ, sâu sắc – nông cạn, công khai – bí mật) Xem xét nhân vật kiểu liên kết với

nhau vì lí do gì (vì chữ hiếu hay chữ tình, chữ tiền hay chữ tình, là tự nguyện hay épbuộc) Khi không thỏa mãn mục đích thì thái độ, mối quan hệ của họ sẽ như thế nào.Phân tích cái khéo léo, độc đáo trong cách ứng xử của các nhân vật, ta cũng chú ý đếnđịa vị, nghề nghiệp, tuổi tác, giới tính, địa điểm, thời điểm tạo ra các mối quan hệ đó.

Để xây dựng nhân vật trong các mối quan hệ phức tạp, đa dạng, chồng chéo như vậy,tác giả đã tạo nên quanh nhân vật mình những mối quan hệ vừa đối lập vừa tươngphản lại vừa bổ sung cho nhau Quan hệ đối lập là đối lập giữa thiện và ác, giữa tốt vàxấu trên các phương diện địa vị, tính cách, nhân phẩm… Quan hệ đối lập thường loạitrừ nhau một mất một còn, và thường là cơ sở để tạo thành các tuyến nhân vật của tácphẩm Quan hệ tương phản xảy ra giữa các nhân vật đồng tuyến hay khác tuyến, nếuxảy ra giữa các nhân vật đồng tuyến thì sẽ làm cho nhân vật thêm sắc nét, nếu xảy ragiữa các nhân vật khác tuyến thì sẽ tạo nên sự đối lập, khác biệt của nhân vật càng trởnên gay gắt Quan hệ đối chiếu, tương phản làm nổi bật sự đối lập khác biệt của cácnhân vật Quan hệ bổ sung là quan hệ của các nhân vật cùng loại nhằm mở rộng phạm

vi của một hiện tượng Nhân vật bổ sung thường là nhân vật phụ, làm cho nhân vậtchính đậm đà, có bề dày Chúng tuy mang chút phụ thuộc nhưng đồng thời cũng có tácdụng mở rộng đề tài Đặc biệt, nhân vật trong truyện ngắn của Tống Ngọc Hân cònđược đặt trong chính mối quan hệ với bản thân mình Mối quan hệ giữa các nhân vậtrất rộng, vì điều kiện cho phép của đề tài, chúng tôi giới hạn nghiên cứu nhân vậtthông qua các mối quan hệ bên ngoài

Như truyện ngắn Góc khuất của làng, hiện lên một khu vườn quanh năm hoa trái

thơm mát, đầy đủ, chim chóc, khỉ hoang kéo nhau về, người mua tíu tít, tấp nập Song,đúng như nhan đề “góc khuất” thì có biết bao nhiêu câu chuyện xảy ra ở đây “Conngười có thể vì tình yêu mà cao cả” Điều này đúng đối với rất nhiều nhân vật trongtác phẩm: đó là tấm lòng yêu thương của người bà đối với hai đứa cháu, tình thươngcủa người mẹ đối với đứa con gái không được bình thường của mình, tình cảm vợchồng đối với người chung chăn gối với mình suốt bao nhiêu năm, thậm chí là tìnhthương đối với đứa con rơi của chồng mình – đứa con chỉ thua tuổi đứa cháu mìnhdăm ba tuổi mà thôi; đó là chữ hiếu của người cháu để đáp lại công ơn nuôi dưỡng củaông bà vì bố mẹ đã mất từ khi cậu còn nhỏ “Tư cật lực đấm, nó đấm theo nhịp trốngcho đỡ chán tay: một hai một hai ba một hai ba bốn năm ; trống diễu hành, trốngchào cờ, trống đội, trống đám ma đủ các loại trống mà bà nội vẫn rụt cổ vào hen.Con ngỗng già ngoài sân giếng, chẳng hen suyễn gì cũng đang khứ khứ đòi ăn Hay là

bà đang đói” [25; tr.104]; Tư đấm lưng cho bà thành thạo trên tất cả các nền trống khácnhau, bởi đó là nhiệm vụ của cậu từ khi còn bé Trước cái chết của con Khẹc, cậu bé

