Đăc điểm nghệ thuật châm biếm trong chuyện làng nho (nho lâm ngoại sử) của ngô kính tử

Luận văn, khóa luận, tiểu luận, báo cáo, đề tài

Trờng đại học vinh

Khoa ngữ văn



đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong chuyện làng nho (nho lâm ngoại sử) của ngô kính tử

Khoá luận tốtnghiệp

Ngời hớng dẫn: Thầy giáo: Nguyễn Văn Tri

Ngời thực hiện: Sinh viên: Nguyễn Thị Thu Hiền

Vinh, tháng 4/2004

Lời nói đầu

Chuyện làng nho của Ngô Kính Tử là một trong những cuốn tiểu thuyếtnổi tiếng của tiểu thuyết Minh Thanh và đặc biệt đây là cuốn tiểu thuyết châmbiếm lần đầu tiên của nền văn học Trung Quốc Chính vì vậy vai trò của nótrong văn học là vô cùng quan trọng Nó đã có ảnh hởng rất lớn đến các tác giảsau này không những ở Trung Quốc mà còn ở các nền văn học khác Chính vìvậy, giới nghiên cứu đã giành không ít thời gian và trí lực để khám phá tác phẩmnày Thế nhng, do điều kiện yêu cầu của các công trình nghiên cứu, những ýkiến ấy còn cha thật đầy đủ, và cho đến nay nó vẫn còn là đề tài thu hút rấtnhiều ngời say mê văn chơng Tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật châm biếm trongChuyện làng nho, chúng ta muốn góp thêm một tiếng nói mới, một cách nhìnnhận mới về đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm này và góp phần nhỏ bé vào việc

đánh giá và khẳng định tài năng sáng tạo của tác giả Ngô Kính Tử

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi đã đợc sự tận tình hớng dẫn giúp đỡcủa thầy giáo Nguyễn Văn Tri, cùng các thầy cô giáo trong tổ văn học nớcngoài Khoa Ngữ Văn - Đại học Vinh

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn các quý thầy cô giáo đã hớng dẫn vàgiúp đỡ chúng tôi hoàn thành luận văn này

Dù cố gắng rất nhiều, nhng do điều kiện thời gian hạn hẹp cũng nh kinhnghiệm còn hạn chế, nên luận văn này không thể tránh khỏi những khiếmkhuyết Kính mong đợc sự góp ý chân thành của quý thầy cô giáo và các bạn

A - phần mở đầu

1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Giai đoạn Minh Thanh là "thời đại Hoàng Kim của tiểu thuyết" ở giai

đoạn này, nhiều tác phẩm đã khẳng định đợc vị trí của mình và nhiều tác giả đãkhẳng định đợc tên tuổi của mình trên văn đàn Những tác phẩm ấy trở thànhnhững tác phẩm bất hủ, tồn tại mãi Trong số đó, chúng tôi xin đợc bàn đến tácphẩm chuyện làng nho của Ngô Kính Tử

Đây là một tác phẩm ra đời ở thời đại Thanh, là cuốn tiểu thuyết lớn đầutiên phản ánh một cách trực tiếp tình hình xã hội đơng thời Và bối cảnh đờiMinh mà tác giả gán cho tác phẩm chỉ là chiếc áo khoác ngoài, một số nhànghiên cứu chỉ ra một cách có căn cứ những nguyên mẫu của khá nhiều nhânvật quan trọng ở tác phẩm này lại trong xã hội đời Thanh "(1).

"Nho làm ngoại sử" chuyện làng nho "Ngoại sử" là để đối lập với "chínhsử" Nó ghi lại những gì ngoài lề chính sử và những quan điểm, lập trờng khác vớichính sử và với việc chọn đề tài tiểu thuyết "Bạch thoại" (ngôn ngữ nói của ngờiHán, ngôn ngữ viết dựa trên ngôn ngữ nói ấy(2)) Một thể tài bị các nhà văn thuộcphái chính thống hết sức khinh miệt để sáng tác đã là một điều đáng khẳng định

Và châm biếm là bút pháp đặc sắc của tác phẩm này Có rất nhiều côngtrình nghiên cứu và đánh giá rất cao đặc điểm nghệ thuật châm biếm của chuyệnlàng nho, càng khẳng định đợc giá trị nghệ thuật của tác phẩm

Trong sơ lợc tiểu thuyết lịch sử Trung Quốc Lỗ Tấn nhận xét" Cho đếnNgô Kính Tử làmg sách Nho làm ngoại sử thì mới biết giữ lòng công bằng, chỉtrách tệ nạn của thời đại, mũi nhọn xỉa vào khắp, nhất là vào đám học trò nho,còn văn thì giọng lo buồn mà cũng có khi hài hớc, lời uyển chuyển mà chứanhiều ý chê răn, chỉ đến khi đó trong loại tiểu thuyết mới bắt đầu, có quyền đủgọi là sách phúng thích " (288)

Hay trong lời giới thiệu của Chuyện làng nho, các dịch giả đánh giá rấtcao về phơng diện ngôn ngữ Đó là "những ngôn ngữ của sử giả, chữ nào cũngbao hàm tính chất phê phán, cân nhắc Câu văn xem bên ngoài khá đơn giản nh-

ng đọc kỹ thì rất là tinh tế "Trớc đây, đó là câu văn của T Mã Thiên và sau này

đó là câu văn của Lỗ Tấn"

Chúng ta thấy đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng nho

đ-ợc thể hiện ở nhiều phơng diện… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đợc cácphơng diện ấy

Trong giáo trình văn học Trung Quốc của Nguyễn Khắc Phi, Lơng DuyThứ đã chỉ ra điểm nỗi bật nhất của Chuyện làng nho về nghệ thuật là bút phápchâm biếm và đã chỉ ra đợc loại hình tợng châm biến cùng "lời văn tế nhị kín

đáo" và cho rằng ở Chuyện làng nho có ngôn ngữ của ngời kể chuyện dù rất kín

đáo vẫn in hằn cá tính sáng tạo của tác giả"

Lơng Duy Thứ trong "Để hiểu 8 bộ tiểu thuyết cổ Trung Quốc" cũng đánhgiá rất cao ngòi bút châm biếm của tác giả Đã "thể hiện một cái nhìn mới mẻ"

và khẳng định "chuyện làng nho là tác phẩm châm biếm nổi tiếng" (118)

1 Giáo trình văn học Trung quốc tập 2

2 Từ điển tiếng việt - Viện ngôn ngữ học

Qua đó cũng cho rằng "ngòi bút Ngô Kính Tử có cái kín đáo tế nhị củabút pháp Xuân Thu, sử ký và về sắc độ châm biếm đả kích thì có ảnh hởng rõ rệt

đến tạp văn Lỗ Tấn sau này" (112) Tác giả còn khẳng định "đây là ngòi bút củanhà văn giàu bản lĩnh"… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ một ngòi bút nh vậy không phải dễ dàng thấy ở bất kỳ

đâu và bất kỳ thời đại nào " (121)

ở đây Lơng Duy Thứ đã có một cái nhìn khái quát về toàn bộ tác phẩmnày, đánh giá đó là một cuốn tiểu thuyết châm biếm nổi tiếng

Cùng với các nhận định trên, Trơng Quốc Phong trong "tiểu thuyết sửthoại các thời đại Trung Quốc khẳng định" Nho làm ngoại sử là tác phẩm phúngthích đồ sộ" nghệ thuật ở đây là "nghệ thuật phúng thích" (199) lịch sử văn họcTrung Quốc (t3) cũng khẳng định: đặc sắc nổi bật nhất về Nghệ thuật ở tiểuthuyết Chuyện làng nho là "châm biếm" và "trong bất cứ trờng hợp nào, NgôKính Tử đều có thái độ nghiêm túc đối với cái mà mình châm biếm " Nghệ thuậtchâm biếm của Ngô Kính Tử cao nên ở chỗ ý vị châm biếm lộ ra một cách tựnhiên qua sự phát triển của mình

