Cảm thức thẩm mỹ trong trà đạo nhật bản

êng môn phái mình, có th c ph.

I H C QU C GIA THÀNH PH H CHÍ MINH

- -

I H C QU C GIA THÀNH PH H CHÍ MINH

c

M C L C……… 1

1 Lý do ch tài và m u……….3

2 L ch s nghiên c u v ……… 4

3 ng và ph m vi nghiên c u……….10

4 u……… 11

5 Ý ngh c và th c ti n c tài……… 12

6 B c c c a lu ……… 13

T B N……… 14

1.1 nh v t B n……… 14

1.1.1 T 14

1.1.2 Lo i hình v 23

1.2 o Nh t B n 24

1.2.1 V trí 25

1.2.2 Khái ni m 29

1.2.3 L ch s hình thành và phát tri n 32

1.2.4 Tinh th o 37

1.2.5 Ý ngh o v m t xã h i 42

1.3 Th m m Thi n Nh t B n 45

1.3.1 Thi n tông Nh t B n 45

1.3.2 Khái ni m c m th c th m m 47

1.3.3 49

M TH C WABI……… ………53

2.1 Khái ni m 53

2.2 Trà wabi 56

2.2.1 Quá trình hình thành 56

2.2.2 C t lõi tinh th n trong Trà wabi 61

2.2.3 ng th m m 65

2.3 Bi u hi n 67

2.3.1 n trà 67

2.3.2 Trà th t 69

2.3.3 Trà c 75

2.3.4 Nghi l o 82

M TH C SABI………86

3.1 Khái ni m 86

3.2 Bi u hi n 91

3.2.1 n trà 91

3.2.2 Trà th t 96

3.2.3 Trà c 102

3.2.4 Nghi l o 106

4 : C M TH ……….109

4.1 Khái ni m 109

4.2 Tính ch t 113

4.3 Bi u hi n 117

4.3.1 n trà 117

4.3.2 Trà th t 122

4.3.3 Trà c 129

4.3.4 Nghi l o 133

K T LU N……….135

TÀI LI U THAM KH O……… 139

1 Lý do ch tài và m u

Nh t B n là m t trong nh c Á n còn gi c truy n th ng

t n t i trong cùng m t không gian và th i gian, u này khi n t

B c cho là m t trong nh ng n c lôi cu n

th m m ã quy nh nên các tri t lý s ng và xuyên su t toàn b cu c s ng c a

i Nh t T nh ng nghi th c sinh ho t h c u ng trà, c m hoa,

Nh t B o – m t trong nh ng nhân t quan tr ng t o nên n n

c s c c a Nh t B n Có th nói o là m t ngh thu òi h i s hòa

h p gi i, s tinh khi c tính tinh t nh m t o d ng cho ch nhân và khách m ng th c nh ãn, h nh phúc,

có m ng trong cu c s ng i v i Vi t chúng ta là m t khái ni m tuy không còn m i m n là m t l

hóa ngh thu t lý thú luôn cu i nghiên c u V y nh ng y u t nào trong chén trà c a Nh t B ã làm nên b n ch c bi t c o Nh t B n, trong

ng c m th c th m m ã khi n cho ngh thu

và tr thành m t tôn giáo và ngh thu t s ng c i Nh t B n? Nh ng c m

th c th m m , ã xu t hi n trong nhi u ngh thu t c a

Nh t B o, k ch N v v v y nh ng c m th c th m m này

n t Ph ng c m th c th m m ã làm nên b n ch t c a Trà

o và giúp nó t n t i mãi cùng l ch s ? S hoàn h o trong nh ng công vi c bài trí

x t trong Trà th t mang tính hoàn toàn b nào? ngh

ã hòa l n v Thi n và v Trà trong m t chén trà ra sao? Qua vi c sâu tìm hi u ý ngh à bi u hi n c a nh ng c m th c th m m sabi, wabi, và – v n c cho là c t lõi tinh th n c o Nh t B ng th i c à

c nh… b c tranh tiêu bi u cho ngh thu t S ng c a Nh t B n, lu s là

m t cách ti p c n hi u rõ h ngh thu o nói riêng c

hóa nói chung c a dân t c Nh t B n

ti à nh ìm

quát, d à mang tính ch “nghiTrong các công trình c à chúng tôi tham kh

tác gi Hoàng Minh L là công trình t

sách và các bài vi các tác gi chúng tôi ã tham kh nhi ài vi à

c c ìn nh n v m t cách sâu s c, Okakura Kakuzo

và “The book of Tea” c a ông ã khi c gi trên kh p th gi i hi c th nào

n à phân tích ý ngh à nêu b

xã h i, h th ng c u trúc, ông nhìn nh t y u t trong m

quan v i h th ng các y u t ch s , xã h i Ngoài ra, Okakura

t c u ng trà c Tây hay c a Trung Qu ã thành công khi nêu b c các y u t ã làm nên b n s c r o Nh t B n