Tư khi biết được nguyên nhân thì vô cùng sốc, nhưng cậu cố ghìm nén lại, cố gắng dấunhẹm đứa em gái của mình đi, vì sợ nếu biết được sự thật thì cô bé sẽ khóc đến mức

ngất đi mất Trước sự ra đi của lần lượt là con Khẹc, cô Dở, rồi đến bà nội của mình,cậu bé Tư trở nên im lặng, không còn là cậu bé Tư hoạt bát ngày nào mà sau này khilớn lên đến độ tuổi trưởng thành thì cứ dại dại thế nào Điều này chứng tỏ tình thươngcủa Tư dành cho họ là vô cùng to lớn, nhưng họ lại đột ngột lần lượt bỏ Tư mà đi, cậu

bé ấy đã phải chịu quá nhiều cú sốc, nên khi lớn lên cậu trở nên dại nên khờ Thực sựrất đáng tiếc cho cậu “Con người có thể vì tình yêu mà bất nhân” , đó là bộ mặt đằngsau sự trù phú của khu vườn, là sự ngắn cũn cỡn về tình người, vô cảm, vô tâm đếnmức tàn nhẫn Nơi ấy, tính gia trưởng, chuyên quyền vẫn còn hằn sâu, mọi người tronggia đình đều phải cam chịu, chấp nhận, phục tùng mọi mạnh lạnh của ông Tư Nơi ấy,trái tim con người lạnh giá tới mức sẵn sàng giành miếng ngon từ khẩu phần ngườibệnh để nuôi nhân tình “ông và cô Thêm ngồi bón cháo cho nhau cái buồng trứng nonsau khi múc cho bà lưng cặp cháo lồng cháo ngọn, lễnh đoãng, chả vướng một sợi thịt”[25; tr.116]; lạnh lùng, dửng dưng trước cái chết của người thân, xem như đã đến lúcphải chết: “Ông lừng khừng đi ra, nhìn Tư như quân thù không đợi trời chung: “Việc

gì cũng gọi tao là sao hả?” Ông vành mắt, vành môi cô ra rồi vuỗi tay đứng dậy Ôngngồi vào bàn uống nước, vớ lấy cái ấm nước vối” [25; tr.117]; hành động, cảm xúc củaông Tư hoàn toàn khác với bà khi nghe tin cô Tư chết “Bà hấp tấp đứng dậy, hai thúngvơi bồ kết, dồn vào được một thúng đầy Bà đội thúng lên đầu mà chạy Tư về đếncổng, thấy bồ kết tung tóe Bà nội không cố đem thúng bồ kết vào sân hay sao nữa”[25; tr.118]; nơi ấy, thú ăn tươi động vật hoang dã không một chút tanh lợn “Tư ởi.Nhớ là tìm cho đủ rau thơm, đừng có như những lần trước Giảm rau răm nhưng lại bổsung thêm húng quế Óc khỉ tươi mà thiếu húng quế thì tanh lắm” [25; tr.123] Tìnhthương, tình yêu có một sức mạnh to lớn, nó có thể khiến con người ta trở nên cao cả,song nó cũng có thể khiến con người ta trở nên bất nhân Tất thảy bởi cái nơi bắtnguồn từ động lực của tình yêu, cũng như là mục đích của con người muốn đặt tìnhyêu ấy nơi đâu và sẽ dùng nó như thế nào

Ở đời, vẻ đẹp tâm hồn không bao giờ tàn lụi Nơi người dân quê có thể thiếu ăn,thiếu mặc nhưng trong trái tim họ vẫn dạt dào tình yêu thương Sự giản dị, chân thành,bộc trực, ngay thẳng, bao dung, giàu lòng trắc ẩn của họ làm nên nét riêng của ngườidân tộc miền núi trong việc đối nhân xử thế Họ bỏ qua lỗi lầm của tên chủ thầu đãlàm họ điêu đứng, khổ sở vì cái nhà văn hóa mới xây hơn một năm đã sập Họ vẫn cứu

vị giáo sư ích kỉ, cá nhân, chỉ biết lấy lợi ích cá nhân làm trọng, luôn đề cao thuyết tam

không (Tam không) Họ sẵn sàng bỏ qua những lỗi lầm, đắng cay, tủi nhục của hơn 50

năm trước, bỏ qua sự miệt thị, coi thường của người thành phố để đổi lấy tình yêu cuối

mùa ăm ắp nồng (Mắt thần) Họ quên cái đói, quên bệnh tật chỉ vì khát khao gìn giữ

bản sắc văn hóa của dân tộc mình Ông Dừn mặc kệ bệnh nan y, Lang bà bỏ qua nhữngánh mắt soi mói, tò mò, quở trách cũng chỉ quyết tâm bảo vệ, gìn giữ, chứng minh giá

trị và sức ảnh hưởng của sình ca (Sình ca) Lòng tự hào về truyền thống văn hóa tốt