ở đây tác giả cùng đi vào khái quát nghệ thuật của tác phẩm này, chỉ rangôn ngữ hành động nhân vật châm biếm của tác phẩm

Trở lên chúng ta đã điểm ra một số ý kiến, nhận định của một số tác giảtrong số rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết về đặc điểm nghệ thuật châmbiến trong Chuyện làng nho

Thiết nghĩ rằng những ý kiến, nhận định của tác giả trên đây đã khámphá đợc một số thành công hay hạn chế của tác phẩm Đã có không ít nhữngvấn đề, những ý kiến những nhận định có tính chất phát hiện hoặc gợi mở.Tuy nhiên do yêu cầu, điều kiện của bài viết, công trình nghiên cứu mà cáccông trình phần lớn đều còn ở dạng khái quát, ch a có một cái nhìn thật sự đầy

đủ, toàn diện và hệ thống

Đi sâu vào nghiên cứu " Đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng nho" chúng tôi dựa vào thành công của những công trình nghiên cứu đi tr-

ớc làm cơ sở ban đầu cho việc hoàn thành luận văn này

Tuy nhiên đây không phải là sự lặp lại mà là sự lặp lại có kế thùa và pháthuy trên nguyên tắc đi sâu vào vấn đề chính, thể hiện một góc nhìn mới và hệthống hơn và đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng nho

2 Lý do Chọn đề tài:

Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã đạt đợc những thành tựu cao về phơngdiện nội dung và nghệ thuật biểu hiện Qua thời gian nó đã khẳng định đợc vị trí

của mình trong nền văn học Trung Quốc Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc có thể

đợc chia làm 3 giai đoạn phát triển, và giai đoạn Minh Thanh đợc xem là "thời

đại Hoàng Kim của tiểu thuyết" Hàng loạt tiểu thuyết lớn nổi tiếng ra đời tronggiai đoạn này nh: Tam quốc diễn nghĩa, Thuỷ hử, Tây du ký, Kim Bình Mai,Hồng lâu mộng và Chuyện làng nho của Ngô Kính Tử là một trong những tiểuthuyết lớn ấy Nếu nh tiểu thuyết thời đại Minh lấy đề tài từ lịch sử do vậy màdấu ấn cá nhân ngời sáng tác không rõ thì đến đời Thanh, đề tài thiên về phản

ánh hiện thực xã hội, nên dấu ấn cá nhân rất rõ, và Chuyện làng nho đợc đánhgiá là "Cuốn tiểu thuyết lớn đầu tiên do một tác giả sáng tạo" (1) Đây cũng đ ợcxem là cuốn sách châm biếm lớn đầu tiên Bằng bút phát châm biếm, Ngô Kính

Tử đã khéo léo lột tả, vạch trần bộ mặt, thực trạng giả dối, xấu xa, nhố nhăngcủa xã hội bấy giờ, đặc biệt là tầng lớp nho sỹ và quan lại phong kiến Ông đãchâm biếm tầng lớp nho sĩ chạy theo công danh phú quý mà quên hết nhânnghĩa, thành những kẻ nô lệ cho chốn khoa trờng, cho lối thi cử chọn ngời bằngvăn bát cổ (là lối thi cử dần dần biến thành công cụ đào tạo nô lệ, ngời đi thi chỉ

là con vẹt lập lại sách xa, theo đúng quy cách bát cổ, không đợc sáng tạo, thểhiện chính kiến của mình)

Châm biếm bọn quan lại, địa chủ đồi bại, tham lam độc ác

Châm biếm là bút pháp chính của tác phẩm này

Cùng với thời gian, tài năng nghệ thuật của Ngô Kính Tử lại càng đợckhẳng định và Chuyện làng nho là một tác phẩm đợc đánh giá rất cao về phơngdiện nghệ thuật trong nền văn học Trung Quốc Với tác phẩm này, ông đã lấycông tâm để chỉ trách những tệ lậu của xã hội để mong đợc sự chú ý cứu chữa.Qua đó ta thấy đợc tấm lòng của tác giả đối với con ngời trong xã hội

ở tác phẩm này có rất nhiều công trình đã nghiên cứu cả về nội dung vànghệ thuật Các công trình ấy đã làm nổi bật lên ở tác phẩm này đó là đặc điểmnghệ thuật châm biếm Tuy nhiên phần lớn các công trình đều nêu lên những vấn

đề rất khái quát, cha thực sự đầy đủ Do đó về vấn đề này cần đợc xem xét lại

Vì những lý do trên, chúng tôi tìm hiểu nghệ thuật châm biếm trongChuyện làng nho để nhằm đánh giá và khẳng định tài năng, sự cống hiến đầytính sáng tạo của tác giả cho nền văn học Trung Quốc

Với đề tài này chúng tôi hy vọng sẽ góp phần vào việc tìm hiểu rõ thêmgiá trị nghệ thuật cũng nh những đóng góp nghệ thuật của tác giả đặc biệt về đặc

điểm Nghệ thuật châm biếm đợc sử dụng trong tác phẩm Chuyện làng nho

5

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích nghiên cứu:

Về tác phẩm Chuyện làng nho, giới nghiên cứu đã nói khá nhiều đến đặc

điểm nghệ thuật châm biếm Tuy vậy cha có đợc một cái nhìn đầy đủ hệ thống.Nggiên cứu đề tài này chúng tôi nhằm có một cái nhìn toàn diện hệ thống và

đầy đủ hơn về những đặc điểm nghệ thuật châm biếm thể hiện trong Chuyệnlàng nho Qua đó thấy đợc những cống hiến đầy tính sáng tạo và nghệ thuật củaNgô Kính Tử cho nền Văn học Trung Quốc

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt đợc mục đích trên, đề tài này giải quyết các vấn đề sau:

- Nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong văn học

- Nghiên cứu tác phẩm Chuyện làng nho để thấy đặc điểm nghệ thuậtchâm biếm thể hiện nh thế nào trong tác phẩm

- Sau khi nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong tác phẩm, chúngtôi rút ra những kết luận, đánh giá khẳng định tài năng nghệ thuật của tác giả

4 Phạm vi nghiên cứu:

Với đề tài này, tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật châm biếm trong một tácphẩm, nên chúng tôi chỉ khảo sát trong phạm vi một tác phẩm cụ thể đó là Chuyệnlàng nho để tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật đó thể hiện nh thế nào trong tác phẩm

- Phơng pháp thống kê: Thống kê những hình tợng mang dấu hiệu nghệ thuật

- Phơng pháp lịch sử: Đặt tác phẩm vào hoàn cảnh xã hội để thấy rõ đợcnhững giá trị Nghệ thuật của tác phẩm nhận thấy đợc tài năng của tác giả

B - phần nội dung

Chơng 1:

Khái niệm chung về châm biếm trong văn học

Trong văn học, chúng ta thờng thấy xuất hiện khái niệm "châm biếm"

Đây là một khái niệm mà đã có rất nhiều ý kiến tranh luận ở bài viết này chúng

tôi xin đợc bàn đến nó một cách khái quát nhất để phục vụ cho việc tìm hiểu tácphẩm cụ thể.