êng môn phái mình, có th c ph

ai mu Sadler v

“Chanoyu-the Japanese tea ceremony” vi v ã à ti

chú ý nh à cu “The Tea Ceremony” c no Tanaka vi

Kính – Thanh – T Ngoài nh ng sách, tác ph m và công trình nghiên c u v Trà

ng gi i thi u, khái qu ã c nêu trên, ph i k n m ng nghiên c u th hai

b/ Nghiên c chuyên sâu v c

V ài nghiên c ên sâu v nói chung, thì ã có

“imperfect” (b t toàn v n) c a nh ng ngh thu t Nh t B n m n

c m th c wabi và c m th c sabi V i hai cu n sách “Classic bonsai of Japan” do

hi p h i Nippon Bonsai Association biên so n l n th hai vào n

“The Garden of Japan” c a NXB Kodansha c t b ì l i chú tr ng

vi c th hi n c a th m m Thi n tron n c nh và ít nhi c n c m

th c th m m

Các công trình nghiên c u ti ng Nh t v nh ng c m th c th m m thì l i có khá nhi u và mang tính chuyên sâu Thông qua t ng m ng nghiên c u riêng bi t, t Trà th t ho c Trà viên, ho c ngh thu t c ã cung

c c cái nhìn t ng th l n chi ti t v v này Ch ng h n chuyên v cách th ng ngo n các Trà c cu n ” Chén trà quý” ( ) c a tác

gi Sasaki Mitsuaji vi , cu n o c a Riky ” ( )

m wabi, sabi trong t ng ki u c m hoa ngh thu t Nh ng cu n sách trên v i n i

c p chi ti t n c m th ã c ngh nhân Riky

Trà th t, cách th hi n c a Chabana trong Trà th t, b c ng roji v v Tóm l i, xét qua l ch s nghiên c u v tài C m th c th m m c o, có th

th y ít nhi ã c n trong nh ng cu n sách, công trình nghiên c u c a

nh ng ph n nghiên c u theo t ng m ng ngh thu t riêng, ví d p thông qua ngh thu t c m hoa hay ngh thu t Thi pháp Thi n nói v ch t Thi n bi u

hi n qua t ng c m th c wabi, sabi, c thu n c nh

n c m th c hay aware, có th ng m ng nghiên c u r i

r c trên n n b i c o

làm rõ lu m nghiên c u, t ìm hi u v nh ng c m th c th m

m o Nh t B n, ph i xu t phát t m c l ch s ã hình thành nên c m

th c wabi và sabi mà sau này ã phát tri n thành u g i là trà wabi ( - wabi cha) Th gi i “trà wabi” c a ngh nhân Riky ã kh nh ch t Thi n nhã m, trong sáng c o Nh t B ã c nhi u sách chuyên môn ti ng

Nh c p trong “Tri t h o” ( ) do tác gi Hisamatsu Makoto vi n “Trà và M ” ( ) c a tác gi Yanagi S etsu

c vi Bên c gi i trà wabi mà Riky ã sáng t o, ngoài wabi-sabi, ông còn c m th c th m m ( - u huy n) vào

o, th nên wabi – sabi - c cho là b ba c m th c th m m làm nên o Nh t B n C m th c v c coi là m c , m t thu c tính c a riêng ngh thu t k ch N V y, wabi và sabi cùng

nh ng c m th c th m m n nh t c o Nh t B

là m t lu m mà lu mu n làm rõ

Trong quá trình nghiên c u, tác gi ã chú ý n m t khái ni ng phái l n c o t i Nh t B c p khi gi ng d y v

ni m v trà wabi ( - wabi cha) Khái ni m v trà wabi h

c n công trình nghiên c u nào Vi t Nam, m còn

C m th c wabi, sabi cùng chính là c t lõi tinh th n c o, th

hi n tiêu chu n c a M o Nh t B xây d c wabi,

Do vi c nghiên c u v o c ã c ti n hành t i nhi u qu c gia khác, nên ph m vi nghiên c u l y ch th nghiên c o, trong không gian nghiên c u là t i Nh t B n Th i gian nghiên c u chúng tôi ch n b i c nh l ch s -

xã h i Nh t B n t th k n th k XVI, do ngu n g c cây trà cùng t c u ng trà b u xu t hi n t i Nh t vào th k VIII, phát tri n m nh m và tr i qua nhi u