đẹp này chính là mấu chốt nhân thêm tình yêu quê hương và ý thức tự nuôi dưỡng tâmhồn Sình ca là cuộc trở về cội nguồn, nuôi dưỡng những nét đẹp trong ứng xử giữacon người với nhau Có thể nói, sự giản dị, chân thành, bộc trực, ngay thẳng, bao dung

ở các mối quan hệ của người dân quê trong Tam không của Tống Ngọc Hân đã làm nên

nét riêng của người dân tộc miền núi

Nhân vật văn học là yếu tố mang theo cảm hứng của nhà văn, là sự thể hiện quanniệm nghệ thuật về con người, nhân vật luôn là chìa khóa để giải mã những vấn đề mànhà văn đặt ra trong tác phẩm Nhà văn luôn nhìn nhận và đánh giá hiện thực thôngqua tâm điểm nhân vật và mọi nỗ lực sáng tạo của nhà văn đều nhắm tới mục đích làxây dựng được nhân vật có tính cách và cá tính độc đáo Nhân vật là một trong nhữngphương diện đặc sắc, thể hiện phong cách nghệ thuật, đánh dấu sự trưởng thành của

nhà văn Trong tập truyện ngắn Tam không, hệ thống nhân vật không nhiều, không đa

dạng tính cách, loại hình như thể loại tiểu thuyết cũng như một vài truyện ngắn khác,tuy nhiên bấy nhiêu đó cũng đủ tạo nên được dấu ấn đậm nét riêng của Tống NgọcHân, để có thể thông qua nhân vật, tác giả gửi gắm được tâm tư, nguyện vọng củamình trong đó

CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN “TAM KHÔNG” CỦA TỐNG NGỌC HÂN

Nhiệm vụ của văn học là phản ánh thế giới khách quan nên chính nó cũng mangtrong mình không gian – thời gian của thế giới khách quan đó Chỉ trong không gian

và thời gian thì sự vật mới có tính xác định A.JA.Gurench cho rằng: “Thời gian vàkhông gian là những thông số quyết định sự tồn tại của thế giới, là những hình thức cơbản của kinh nghiệm con người” Trong tác phẩm nghệ thuật thì không gian, thời gian

là điều kiện, môi trường cho nhân vật hành động, việc tổ chức không gian, thời giannhư thế nào có ảnh hưởng không nhỏ đến giá trị của tác phẩm đó Thông qua việc tổchức không gian – thời gian nghệ thuật, tác giả phần nào thể hiện quan điểm, dụng ýnghệ thuật cũng như phong cách của mình

2.1 Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Tam không

Không gian trong tác phẩm văn học là một hiện tượng nghệ thuật Nó là hìnhthức tồn tại của thế giới nghệ thuật, quan trọng nhất là xem xét không gian nghệ thuậtnhư một quan niệm về thế giới và con người như một phương thức chiếm lĩnh thực tại,một hình thức thể hiện cảm xúc và khái quát tư tưởng thẩm mĩ Theo Từ điển thuậtngữ văn học, không gian nghệ thuật là “Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ vềkhông gian, nên mang tính chủ quan Không gian nghệ thuật chẳng những cho thấycấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, mà còn cho thấyquan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học”[20; tr.160] Theo Trần Đình Sử: “Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo củanghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống,

do đó không thể quy nó về sự phản ánh giản đơn không gian địa lí hay không gian vật