Theo từ điển thuật ngữ văn học "Châm biếm là một dạng của văn học tràophúng, dùng lời lẽ sắc sảo, cay độc, thâm thúy để vạch trần thực chất xấu xa củanhững đối tợng và những hiện tợng này hay hiện tợng khác trong xã hội (45)

Nh vậy, theo cách hiểu của từ điển thuật ngữ văn học đây chỉ là một dạngcủa văn học trào phúng, và cũng theo khái niệm "trào phúng" thì châm biếm chỉ

là một cung bậc của cái hài Và sau này "do yêu cầu của thực tế đấu tranh xã hội

mà từ trào phúng tách ra loại châm biếm nh một vũ khí sắc bén " (306) ở đâycho ta thấy châm biếm dùng lời lẽ sắc sảo, cay độc làm vũ khí sắc bén để vạchtrần bản chất xấu xa của đối tợng đợc đề cập đến Nh vậy, trong văn học, châmbiếm cùng các yếu tố khác của tiếng cời nh mỉa mai, khoa trơng, phóng đại, hài h-

ớc… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ ợc sử dụng để chế nhạo chỉ trích, tố cáo, phản kháng những cái tiêu cực, xấu đ

xa, lỗi thời độc ác trong xã hội và nó xuất hiện với một cơng vị là "bút pháp nghệthuật"

Từ điển tiếng việt lại cho rằng "châm biếm là chế diễu một cách hómhỉnh, nhằm phê phán, giọng châm biếm chua cay" ở đây châm biếm là sự chếdiễu mà đợc thể hiện một cách hóm hỉnh nhng mục đích là phê phán với mộtgiọng chua cay, cay độc

Bên cạnh đó, mỹ học đại cơng không đa ra một khái niệm cụ thể về châmbiếm Mà chỉ hiểu nó nh một phạm trù mĩ học của cái hài ở cách hiểu này chorằng "châm biếm, đả kích là hình thức cao nhất của cái hài và tiếng cời (do cáihài mang lại) ở đây là tiếng cới cay độc, không khoan nhợng với thái độ phêphán gay gắt nhằm tẩy chay và tiêu diệt (128)

Với cách hiểu này đã cho biết khá rõ về đặc điểm châm biếm Nó gặpcách hiểu của Từ điển thuật ngữ văn học ở chỗ đều cho rằng nó là một trong cáccung bậc của cái hài và dùng tiếng cời nh một thứ vũ khí sắc bén nhằm vạch trầnbản chất của đối tợng, qua đó mà tẩy chay và tiêu diệt nó

ở cả hai cách hiểu này đã chỉ ra đợc vũ khí của châm biếm là dùng tiếng cời

để vạch trần bản chất xấu xa của những đối tợng này hay đối tợng khác trong xã hội

và cũng tuỳ vào từng đối tợng mà có các mức độ châm biếm khác nhau

Khi bàn về đối tợng của châm biếm, các tác giả đều cho rằng châm biếm

"thờng chĩa mũi nhọn vào kẻ thù của nhân dân, của t tởng tiến bộ trong lịch sử,

đã kích bọn thống trị tàn bạo, hà khác"

Nh vậy nói một cách chung nhất, đối tợng của châm biếm đó là nhữngthói h tật xấu trong xã hội Từ Arixtot đến Tsecnsépxki đều thống nhất chỉ rarằng: "cái xấu là nguồn gốc, là bản chất của cái hài kịch"

Cái xấu là đối tợng để châm biếm đả kích, tuy nhiên cần phải thấy rõ một

điều rằng, không phải mọi cái xấu đều là đối tợng của tiếng cời châm biếm Vớinhững cái xấu về mặt sinh học, khuyết tật, bẩm sinh của con ngời, chúng ta

không cời đợc mà còn cảm thấy xót xa thơng cảm Chỉ có những cái xấu về mặtxã hội, xấu về đạo đức, về nhân cách, xấu về lối sống, lý tởng nh thói xu nịnh,háo danh, giả dối, độc ác, phản bội, dốt nát, tham lam, keo kiệt, huyênh hoang,khoác lác, nhỏ nhen, ích kỷ, ngốc nghếch… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ mới là đối tợng của châm biếm.Những cái xấu mà không đành phận xấu, cứ chứng tỏ ta đây là đẹp, là tốt, làchân chính Nói chung đó là những thói h tật xấu, những thiếu sót, điểm yếu,những mặt trái, mặt tiêu cực trong con ngời và cuộc sống của con ngời Theo

Mỹ học đại cơng đó là "kẻ thù của cái đẹp, là những tàn kích của cái cũ, lànhững hiện tợng đã lỗi thời, tiêu cực phản động khi nó tỏ ra nguy hiểm về mặtxã hội "

Có nghĩa rằng cái xấu này nó làm ảnh hởng đến con ngời và xã hội, lànhững cái xấu tác động tiêu cực đến các đối tợng xung quanh, và những cái xấu

ấy trở thành đối tợng để châm biếm đả kích

Tuy nhiên cũng tuỳ vào từng đối tợng, từng hiện tợng cụ thể mà mức độchâm biếm cũng có khác nhau Có thể từ "nhẹ nhàng đến sây cay", châm biếm

có nhiều mức độ, thế nhng dù ở mức độ nào thì sức mạnh của nó cũng dữ dội, cóthể ví nh những đòn ngấm, làm cho đối thủ bị trọng thơng đến phải chết"

Chúng ta thấy châm biếm là nhằm lên án, tố cáo, tẩy chay và tiêu diệt cáixấu nên mức độ của nó là phê phán một cách gay gắt và nó đợc biểu hiện ởtiếng cời nhiều sắc thái đa dạng và phong phú: cời khinh bỉ, cời thiện cảm, cờinghiêm khắc và cời chua chát… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ

Và khi nói đến mức độ châm biếm chúng ta không thể không nói đến hàihớc (u mua)… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ cùng với châm biếm nó tạo nên những sắc độ của tiếng cời Tuynhiên châm biếm khác với u mua, hài hớc ở mức độ gay gắt của sự phê phán ýnghĩa sâu sắc của hình tợng nghệ thuật (1) Hài hớc có mức độ phê phán nhẹnhàng, chủ yếu gây cời, mua vui, là tiếng cời thoải mái, không ác ý xuất phát từtấm lòng khoan dung độ lợng, là biểu hiện tinh thần lạc quan Nó là sắc độ thấpnhất của cái hài Còn châm biếm là sắc độ cao nhất của cái hài, nhằm phê phán,

đả kích những cái xấu xa, hèn mạt không nên có Và khi nói đến sức mạnh phêphán của hình thức châm biếm nhà văn Govcharov nhận xét: " châm biếm là câyroi quất điếng ngời" Nếu nh "hài hớc qua sự phê phán để khẳng định bản chấttốt đẹp của đối tợng thì châm biếm nhằm phủ định đối tợng trong bản chất củanó" (2)

Châm biếm đi sâu vào bản chất, phủ định đối tợng từ trong bản chất vớimức độ phê phán gay gắt Nh vậy về mức độ châm biếm, tuỳ vào từng đối tợng

cụ thể mà có mức độ châm biếm khác nhau Nhng nói chung, đây là mức độ caonhất, gay gắt nhất Vì nó có thể tẩy chay và tiêu diệt đối tợng từ trong bản chấtcủa nó

Và mỗi một nhà văn, để khai thác đợc đối tợng của mình đều có một

ph-ơng thức riêng, có một cách thể hiện riêng Đặc biệt ở những tác phẩm châmbiếm, phơng thức lại càng quan trọng Bởi vì trong khi châm biếm rất dễ rơi vàokhoa trơng, phóng đại một đối tợng, một cá nhân nào đó theo oán thù riêng củamình Vậy thì lúc đó nhà văn đã không dùng lòng công tâm để châm biếm mộtcách khách quan Đó chỉ là cách nói để tỏ ra mình hơn ngời mà thôi

Nh vậy một tác phẩm châm biếm đặc sắc, đợc đánh giá cao là nhà vật

"phải biết giữ lòng căm tức để đào sâu vào những mâu thuận nội tại của đối tợngphê phán, buộc nó tự tố cáo lên án cái phi lý và phi nghĩa của mình" (3)

Nói cách khác nhà văn phải khai thác vào những mâu thuẫn mang tính hàicủa đối tợng Vì cái hài trong đó bao hàm cả châm biếm, là kết quả của sự mâuthuẫn, đối lập, sự không tơng xứng hài hoà giữa thực chất bên trong với vẻ bềngoài mà hiện tợng ấy muốn có hoặc giả vờ có