phát tri n r c r nh t và hoàn thi n nh t là vào th k XVI,

cho th y l ch s hình thành và phát tri n c a “trà wabi”, nh m ch ng minh lu n

m nh ng c m th c th m m sabi, wabi, và chính là c t lõi tinh th n c a ngh thu o Nh t B n Vì trong ngh thu t o còn có s hi n di n c a

ng chuy n bi n theo l ch s c tìm ra nguyên nhân hình thành

bi u hi n c a wabi và sabi trong Trà c , trong Trà viên i vi t h

th ng l i t t c các c m th c th m m y trong b i c nh chung c a o trên

n n th i gian nghiên c u T i vi t rút ra k t lu n v giá tr c t lõi trong tinh th n c o Nh t B c xây d ng b i nh ng c m th c th m m này

c a dân t c Nh t, nên lu s c tìm hi u sâu v tính cách dân t c c

t B ng th i mang tính c p nh t thêm v m t ki n th c, gi i thi u và tìm hi u v khái ni m v c m th c th m m , cách nhìn nh n v c m th c

th m m t B n Lu s không ch d ng l i m gi i thi u khái quát mà s c g ng tìm hi ng n

nh ng ngh thu t khác có liên quan c a Nh t B n

b.Ý ngh c ti n: Lu s c g t nhi u ki n th c cho vi c nghiên c thu t Nh t B n theo chi u sâu, nh m giúp cho

nh ng ai mu n ti p c n trên di n r ng và tìm hi u th u

ngh thu t Nh t B c bi t là h tr thêm cho công vi c gi ng d y v

Nh t B n c a các gi ng viên ngành Nh t B n h c Vi c tìm hi u v nh ng cám th c

ng ngh a c m th c wabi, c ìm nh ng bi u hi n th m m c a wabi

vào trong ngh thu o Nh t B ng th n quan tr ng nh t trong

o ng th i m r ng ph n so sánh v ng Hoa v c m

th c

v o i núi chi m 73% di n tích t nhiên c c, ng n núi cao nh t

ngòi c a Nh c m là nhi c, su i d c, h p, sông ng n và h nh

, Nh t B nhiên khi n cho nó n i ti ng trên th

gi i u núi l a và l t Ngoài ra, Nh t B n còn ch u ng

c a gió mùa, và n ng n nh t là t t và các tr n sóng th n do các v ng

t ng n Các dòng bi ò quan tr ng trong vi u hoà nhi và khí h u vùng duyên h i Chính nh ng c a các dòng bi n mà khí

h u Nh t B i ôn hoà Thiên nhiên Nh t B n tuy p trong s i

ng theo mùa, d u dàng, tinh t t kh c nghi t, hung b o i v i

i t, núi l a, sóng th n… m t khác, thiên nhiên c

t o cho dân t c Nh t nh ng c m th c bi t tinh t c v p c a thiên nhiên

C thi ca, h i h a, k ch, o, Thi u nhu m màu thiên nhiên,

c t c c a thiên nhiên, có th nói ã tr thành linh

h n c a b n s c Nh t B n

Tên "Nh t B n" trong ti ng Nh t là c là Nihon ho c Nippon), theo

âm Hán Vi t hai ch "Nh t B n" có ngh à "g c c a M t Tr c Nh t

c hi u là "x M t Tr i m c" Vào th k th i Nh t g c mình

b ng t Yamato, s i Nh t dùng hai ch Hán là i Hòa) bi u

th cách phiên âm Yamato, t g i dân t c mình là Hòa Nhân ng th i th hi n lòng t tôn dân t c Nh t B n còn c g i là Phù Tang ( ), theo tên g i c a cây phù tang - m t lo i cây dâu Theo truy n thuy t c

hàm ý ch t tr i m c Nh t B n còn c g i tên b ng các m

"x s ì cây hoa anh - sakura) m c trên kh c Nh t t

B c xu ng Nam i Nh t yêu thích vì nó là bi ng cho tính nh y c m, p, tính cách s ng và ch t quy t li t c a dân t c Nh t