lí, vật chất Trong tác phẩm, ta thường bắt gặp sự miêu tả con đường, căn nhà, dòngsông… nhưng bản thân các sự vật ấy chưa phải là không gian nghệ thuật Chúng chỉđược xem là không gian nghệ thuật trong chừng mực chúng biểu hiện mô hình thế giớicủa tác giả” Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của tác phẩm; được đưa vàotác phẩm nghệ thuật không còn là không gian đơn thuần khách quan nữa mà đã trởthành không gian nghệ thuật: hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tínhchính thể của nó Không gian nghệ thuật luôn gắn với cảm xúc có ý nghĩa nhân sinh vìthế chúng luôn mang yếu tố chủ quan, yếu tố chủ quan này giúp chúng ta phát hiện,nhận biết thực tại đối với con người Việc vận dụng những cảm xúc không gian, thờigian cùng với tư duy con người chúng ta có thể xây dựng những hình tượng này theo ýmuốn Không gian nghệ thuật cùng với mối quan hệ mật thiết với thời gian nghệ thuật

tạo ra mối quan hệ chặt chẽ trong việc tái tạo những bức tranh sinh động trong cuộcsống

Trong thế giới nghệ thuật, con người tồn tại và vận động không ngoài khônggian, không gian đóng vai trò là môi trường nuôi dưỡng và xác định tính cách của từngnhân vật, không gian nghệ thuật mang tính đặc thù rõ nét Sự miêu tả, trần thuật trongtác phẩm nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn diễn ra trong một trườngnhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính củanó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quảng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng,dài…tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học

có tác dụng mô hình hóa các mối quan hệ của bức tranh thế giới đời sống, nó cung cấp

cơ sở khách quan để khám phá tính cách độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình củacác hình tượng nghệ thuật Không gian nghệ thuật vốn là một vấn đề thi pháp học Vàđiều quan trọng hơn ở đây là các tác giả đã biết sử dụng một cách khéo léo, tài tình vàxem nó giống như một biện pháp nghệ thuật khác để làm nên sự hấp dẫn của một tácphẩm văn học Hình thức của không gian thật muôn hình vạn trạng, giống như kínhvạn hoa phản ánh đủ mọi màu sắc của thế giới Tuy nhiên, theo quan điểm của các nhà

lí luận văn học hiện đại có thể quy các loại không gian về bảy loại cơ bản: không gianthiên nhiên, không gian sinh hoạt, không gian văn hóa, không gian tâm lý, không gian

tu từ, không gian văn bản, không gian kể chuyện và biểu diễn Trong đó, ta có thể gộp

ba loại: không gian thiên nhiên, không gian sinh hoạt, không gian văn hóa vào khônggian hiện thực Nó có tác dụng làm phong nền để bổ sung các ý nghĩa cho tác phẩm,góp phần khắc họa nhân vật sống trong không gian đó Không gian hiện thực có tácdụng tạo giá trị thẩm mỹ cho tác phẩm theo tinh thần “nghệ thuật vị nghệ thuật” Khiphân tích không gian trong truyện, chúng ta không những chỉ ra các loại không gian

mà còn cho thấy cách bố cục các loại không gian đó

Khi đi tìm hiểu không gian nghệ thuật, giúp chúng ta biết được ý đồ sáng tạo củanhà văn trong việc biểu hiện cuộc đời và số phận của nhân vật Trong cuộc sống, conngười thường gắn với một không gian nhất định Thông thường, mỗi nhà văn khi sángtạo ra đứa con tinh thần thường hướng về không gian mà họ lớn lên Nếu không gianphố phường chiếm phần lớn trong sáng tác của Y Ban, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm

Thị Hoài Không gian sông nước mênh mông trong Cánh đồng bất tận của Nguyễn

Ngọc Tư, thì nhà văn Tống Ngọc Hân lại đưa chúng ta về không gian núi rừng ở vùngmiền núi phía Bắc của Tổ quốc Việt Nam, nơi có căn buồng, cái bếp với bao tâm sự

của cuộc đời Trong truyện ngắn Tam không Tống Ngọc Hân không gian nghệ thuật

tập trung ở dạng không gian hiện thực và không gian tâm trạng

2.1.1 Không gian hiện thực

Nếu như không gian trong văn học trung đại là không gian vũ trụ bao la, hòa

mình cùng với thiên nhiên, bởi quan niệm của con người thời kì này xem vũ trụ là cănbản tồn tại của cá thể thì không gian trong văn học hiện đại, lại trở về với hiện thực, nótrở nên gần gũi hơn với cuộc sống con người, phản ánh cuộc sống vất vả của nhữngngười dân lao động, những số phận kém may mắn Hình ảnh con người hiện lên vớivai trò là nhân vật trung tâm của bức tranh cuộc sống xã hội Không gian hiện thực