Những mâu thuẫn mang tính hài nh vậy đợc biểu hiện vô cùng phong phú

và đa dạng Đó là mâu thuẫn giữa cái đẹp với cái xấu, giữa hình thức với nộidung, hình tợng với bản chất, mục đích với phơng tiện ý nghĩa với hành động,giữa lời nói và việc làm… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ

Đó là loại mâu thuẫn mà nh Tsecnsépxki khái quát "là sự trống rỗng và vônghĩa ở bên trong đợc che đậy bằng một cái vỏ huyênh hoang tự cho rằng nó cónội dung và ý nghĩa thật sự"

Nh vậy mâu thuẫn là nhân tố trực tiếp nảy sinh ra cái hài, cái châm biếm,

và nhà văn phải đào sâu, khai thác nó mâu thuẫn ấy buộc nó tự tố cáo, lên án cáiphi lý, phi nghĩa của mình, từ đó mà nảy sinh ra tiếng cời châm biếm

Điều đó có nghĩa nhà văn phải cố tránh bộc lộ thái độ của mình một cáchtrực tiếp, mà chỉ thông qua việc xây dựng lên các mâu thuẫn trong nội tại củanhân vật, buộc nó tự tố cáo sự vô lý của mình, nó tự lên án mình, tự "vạch áocho ngời xem lng"… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ và ngời đọc dễ dàng nhận ra mâu thuẫn vô nghĩa đó, lúc ấytiếng cời châm biếm đợc bộc lộ ra nhằm phủ định, tẩy chay và tiêu diệt đối tợng

đó Đó chính là phơng thức thờng dùng trong văn châm biếm

Mỗi một tác phẩm để có thể chuyển tải nội dung t tởng của tác giả đến vớingời đọc, đều phải đợc biểu hiện thông qua các phơng tiện nghệ thuật Mà ph-

ơng tiện giúp ngời đọc dễ dàng nhận thấy nhất đó chính là hình tợng nhân vật

Ngời ta nói rằng nếu hài hớc chủ yếu đợc biểu hiện trong đời sống thìchâm biếm đả kích lại đợc thể hiện tập trung và điển hình trong nghệ thuật và nó

đợc biểu hiện thông qua các phơng tiện nghệ thuật

Văn chơng là vũ khí để phê phán, mà để phê phán đợc thì phải dùng đếncác phơng tiện biểu hiện Có rất nhiều phơng tiện để biểu hiện, nhng để phục vụcho nội dung chính của khoá luận này, chúng tôi chỉ xin đợc bàn đến phơng tiệnbiểu hiện đó là hình tợng nhân vật Túc châm biếm đợc biểu hiện thông qua hìnhtợng nhân vật qua ngôn ngữ và hành động của nhân vật

1 Tù điển thuật ngữ văn học (45) 2 Mỹ học đại cơng (T128)

3 Lý luận văn học (T316)

Chúng ta biết rằng đối tợng của châm biếm là những thói h tật xấu, trong xãhội, tác giả phê phán, đả kích lên án cái xấu đó Chính vì thế mà nhân vật chínhtrong các tác phẩm châm biếm "bao giờ cũng là nhân vật phản diện" (1)

Nh vậy hình tợng nhân vật trong tác phẩm này phần lớn là thuộc về lực ợng phản diện Bởi vì đó là lực lợng mà bản chất của nó là xấu xa

l-Theo từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật phải diện có đặc điểm "mangnhững phẩm chất xấu xa, trái với đại lý và lý tởng của con ngời, đợc nhân vậtmiêu tả trong tác phẩm với thái độ chế diễu, lên án, phủ định" (198)

Nh vậy ở đây, nhân vật phản diện là nhân vật chính Đó có thể là những

kẻ lợi dụng quyền lực mà đàn áp bức hiếp ngời khác, đó là những kẻ dốt nát màlại hay khoe khang, là những kẻ hám danh, những kẻ trục lợi, những kẻ gàn dở,

hủ bại… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ Tác giả đã dùng tiếng cời để phê phán, đả kích, chế diễu, lên án, nhữngphẩm chất xấu xa của chúng

Và thông qua những hình tợng nhân vật này, tác giả thể hiện t tởng, quan

điểm của mình đối với hiện tợng, đối tợng cụ thể

Và nh chúng ta biết, châm biếm nó thể hiện qua hình tợng nhân vật, nhngthể hiện trực tiếp nhất đó là qua ngôn ngữ và hành động Qua ngôn ngữ và quahành động hình tợng châm biếm mới hiện lên một cách rõ nhất, đầy đủ nhất

Hành động đó là những cử chỉ, những việc làm của nhân vật mà qua đóthể hiện bản chất thực của con ngời Thông qua hành động này của nhân vật màchúng ta thấy những cái đáng cời, đáng chê trách của nó, để rồi qua đó nảy sinhtiếng cời châm biếm Đó có thể là những hành động trái ngợc với đạo lý, tráivới lời nói của nhân vật, trái với cái bình thờng, trái với bản chất của nó… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ qua

đó mà sự châm biếm đợc lộ ra bên ngoài này sẽ giúp ta nhận thấy những mâuthuẫn mang tính hài kịch, và tiếng cời châm biếm là kết quả của những mâuthuẫn ấy

Còn ngôn ngữ trong tác phẩm châm biếm, chúng ta thấy đó thờng là ngônngữ của nhân vật, có nghĩa rằng tác giả thờng cố tránh bộc lộ trực tiếp thái độcủa mình đối với cái mà mình châm biếm Tác giả chỉ nh ngời dẫn chuyện, dửngdng trần thuật, để cho nhân vật hành động, đối thoại, độc thoại qua đó nảy sinhkhuynh hớng châm biếm

Tác giả để cho nhân vật hành động, đối thoại bộc lộ cái mâu thuẫn, qua

đó vạch trần bản chất xấu xa, giả dối của chúng Tác giả nh ngời chứng kiến câuchuyện rồi kể lại, trần thuật lại với một thái độ dửng dng, lạng lùng, lời văngiọng văn tế nhị, kín đáo Thế nhng ý vị châm biếm sâu cay lại toát lên từ mỗicâu, mỗi chữ của tác phẩm Tác giả không trực tiếp phát biểu, nói ra điều mìnhyêu, mình ghét, mà thông qua những nhân vật, hành động của nhân vật, để khắchoạ tính cách, của chúng cho ngời đọc thấy rõ bản chất thực của chúng nh thếnào, qua đó tiếng cời châm biếm mới bộc lộ ra

1 Mỹ học đại cơng (T128)

Nh vậy ở những tác phẩm, tính khách quan rất cao, nhà văn chỉ có nhiệm

vụ giới thiệu, ngời dẫn chuyện, ngời kể chuyện để cho nhân vật của mình tựhành động đối thoại và tiếng cời cuối cùng là dành cho ngời đọc Thế nhng dùlời văn có tế nhị, kín đáo đến đâu cũng vẫn in hằn dấu ấn của tác giả Cái ý vịchâm biếm vẫn đợc toát lên từ giọng điệu, lời văn đó

Bởi vì có để cho nhân vật tự hành động, đối thoại mới bộc lộ đợc cái ngớngẩn, cái vô lý, cái mâu thuẫn, lúc đó tiếng cời mới nổ ra một cách giòn giã,thâm thuý Lúc đó tiếng cời châm biếm mới đạt đến sắc độ cao nhất là tẩy chay

và tiêu diệt Đặc biệt ở các tác phẩm châm biếm, hành động và những nhân vật

là yếu tố trực tiếp đa ngời đợc khám phá bản chất, tính cách của nhân vật Tất cả

điều đó sẽ giúp ngời đọc nhận diện đợc bản chất của nhân vật đó nh thế nào Vìvậy mà ngôn ngữ và hành động là công cụ để ngời đọc chiếm lĩnh nhân vật cũng

nh chiếm lĩnh tác phẩm Nh vậy châm biếm đợc thể hiện qua hình tợng nhân vật

Với phạm vi bài viết này, chúng tôi chỉ dám mạo muội bớc đầu làm rõnghệ thuật châm biếm trong Chuyện làng nho đợc thể hiện nh thế nào qua hành

động và ngôn ngữ mà thôi Trong thực tiễn văn học, mỗi một nhà văn đều cócách thể hiện riêng Và Chuyện làng nho của Ngô Kính Tử, đặc điểm Nghệthuật châm biếm đợc thể hiện nh thế nào qua ngôn ngữ và hành động là vấn đềcần đợc nhìn nhận và làm rõ

Chơng II nghệ thuật châm biếm qua hành động

Nh chúng ta đã biết, Chuyện làng nho là cuốn tiểu thuyết lớn đầu tiên trựctiếp phản ánh hiện thực xã hội bấy giờ Đó là nhằm phê phán, châm biếm t tởngphú quý công danh, chế độ thi cử và quan trờng phong kiến Tác giả đã nhìnthẳng vào hiện thực xã hội và miêu tả nó một cách hết sức sinh động Do vậy màngời ta đánh giá rằng chuyện làng nho đã sử dụng một nghệ thuật châm biếm vềcăn bản giống phơng pháp hiện thức phê phán của Âu Châu ở thế kỷ XIX Tuynhiên ở đây, tác giả không dừng ở hiện tợng mà đi sâu vào bản chất cho nên sựphê phán bắt ngời ta suy nghĩ

Nghệ thuận châm biếm này nổi lên thông qua các hành động của nhân vật.Việc Phạm Tiến đỗ cử nhân đã từng đợc xem là một kiểu mẫu của Nghệthuận châm biếm: Phạm Tiến là một anh học trò nghèo, suốt đời lận đận nơi tr-ờng ốc, bị bố vợ là lão bán thịt suốt ngày chửi bới là đồ vô dụng, chịu biết bao

nhục nhã, kỳ thị Vì vậy khi nghe tin đỗ, Y không chịu nổi niềm vui quá lớn vàquá đột ngột đến với mình, Y phát điên.

Ngòi bút châm biếm của tác giả đã đạt đến đỉnh cao của sự thâm thuý khimiêu tả cảnh tợng, màn kịch vui Phan Tiến phát điên khi nghe tin đỗ

"Anh ta đọc đi đọc lại, rồi vỗ tay reo:

Hay, hay quá ! ta đỗ rồi"

Nói xong Y ngã lăn ra đằng sau bất tỉnh, hai răng nghiến chặt Bà cụhoảng hốt vội đem nớc đến đổ, Y bò dậy vỗ tay reo:

Hay ! hay thật ! Ta đỗ rồiRồi chạy ra ngoài làm cho mọi ngời đến báo hỉ hoảng hồn Y chạy ra khỏinhà một quãng thì trợt chân, lăn tõm xuống một cái ao, Y lại bò lên đầu tóc rối

bù, tay bùn be bét, cả mình ớt át… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ không ai giữ Y đợc nữa, Y vừa vỗ tay vừa

c-ời, chạy thẳng ra đầu xóm Mọi ngời nhìn ngơ ngác đều nói

Ông tân khoa mừng quá hoá điên

Hồi 3T1, 78Cho đến khi lão hàng thịt phải tát cho một cái vào mặt mới tỉnh Từ đócuộc đời thay đổi một cách đột ngột: ruộng đất, nhà cửa, bạc vàng, kẻ hầu ngờihạ, chẳng thiếu thứ gì

Nh vậy chúng ta thấy, ý vị châm biếm nổi lên rất rõ thông qua hành độngphát điên của Phạm Tiến, qua sự thay đổi căn bản địa vị xã hội của Y trớc và saukhi thi đỗ

Ngời đọc chứng kiến màn kịch vui ấy không biết phải mừng cho Y hayphải buồn cho Y Y nh một con rối hết khóc lại cời, chạy ra đầu xóm, chạy rangõ chợ… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ rồi lăn tùm xuống ao… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ Màn kịch vui với các yếu tố bị, hài kịch ấy

đã phản ánh đợc nhận sức sâu sắc của tác giả đối với chế độ khoa cử

Cả xã hội chạy theo khoa cử nh một cơn lốc Chế độ khoa cử ấy đã biếncon ngời thành những tên nô lệ, làm cho con ngời trở lên mụ mị, thối rữa, tồi tàn

và trở nên dị hợp, biến chất về tinh thần Họ sủng bái nó, xem mình nh nhữngtín đồ, có thể làm bất cứ việc gì để có thể đi thi đợc Bọn chúng chỉ có một mốiquan tâm là văn bát cổ để thi, ngoài ra chẳng còn biết và cũng chẳng còn thiếtmột thứ gì khác, kể cả lòng tự tôn tự trọng của bản thân

Chu Tiến cũng là nạn nhân của chế độ khoa cử ấy Chu Tiến cũng xuấtthân nghèo nàn, nhng có một kỳ vọng là thi đỗ để đợc làm quan Chính vì thế

mà đến tuổi "mãn chiều xế bóng" vẫn còn đi thi Và ngoài văn bát cổ để thi anh

ta chẳng còn biết gì khác Bởi anh ta hy vọng có thể dùng nó làm cầu nối đamình từ kẻ thấp kém của xã hội đến bậc thang danh vọng kẻ thống trị Chu Tiếncũng long đong lận đận nơi trờng ốc, 60 tuổi vẫn chỉ là một anh tú tài, phải dạyhọc thuê, bị tên tú tài tép riu Mai Cửu giễu cợt, gọi là "bạn nhỏ", bị tên cử nhânVơng Huệ giày vò, bị lũ trẻ con khinh nhờn, xem thờng Thế nhng anh ta vẫn

thản nhiên nh không Vì mất nơi dạy học anh ta phải làm chân giữ sổ sách trênhuyện Một lần đến xem trờng thi, khi cánh cửa vừa mở "cảnh cũ mộng xa" kích

động, nớc mắt bỗng nhiên chảy giàn dụa Y thở dài một cái, đầu đập vào bàn,nằm duỗi thẳng cẳng, bất tỉnh nhân sự, (I"65") Ngời ta lấy nớc đổ vào mặt tỉnhlại, nhng khi nhìn thấy bàn thì lại đập đầu vào bàn Lần này thì không chết khócrống lên thôi Y "hết khóc ở phòng thứ nhất, lại khóc ở phòng thứ hai, thứ ba,nằm lăn ra đất, khóc lăn khóc lóc" làm cho tất cả mọi ngời cũng phải ngậmngùi

Mọi ngời hiểu đợc nỗi đau đớn trong lòng Y, những ngời bạn còn hứa chotiền mua chức sinh viên Quốc tử giám, là điều kiện để đi thi cử nhân Y liền quỳxuống, cúi gục đầu lạy và thốt ra những lời nói thật hèn hạ

Tác giả miêu tả Y, một nạn nhân của khoa cử bấy giờ Nhiền năm thất bạichốn khoa trờng, điều đó đã phá huỷ triệt để lòng tự trọng cố hữu của Y Y cóthể bị làm nhục bởi một gã trẻ tuổi, có thể đánh mất lòng tự trọng của mình để

đổi lấy một mác sinh viên Quốc tử giám Y sẵn sàng làm tất cả để đ ợc đi thi, để

đợc vơn tới phú quý công danh Đối với Y, giấc mộng công danh là lẽ sống củacuộc đời Có thế mà 60 tuổi, cái tuổi mãn chiều ông vẫn không thể không giữcho mình cái giấc mộng ông hàng năm ấp ủ, vẫn nuôi hy vọng ngày mai cuộc