trong truyện ngắn Tam không được thể hiện theo không gian thiên nhiên, không gian

sinh hoạt và không gian văn hóa

- Không gian thiên nhiên

Khi nói đến sự tác động của nền kinh tế thị trường đến với làng quê, tác giả đãlinh hoạt sử dụng không gian thiên nhiên để làm nổi bật hình ảnh con người Con

người không nằm ngoài thiên nhiên Trong Tam không, nhân vật tôi đã không khỏi

ngạc nhiên trước sự thay đổi của làng “Đường vào thôn tôi giờ trơ trọi vì tre chưa kịplớn mà nhà máy giấy thì tăng giá mua nguyên liệu nên mới có cảnh tận thu như thếnày Những người dân quê tôi chóng mặt trong cuộc chơi với những quả đồi mòn vẹt.Không chè, không sắn, không trồng cây tạp nữa, mà đích danh phải là những cây màngười ta mua bằng tiền mới được Bạch đàn trắng, keo, bồ đề được phủ lên những quảđồi bạc như thằng nghèo cõng nợ phù vân Chút sinh lực cuối cùng của đất dốc hết vàonhững cái rễ tham ăn tục uống của giống bạch đàn lai” [25; tr.186] Cứ đến đêm tối,không gian làng quê không còn yên bình như xưa, mà thay vào đó là những thứ âmthanh hết sức hỗn tạp, là tiếng xe công nông vào làng trên những con đường đất đỏ; làtiếng đánh con, chửi chồng của những người đàn bà ngoa ngoắt; là tiếng chó sủa ngoàiđường với theo bước chân những cuộc chơi về muộn Đối lập với hình ảnh làng quêbát nháo ấy, thì mọc ngay lên đó là căn biệt thự của vị giáo sư ẩn sĩ Căn biệt thự đượcmiêu tả “những cây cau, buồng quả đỏ như son Những cây dừa, quả to bằng quả ổi,vàng rộm Những thứ cây đẹp đẽ danh giá, sung sướng vì cứ vài tháng một lần có xetrở đất phù sa về bồi bổ” [25; tr.187] Sống trong căn biệt thự với khu vườn mộng mơđáng mơ ước là một con người luôn nhất nhất theo thuyết tam không: không nghe,không nhìn, không thấy và theo như lời giải thích thì đây là thuyết giáo của đạo phật,

và vì ông là ẩn sĩ nên ông sẽ làm theo như vậy, ông sẽ mặc kệ đời Đấy là kiểu hành xửcủa một kẻ hẹp hòi, thờ ơ, ích kỉ, chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân, không quan tâm ai; chứkhông phải lối sống của kẻ đắc đạo Và con người như thế, thật không xứng khi sốngtrong một nơi yên bình như khu vườn biệt thự Bộ mặt làng quê thực sự đổi khác,nhưng có cảm giác sự xâm nhập này chưa đến nơi đến chốn, làn gió mới ấy mang vàolàng những gì nhốn nháo, xồ bồ và không lâu dài Nếu như nhà mấy giấy ấy không thumua nữa, thì những rặng bạch đàn ấy có bị chặt phá? Nếu như thương lái lại mua mộtthứ gì mới thì bà con lại đổ xô nhau trồng, chăm, để đảm bảo những nhu cầu đó rồiđến khi trồng tràn lan gây dư thừa thì lại bí ép giá Tác giả cảm thấy vui mừng vì ít

nhất sự xâm nhập của nền kinh tế ấy góp phần mang lại một không khí mới, song chịvẫn trăn trở vì chính sự tác động đó, trăn trở rằng người dân có tìm ra được giải pháp

bền vững lâu dài cho mình hay không? Vậy Tam không có phải là một trong những

quan điểm làm người, quan điểm sống cần được quan tâm, suy xét đúng đắn? Đây làcâu hỏi quan trọng ở tác phẩm của Tống Ngọc Hân cần đặt ra cho nhiều thế hệ