đời mình sẽ khác Vì thế khi có cơ hội, Y nh ngời chết đuối gặp sào, Y khúmnúm quỳ lạy cảm tạ bọn nhà buôn, coi đó nh là những vị cứu tinh, những kẻ khaisinh ra Y một lần nữa Thật là hèn hạ ý vị châm biếm thật là sâu cay, những kẻ

có học nh Y, mà còn tự mình đánh mất đi lòng tự tôn tự trọng của bản thân vìmột danh nghĩa rởm Trớc trờng thi thì khóc lăn khóc lóc, hết phòng này đếnphòng khác nh một đứa trẻ con Hành động Y quỳ xuống, cúi gục đầu lạy cho tathấy giờ đây Y chỉ còn lại là một cái xác không hồn, Y nh một ngời đã chết vì

Y đã mất hết cả chí khí, nhân cách

Cả Chu Tiến, Phạm Tiến đều hoá điên, tác giả đã lên án khoa cử đã biến conngời thành những kẻ tồi tàn mất hết nhân cách, nghĩa khí, chỉ còn lại những thamvọng dung tục về phú quý công danh Lên án những kẻ có học nh Phạm Tiến - ChuTiến đã đánh mất đi phẩm chất tốt đẹp của con ngời chỉ vì những điều vô nghĩa

Cái bả công danh phú quý ấy không những làm cho những kẻ sĩ nh ChuTiến, Phạm Tiến mê muội, mà nạn nhân của nó còn là bà mẹ già của Phạm Tiến

Bà thấy mình giờ đây đã có trong tay tất cả, nhà cữa, vàng bạc, ngời ngời cungphụng, kính trọng Bà không ngờ đời mình lại có ngày hôm nay, khi nghe mọi ngờinói cả cái nhà này đều là của cụ cả Bà "cầm những bát sứ, những mâm, chén, khăn

bạc xem kỹ càng một lợt rồi cời vang", cời xong, ngã lăn ra, đờm lên cổ, bất tỉnh(H4.87)

Qua hành động ngã lăn ra bất tỉnh đó cũng cho ta thấy bà cụ cũng là một nạnnhân của phú quý công danh Cả đời nghèo khổ, tủi cực, giờ đây cuộc đời đã thay

đổi hoàn toàn thì sung sớng quá, không chịu nổi lại ngã lăn ra rồi chết Đâu chỉ có

mẹ Phan Tiến mà đến cả Lỗ Biên Tu cũng vậy Khi đợc tin bổ làm Thị độc, ông vuimừng xúc động và rồi bệnh cũ lại tái phát, ngã lăn ra bất tỉnh … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ

Thì ra cái bả công danh phú quý câu đợc mọi tâm hồn, đầu độc đợc cả xãhội Từ trẻ đến già, từ ngời có học đến kẻ vô học, bất kỳ ai, hễ ngửi thấy mùiphú quý công danh là choáng váng mê muội

Nh vậy so với châm biếm rõ ràng là sâu sắc hơn Bằng những hành động

đó đã cho ta thấy đợc ý vị châm biếm nhẹ nhàng mà sâu cay của tác giả gửi gắmtrong đó Tác giả châm biếm cá nhân nhng lại khái quát lên cả xã hội Cả xã hộichỉ biết chạy theo công danh phú quý Đánh mất hết cả nhân cách của chínhmình Nó bắt Chu Tiến đập đầu mà khóc, bắt Phạm Tiến hoá điên, bắt mẹ PhạmTiến, Lỗ Biên Tu sửng sốt mà chết, bắt Mai Cửu nhận mình làm học trò của ChuTiến bắt Nghiêm Cống Sinh giả vờ thông gia Chu Tiến … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ Nhiều khi sự châmbiếm thật là kín đáo, nó đợc bộc lộ ra qua hành động của nhân vật Tác giảkhông những châm biếm chế độ khoa cử đã biến con ngời thành những kẻ ngumuội, mụ mị mà công danh phú quý còn dẫn mọi ngời đến chỗ tha hoá tâm hồn.Nhân vật điển hình cho sự tha hoá tâm hồn của kẻ vì đó là Khuông Siêu Nhân

Tác giả đã miêu tả rất rõ quá trình lột xác của Khuông Siêu Nhân để phơibày sự độc hại của khoa cử đối với các phần tử tri thức Vốn là một thanh niênnông thôn thuần phác, lu lạc kiếm ăn nơi đất khách, nghe tin bố ốm nặng, không

có tiền về quê phụng dỡng, anh ta thấy đau lòng, áy náy và có lỗi Thế nhng saunày, khi đỗ đạt, giàu sang, anh ta dần thay đổi Từ một anh lơng thiện hiền lành,anh ta nhập bọn với đám danh sỹ Hàng Châu, tự thổi phồng mình lên, đi gạtgẫm ngời khác, khoe khoang, ngạo nghễ với đời Rồi anh ta lại kết bạn với PhanTam, nghe theo lời hắn rồi dẫn thân vào con đờng làm ăn bất chính: giả mạogiấy tờ, thảo công văn giả bắt cóc con gái, đi thi thay để lấy tiền Công việc đổ

bể, anh ta lại đẩy vợ về quê, lên kinh rồi lấy vợ mới con quan, biến thành conngời hoàn toàn khác hẳn Khi nghe tin vợ chết, không về quê chịu tang, tự cao tựmãn lại nói anh trai những lời tì tiện Qua hành động, việc làm của anh ta, tathấy Khuông Siêu Nhân đã hoàn toàn thay đổi Sự châm biếm là ở đó Từ một

con ngời lơng thiện, phú quý công danh đã biến anh ta thành một tên lu manh,khoác lác, hống hách Tác giả đã tố cáo xã hội đã biến con ngời ta thành những

kẻ tha hoá, biến chất Y cứ từ từ rơi mãi, trợt dài mãi trên bậc thang danh vọngkhông có điểm dừng Con ngời anh ta đã thay đổi hoàn toàn, đủ biết sức tàn phácủa công danh lớn đến mức nào

Chúng ta thấy nghệ thuật châm biếm ở đây đợc thể hiện thông qua hình ợng nhân vật, cụ thể là qua hành động của nhân vật Tác giả để nhân vật tự hành

t-động, qua đó mà nảy sinh khuynh hớng châm biếm

Chẳng hạn để châm biếm những anh chàng say mê cử nghiệp, không cònbiết gì khác, tác giả xây dựng hình tợng Mã Thuần Thợng rất đặc sắc Mã là mộtngời tin vào giá trị của khoa cử một cách tuyệt đối và chân thành Ngoài văn bát

cổ để thi ra, Mã coi mọi thứ khác đều là nhảm nhí Đoạn miêu tả Mã đi du lãmTây hồ rất là hay

Tây Hồ là nơi "tiên cảnh", thế nhng Mã chẳng có chút hứng thú gì Mãchỉ chú ý đến quyển tuyển văn của mình Ngoài ra Mã không còn chú ý tới một

điều gì khác Có chăng đó là lúc Mã đi đến chùa Tỉnh Từ ở đây có ba cái lầu

do chính tay Nhân Tôn Hoàng Đế viết Ta thấy cử chỉ của Mã "Mã giật thótmình một cái, vội vàng sửa áo mũ ngay ngắn, lấy cái quạt giắt ở dới dày lên làmcái hốt và cung cung kính kính lạy năm lạy, đúng nh một ông quan lạy nhà vua"(H.14-275) Thật đây chỉ có là cử chỉ của một nhà nho Qua cử chỉ này cũng đủnói Mã là một ngời tôn sùng trật tự phong kiến một cách thành thực nhng hếtsức ngây thơ Thật là đáng cời, cái đáng cời không chỉ là ở đó, mà qua hành

động của Mã sau này khi Mã đang ngồi ở hiệu trà ở đây Mã nhìn thấy nhữngngời đàn bà trên thuyền đang thay áo, khi họ ung dung bớc lên bờ thì Mã vộivàng, luống cuống "rảo bớc, đầu không giám ngẩng lên nhìn" Qua cử chỉ ấycho ta thấy đây giống nh một anh chàng đang lén lút, nửa muốn nhìn nhng nửalại sợ ngời ta phát giác nên vội vàng rảo bớc, đầu không giám ngẩng nhìn Anh

ta nh lẩn trốn, trốn chạy cố giấu mình nh lúc mình làm xong một việc xấu Haykhi Mã đang đi thì có một ngời đàn bà mặt phấn, tóc chải dầu ở trong tiệm trà

đon đả mời vào, Mã ngoảnh mặt đi chỗ khác và đi vào tiệm trà bên cạnh ngồi

Qua những cử chỉ, hành động của Mã ta thấy tác giả châm biếm nhữnganh chàng nho sĩ với những cử chỉ lén lút, thậm thụt nh đang muốn chứng tỏmình cao đạo, thuần khiết một cách thiếu tự nhiên, thoải mái và cũng chính vìthế mà lại gây ra tiếng cời châm biếm cho độc giả

Tác giả không chỉ dừng lại ở việc thể hiện những hành động, những cử chỉcủa Mã mà tác giả còn tinh vi ở chỗ nêu bật đợc tính ngây thơ, dễ tin của MãThuần Thợng Tên sai nhân chỉ cần doạ Mã mấy câu là Mã vội vàng trao tiềncho hắn và Hồng Hám Tiên chỉ cần đa cho Mã vài cục than là suýt biến mãthành tay sai của một tên lu manh.

Chúng ta còn thấy trong Chuyện làng nho, có một loại nho sĩ miệng lên

án khoa cử công danh, nhng thâm tâm thì đầy rẫy những ham muốn hèn hạ Tácgiả đã miêu tả chúng thật sinh động Bọn chúng cũng ở ẩn, cũng giả vờ làmdanh sĩ, đấu sĩ, phơng sĩ … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ nhng chẳng qua chỉ là để gây sự chú ý, mong muốn

đợc ngời đời tiến cử, vì thế mà sẽ đạt đợc phú quý công danh "Thân ở nơi giang

hồ, lòng ở nơi cung khuyết là vậy" Đó là cả một bọn nhung nhúc những DơngChấp Trung, Quyền Vật Dụng, Ngu Ngọc Phố, Cảnh Lan Giang, Triệu TuyếtTrai … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ những đờng nét về loại danh sĩ rởm này càng làm cho bức tranh về làngnho thêm sinh động, chi tiết và chân thực Thật là một loại hàng giả, đồ rởm !Chúng chỉ muốn loè mọi ngời bằng cách dấu mình đi, miệng nói những lời hoa

mỹ thanh cao, tao nhã Chúng muốn mọi ngời tin rằng chúng là những kẻ thanhcao không màng danh lợi

Nhng thực chất thì thế nào ? Quyền Vật Dụng chỉ là "một cao nhân ẩn sĩ"giởm Hắn chuyên đi lừa gạt ngời khác để kiếm cái mà sinh sống Là một nho sĩ

mà lên chùa Lan Nhợc quyến rũ và bắt cóc ni cô trong chùa về nhà Sau đó lại

bỏ trốn lên phủ của Lâu công tử Chúng ta có thể thấy con ngời của Quyền VậtDụng qua đoạn tả cảnh Quyền trên đờng lên Lâu phủ "Quyền mình mặc áo tang,tay trái ôm cái chăn, tay phải vung vẩy tay áo thụng bớc thấp bớc cao ở ngoài đ-ờng Khi đi qua cầu, Y không biết ở đây ngời ta đi ở trong thành đi ra thì đi bêntrái, ngời ngoài thành đi vào thì đi bên phải để khỏi chạm nhau Y cứ ngangnhiên xông bừa … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ lúc ấy có một ngời nhà quê bán củi trong thành đi ra, đòngánh nhọn trên vai, Quyền va phải họ, mũ của Y mắc vào đấy … và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ Quyền sờ trên

đầu không thấy mũ đâu, nhìn thấy nó đang lơ lửng ở đầu đòn gánh, Y hoa tayrối rít rồi kêu lên Mũ của tôi ! Mũ của tôi !

Ngời gánh củi kia nào có biết, cứ thế là đi Quyền cứ cắm đầu chạy theo,

đi không quen đờng phố, mắt lại không nhìn về phía trớc, nên va đầu vào mộtcái kiệu, suýt nữa va phải ông quan ngồi trên kiệu, làm ông ta suýt bắn ra ngoài

Ông quan giận lắm, gọi ngời nhà trói lại, Quyền vẫn không có là mình trái, cứvùng vằng hoa tay múa chân" (H12-235)

Qua hành động, cử chỉ, cách c xử của y vừa rồi ta thấy Quyền chẳng códáng vẻ gì là của một nho sĩ, của một kẻ có học cả, Y chỉ giống nh một lão ăn

xin thất thểu ngoài đờng phố Cách c xử của Y cũng giống nh của một kẻ đầu ờng xó chợ hơn là của một kẻ cao nhân, nho sĩ Qua đó ta thấy Y chỉ là một tênlừa đảo, một tên lu manh mà thôi.

đ-Qua hình dáng và hành động của Y đã cho ta thấy đợc bản chất thực của

Y Đó chỉ là một tên lừa bịp, vì vậy Quyền đã bị tên nhãi nhép Lão Lục chơi lạimột vố khi hắn ta lấy tiền của Quyền đi đánh bạc Thật là châm biếm nhẹ nhàng

mà sâu cay

Ngòi bút châm biếm của tác giả còn đề cập tới bọn nhà nho đạo đức giả.Chúng xuất hiện hàng loạt và nhan nhản ngoài xã hội Bề ngoài của chúng có vẻhiếu nghĩa, nhng phía sau đó là sự giả dối, hèn hạ

Đó là trờng hợp anh học trò Tuân Mai Khi nghe tin mẹ chết, Y khóc ngãlăn ra đất thật là thảm thiết Vơng viên ngoại cố gắng chữa chạy giờ lâu mớitỉnh Thế nhng khi Vơng Huệ bảo giấu tin này để đi thi (vì nếu có tang phảihoãn 3 năm) Y liền sai ngời nhà giấu đồ tang và không đợc lộ tin cho ai biết.Rồi vội vàng ngồi bàn kế để giấu tin này đi Qua hành động của Tuân Mai đó đãcho ta thấy Y chỉ là một đứa con giả dối giả vờ hiếu hạnh Ngời đọc cứ tởng Y làmột đa con hiếu thảo, hiếu nghĩa, yêu quý mẹ hết sức nên Y mới khóc lóc thảmthiết đến ngất đi khi đợc tin mẹ chết Ai ngờ, vì sợ lỡ dở con đờng công danh, Yvội vàng giấu đi ý vị châm biếm thật sâu cay

Đối với những hạng ngời nh Tuân Mai, việc những ngời sinh thành ra Y

có nằm đó, Y vẫn sẵn sàng bớc qua chỉ để lo cho con đờng công danh của mình.Thế mà lúc đầu Y đã tỏ vẻ là một đứa con đạo đức, một đứa con hiếu nghĩa Bảnchất giả dối của Y đã bị vạch mặt, đã bị bóc trần Qua đó tác giả đã vạch trầnmạnh mẽ chế độ thi cử đã phá hoại tâm hồn kẻ sĩ, đã nuôi dỡng họ thành những

kẻ bất tài, bất nhân

Đó còn là anh chàng Phạm Tiến Khi tri huyện Thang hỏi sao anh không

đi thi hội, Phạm Tiến bảo là ở nhà chịu tang mẹ Khi dọn cơm ra Y từ chốikhông giám dùng bát đũa khảm bạc, bát sứ, đũa ngà Khi đổi bằng đũa tre trắng

Y mới cầm lên Tri huyện Thang thấy anh ta c tang cận lễ nh vậy, sợ Y khônguống rợu thì không biết dọn gì Nhng khi nhìn thấy y chọn một con tôm lớn ởbát yến xào và bỏ vào miệng Lúc ấy quan huyện mới yên tâm Bằng cái hành