Trong Góc khuất của làng, hiện lên là một khu vườn cây ăn quả cổ thụ đẹp bên

kia sông Hồng quanh năm hoa trái thơm mát, đầy đủ chim chóc, khỉ hoang kéo nhau

về, người mua tíu tít, tấp nập “Đầm Sương vào mùa hạ, sen và súng nở hồng rực longlanh, sen súng một mùa nhưng vườn quả xứ Đoài bốn mùa chim chóc kéo về tậnhưởng Sát mép đầm Sương là rặng dâu tằm quả sai trĩu chịt, chín đen mọng dù mớiđầu hè, ong lượn dập dìu Bên kia rặng dâu tằm là vườn khế Những trái khế ngọt chínvào dịp cuối đông, vàng óng ả, bọn chào mào kéo về, suốt ngày rôm rả bàn tán, “thíchthật”, “đi thì tiếc” Bên trên vườn khế là vườn bưởi, cứ tiết sương giáng là lá bưởirụng hết, khoe ra những trái vàng suộm đu đưa Cạnh vườn bưởi là vườn cam quýt.Cạnh vườn cam quýt là vườn dâu da cổ thụ Quả sai như ốc bậu từ gốc lên ngọn, từthân ra cành Trên đỉnh đồi là cây bồ kết già nua cùn hết cả gai, gốc nó phải nămvòng tay người lớn ôm mới xuể, tán nó rộng đủ làm râm mát cho một tòa nhà nămgian và quả của nó vừa to vừa dài đến cuối thu thì chín đen kịt một góc trời Ngoài ra,

ổi, na, nhãn, vải, đu đủ, lựu, táo gì cũng có Mùa nào thức ấy, chim muông và kháchmua sỉ mua lẻ tíu tít đổ về Thi thoảng ở đâu đó có cả những con khỉ hoang tìm về khuvườn” [25; tr.121,122] Nghĩ về khung cảnh đó, người ta sẽ nghĩ tới việc chủ của khuvườn hòa hợp cùng thiên nhiên, yêu quý thiên nhiên và hẳn sẽ rất tốt bụng Nhưngkhông Đằng sau bộ mặt trù phú ấy là sự cũn cỡn về tình người, vô cảm, vô tâm đếnmức tàn nhẫn Nơi ấy, tính gia trưởng, tính chuyên quyền vẫn còn hằn sâu Mọi ngườitrong gia đình đều phải cam chịu, phục tùng mệnh lệnh ông Tư Nơi ấy, trái tim conngười lạnh giá đến mức sẵn sàng giành lấy miếng ngon từ khẩu phần người bệnh đểnuôi ngãi; lạnh lùng, dửng dưng trước cái chết của người thân, xem như đã đến lúcphải chết; thú ăn tươi động vật hoang dã không một chút tanh lợn Có thể nói rằng, sựtác động của nền kinh tế thị trường đã đẩy nông thôn rơi vào bi kịch hóa Nếp sống,nếp nghĩ thay đổi, thật giả lẫn lộn

Bên cạnh đó, trong tác phẩm của mình, Tống Ngọc Hân còn giới thiệu cho bạnđọc kiểu không gian quen thuộc: không gian của núi rừng Tây Bắc, lúc thì nhẹ nhàngđằm thắm như người con gái đang yêu; lúc thì dữ dội, mạnh mẽ và đầy khốc liệt khiến

mọi người cảm thấy sợ hãi Không gian thác nước (Con trai người Xá Phó) đã làm

Chỉn thức tỉnh, giúp Chỉn thoát khỏi mớ hỗn độn trong đầu mãi không có lời giải đápcủa mình, để quay về với cuộc sống thực tại, để lo lắng cho gia đình và đặc biệt làngười vợ chuẩn bị sinh “Đến chân thác Cá Nhảy Mùa này nước đầy Cá quẫy, nước