động ấy, cái tính giả dối mới hiện ra, mới thấy hết đợc bản chất thực của Y Lúc

đầu ngời ta thấy đây là một anh chàng hiếu hạnh, cung cung kính kính, bỏ cả thi

cử để ở nhà chịu tang mẹ, từ chối không dùng đồ sang để tỏ tình tôn kính mẹ dớisuối vàng Thế nhng trớc sự hấp dẫn, quyến rũ của những con tôm lớn, Y đãkhông cỡng lại đợc và đa mắt chọn một con tôm lớn gắp bỏ vào miệng, bình

thản thởng thức d vị của nó Đó cũng là cách c tang của Quyền Vật Dụng, Y bảo

có tang không dùng rợu thế nhng Y lại dùng các thức nhắm một cách tự nhiên

… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ

Qua những hành động ấy đã cho ta thấy bản chất giả dối, đạo đức giả củachúng Bề ngoài luôn tỏ vẻ hiếu hạnh và cũng bắt mọi ngời phải tin nh thế, thếnhng bằng việc làm, hành động lại thể hiện một con ngời hoàn toàn khác

Tác giả đi sâu khai thác vào những mâu thuẫn trong nội tại của chúng,qua đó làm nảy sinh tiếng cời châm biếm Sự châm biếm của tác giả đợc gửigắm thông qua các hành động của nhân vật

Chúng ta thấy Chuyện làng nho là cuốn tiểu thuyết châm biếm lớn, ở đâytác giả đã xây dựng hàng loạt hình tợng châm biếm Mỗi một nhân vật lại tiêubiểu cho một tính cách, một hạng ngời trong xã hội Ngoài việc châm biếmnhững anh chàng nhà nho chạy theo phú quý công danh mà quên hết đi đạo đứctruyền thống, đạo đức con ngời Châm biến chế độ khoa cử đã đào tạo ra những

kẻ nô lệ, bất tài, vô dụng Châm biếm phú quý công danh đã đầu độc cả xã hội.Trong tác phẩm này tác giả còn châm biếm cái ngu muội, dốt nát của những anhchàng đã có thâm niên tú tài Tiêu biểu đó là Vơng Ngọc Huy Vơng Ngọc Huy

đã có tới 30 năm tú tài, thế nhng anh ta vẫn còn ngu muội, ngờ nghệch tin vào lễgiáo một cách quá chân thành và tuyệt đối Khi con gái của anh ta định tuyệtthực chết theo chồng, mọi ngời ngăn cản, chỉ riêng anh ta cho đó là một việc rấttốt Khi con gái anh ta chết, anh lại vui sớng, hãnh diện và ngửa cổ lên trời cời

ha hả một cách mãn nguyện, tự hào Thật là đáng buồn, đáng chê trách Nhngcái đang cời không phải ở đó Mà sau này khi cô con gái đợc sắc phong liệt nữ,mọi ngời đến cúng tế, mời anh ta đến dự, lúc này anh ta mới thấy đau lòngkhông đến dự Rồi đi chơi cho khuây khoả, nhng trên đờng đi cứ hễ thấy cô gáinào mặc áo trắng là anh ta lại nhớ đến con "trong lòng nghèn nghẹn, nớc mắt ứ

ra !"… và các công trình nghiên cứu đã chỉ ra đ

Tác giả đã khéo léo vạch ra cái mâu thuẫn giữa lễ giáo và lơng tâm conngời Tác giả đã châm biếm cái lễ giáo hại ngời đồng thời châm biếm cái sự dạidột, ngu muội của một anh chàng có học Con muốn chết mà kẻ làm cha lạikhuyến khích, ủng hộ, tự hào mãn nguyện Thật là châm biếm nhẹ nhàng màhàm ý sự mỉa mai, chê trách, cời cợt

ở trên chúng ta thấy tác giả xây dựng rất nhiều hạng thân sĩ tiêu biểu chomỗi hạng ngời trong xã hội Kẻ thì chạy theo phú quý công danh đến ngu muội,hèn hạ không còn biết gì Kẻ thì bị công danh đầu độc đến tha hoá biến chất Tấtcả đều nhằm phê bình, tố cáo t tởng phú quý công danh mà mũi nhọn đó là

nhằm vào chế độ khoa cử bấy giờ Tác giả châm biếm cái ngu muội, dốt nát củanhững anh học trò, của những kẻ có học Anh ta học chỉ vì một mục đích duynhất là làm quan Vì vậy mà đối với anh ta, chuyện thi cử, cử nghiệp là lẽ sốngcủa cuộc đời Anh ta lao vào nh những con thiêu thân mà không nhận ra đợc đó

là cái bẫy ngọt ngào, vớng vào nó có thể giết chết, huỷ hoại linh hồn anh Biếnanh thành những tên nô lệ, kẻ vô dụng, kẻ bất nhân và để thể hiện sự châmbiếm, tác giả đã xây dựng những hình tợng tiêu biểu, điển hình, đi sâu khai thácmâu thuẫn vạch ra bản chất thực của chúng qua đó nảy sinh tiếng cời châmbiếm

Trong Chuyện làng nho, ngòi bút châm biếm của tác giả còn cho ta thấycách kiếm tiền của bọn nho sĩ Đó là hình ảnh của bọn nho sĩ đã biến thành cờnghào ở nông thôn Chúng dựa vào thế lực của quan để cớp đoạt ruộng vờn, đánhngời gãy đùi, cớp lợn, đòi tiền, đòi gia tài, lừa lọc mọi ngời Gặp ai làm quanhay sẽ làm quan thì chúng xu nịnh, tâng bốc, chỉ muốn bày mu tính kế đàn ápnhân dân Trái lại, gặp nhân dân thì chúng hống hách, cớp dật Ta thấy tiêu biểu

đó là Nghiêm Cống Sinh và Trơng Tĩnh Trai

Anh chàng Nghiêm Cống Sinh là một kẻ khoác lác, hống hách, giả dối, Yluôn khoe mình là ngời ngay thẳng, thật thà, đợc mọi ngời yêu mến Nhng thực

ra Y là một ngời nh thế nào ?

Đó là một kẻ tham lam, giả dối, một tên ăn cớp, chỉ tìm cớ để ức hiếp

ng-ời khác Trớc đây, một con lợn của Y chạy lạc vào nhà của Vơng Tiểu Nhị,

V-ơng liền đem lại trả ngay Nhng Nghiêm cho rằng lợn đã chạy đến nhà ngời ta,bây giờ lấy về là không may nên bắt Vơng mua lại con lơn Nay Vơng đã nuôilớn, không ngờ nó lại chạy sang nhà Nghiêm Nghiêm đóng cửa lại bảo là lợncủa mình Nhà Vơng đến đòi, Nghiêm không chịu, bảo ai muốn bắt lợn thì phải

đem tiền đến, trả đúng giá rồi đa nó về

Qua hành động đó vạch trần bản chất giả dối, tráo trở của Y Cha hết, Ylại là kẻ cho vay nặng lãi một cách đê tiện Hoàng Mộng Thống vì thiếu tiền nộpthuế mới đến Nghiêm vay tiền, viết văn tự xong nhng cha lấy tiền vì khi đi raphố gặp ngời bà con cho vay Sau đó về nhà không lấy văn tự về và chuyện đãxảy ra nửa năm Nay Hoàng Mộng Thống nhớ lại nên đến xin lấy lại tờ văn tự.Nghiêm đòi trả tiền lời mấy tháng, vì tiền phải để yên một chỗ mà bỏ mất tiềnlời nửa năm Và Thống thấy mình cũng có lỗi nên nhờ ngời đem rợu thịt, gạo

đến để xin lại văn tự Nghiêm không chịu, lấy hết thịt gạo mà vẫn không trả lạivăn tự Hành động đó của Y chẳng khác nào một kẻ ăn cắp, một tên bóc lột.Hành động Y quỵt tiền đò cũng rất hay Khi ngời lái thuyền ăn kẹo của Nghiêm,Nghiêm biết nhng giả vờ không thấy Và khi chủ thuyền đòi tiền, Nghiêm giả vờ