bắn tung tóe vào mặt Chỉn như muốn đánh thức cái con người đã ngủ dài, ngủ lâu mộtgiấc mê man, vẫn còn muốn ngủ tiếp Những bụi chuối rừng ven thác đơm hoa đỏ lừ.Hai con chim bói cá đang rỉa cánh trên cành hoa chuối, nghiêng ngó hai vợ chồng rồilại thản nhiên rỉa đuôi Có con cá sóc đang vung vẩy cái đuôi ướt át trên tảng đá, thấybóng Sa in xuống làn nước trong vắt thì vội tót lên bờ, ẩn vào bụi cỏ lau” [25; tr.75].Chính nơi thác nước này, Chỉn đã ngỏ lời yêu Sa, rồi cầm tay Sa mà kéo đi một mạch

về cái lều cỏ chung của bản Nơi đó thanh niên nam nữ đã tập trung đông đủ, nam thổikèn ma nhí, nữ nhảy múa và họ ngầm chọn nhau Chính nơi này, như rửa sạch những

mớ suy nghĩ rối bời của Chỉn, giúp Chỉn biết rằng Chỉn bây giờ không phải là namthanh niên độc thân, mà đã là trụ cột của gia đình Vì thế, Chỉn luôn cần phải sangsuốt, để mẹ con Sa có thể yên tâm mà dựa vào, bởi lẽ phụ nữ dù có mạnh mẽ đến đâuvẫn cần một người đàn ông làm điểm tựa Thác nước ở Xá Phó đẹp thì những cánhrừng Sài Cang vào mùa xuân cũng đẹp “Rừng Sài Cang cuối xuân, cây cỏ xanh rờnrợn Cái sắc xanh như người đàn bà đương sức, cứ ưỡn cái ngực hừng hực, phây phâyvào lưng núi mà mài mà miết Núi cũng phải rợn rạo đổ mồ hôi” Miêu tả không giannúi rừng đấy, Tống Ngọc Hân muốn nhấn mạnh đến cô nàng Mắn trong sự đối sánh.Khác hẳn với xuân sắc của đất trời, khuôn mặt của Mắn buồn rười rượi, môi nhợt nhạt,luôn mím chặt và làm việc không ngừng nghỉ những vẫn bị mẹ chồng la lắng Bi kịchlàm dâu này không chỉ mỗi Mắn mà còn rất nhiều nữ tú gặp phải; và với tính cách camchịu của người phụ nữ thì khó lòng mà họ vùng dậy được

Không gian thiên nhiên Tây Bắc không phải lúc nào cũng yên bình, nhẹ nhàng.Chỉ cần miêu tả con đường đi vào Sài Cang cũng như những con suối dữ, cũng đủ thấyhiểm trở như thế nào “Đường vào Sài Cang là một con dốc không có tên vì xem rachưa có cái tên gì xứng đáng với nó, vừa cao, vừa dài, vừa hẹp, vừa quanh co gấpkhúc, một bên núi cao, một bên vực sâu, khúc trơn trượt, lầy lội, khúc phơi đá gan trâutrơ lì, khúc loi choi sắt đá Con chim lên Sài Cang phải bay chuyền, con ngựa lên SàiCang phải nghỉ mấy chặng Chân dốc là một suối lớn, lổng chổng đá mùa khô cạn vàngàu đục vào mùa lũ Đỉnh dốc là trời xanh, là mây mù, là túi gió, là chảo nắng” [25;tr.82,83] Mọi trợ cấp, mọi tuyên truyền cũng bị từ chối bởi sự trơ lì của núi đá, vựcsâu Con dốc quái đản từ chối hết mọi loại phương tiện hỗ trợ, cứu cánh, chỉ chấp nhậnchân người và chân trâu ngựa Đối tác ở Sài Cang được báo trước thì liệu đường lộiqua suối sang mà kí vào Kí chóng vánh để cán bộ kiểm tra còn về cho sớm sủa, nếukhông sương mù đùn lên, bao vây hành trình thì lại thành đại họa Không chỉ có condốc, mà những con suối vào mùa lũ cũng dữ tợn không kém, đặc biệt là những lúc lũlụt thường kéo về đột ngột, thì chính những con suối dữ này là nỗi ám ảnh của mọingười nơi đây Con người luôn nhỏ bé trước thiên nhiên, dẫu thiên nhiên xinh đẹp haythiên nhiên hung dữ thì con người vẫn phải sống, vẫn phải đối mặt với nó để vì cuộc