Các h c gi u cho r ng nh u tiên trên qu o Nh t B n là t c

i Ainu h ng phát hi n trong nghiên c u c v ã kh ng

nh thêm i Nh t là con cháu c a nh i dân nh n sau t i

ã d n d n y b t c này ra kh i qu o Nh ng c bi t là

ã có m t trên qu o ít nh t t tr c C.N 1 i gian pha

tr n v i các gi i khác n t l a, phát tri n qua l ch s thành dân t c

Nh t B n ngày nay T các k t qu ò ý ki n công chúng, các nhà nghiên c u v tâm lý h i Nh ã t s k t lu n có giá tr v

con n i Nh t, chúng tôi xin ch n ra nh n

nh t c cho là ti trong vi c c u thành tinh th o Nh t B n

1

c h t, Nh t B n là qu ng nh t v s S

cô l p v m ã mang l i nh ng h qu xã h i h t s c sâu s c Nh t

T khía c nh l ch s cho th y các th l c quân s hùng m ã t ng t n t i trên các vùng l a Á - Âu luôn luôn b ch n l i o Tri c khi nó có

c a h ho c b chinh ph c, chính vì th nhi u nhà khoa h c và dân t c h ã nh n xét r ng Nh t B n là m t qu c gia c ng nh t v s Ngoài ra, y u t ng b a c a Nh t B n khi n h luôn tin r ng chính các

th ã sinh ra dân t c h ã giúp h ý th c m nh m v m t dân

t c có cùng chung huy t th ng Tính ch t o c i cho ng i Nh t tâm lý

o qu c” khá nhi u bi u hi n mâu thu n, h v a hi u khách, v a dè d t trong giao ti p, quan h v i khác, v a t tôn dân t c, v a t ti, m c c m… tóm l i, không th di t t i Nh t B n m t cách n “ i Nh t –

c a th k c khó hi u nh t và k l nh t, n a cu i tr m

ng th c ngh thu t và dành l i n a cu i cho vi c

ch t k thù c a mình ra t ng t c m b ng c a võ s o” [Skimor Eliza 2004: 2] Chúng ta có th b t g p nhi u hình nh n d c t

i Nh i Nh t có th ng th c v p mong manh c nh lùng c a m t thanh b o ki m Trung

n mù quáng, t m n tuy i, t n vô o, nh

t c trong ti ng chuông chùa ngâm nga úng hay không, nh

c ình thành nên cá tính c i dân Nh t trong th gi i hi i ngày nay

Dù tâm lý ng i Nh t có mâu thu n hay quá ph c t di n t nào,

tiêu bi u nh t là t “hòa” – hòa h p v i thiên nhiên và hòa h p gi i v i

i

trong quan h ng x v i t ng chan hòa và bi t t hài lòng v i

nh ng gì thiên nhiên ban t ng, còn h t th c th i l p v i bà m t nhiên

i ph i chinh ph c Thay vì th , h tin r i s ng hòa h p trong lòng thiên nhiên, thiên nhiên hi n h ng v i và hai bên có m t m i giao tình thân thi t Nói cách khác, c i ch là hi ng

t m th i c a vòng luân h i chuy n sinh có th hòa ng v i thiên nhiên, h

ph i ph nh t k c a mình ( ng t i th nh

l i Nh t g i là “sung th ) [Nh t Chiêu 2006: tr.6 – tr.8] Shinto - Th n o Nh t B n - là m t bi u hi n c a tinh th n s ng

d a trên s tôn kính và th ph t tr i,

r ng núi, sông ngòi, ho c hi ng t nh ão Nh ng v th n luôn

n mình trong thiên nhiên và truy n t i qua nh ng

bi i c a thiên nhiên, b t c u gì trong thiên nhiên c

cho m t v th n Nh ng c m th c th m m c c hình thành t cách th c

i Nh t c m th thiên nhiên xung quanh mình

ã nói, Nh t B n v n xã h i, ngôn ng u có tính

ng nh t r t cao i Nh t ý th c quy thu c v m t xã h ng nh t là

r t m nh m ng nh t c ng luôn c th hi n trong khái ni m “hòa” Khái

ni m “hòa” theo cách ngh i Nh t, ngoài vi c “hòa h p” v i thiên nhiên, còn ph i bi t u ch nh sao cho cái tôi c a b n thân luôn “hòa h p” v i c ng

i luôn c g n là m t cá th ph thu c vào c ng Trong quan h c t ít khi x y ra mâu thu n, ngoài ra h c t ngh i khác, không làm ng x n tâm tr ng, c m giác, ích l i c a

à m t bi u hi n c a “hòa” Trong quan h xã h i, “hòa” c

v i nhau ch ng ch i v i thiên tai

Xã h i Nh c c u thành theo chi u d c (d dàng th u này qua các m i quan h – – k hai) i trên i trong công vi ng h c ) Chính t u này ã n y sinh tính ph thu c và lòng trung thành c i Nh t, và nh c th c hi n m c tiêu c a t p th

tr nên i d dàng H có kh t l i vì m c tiêu chung “ i

Nh ng lòng mình v m thu c v ” [Prokinov.V và Ladanov.I 1991: tr.39] C m t dantai ryoko ( - du l )

c t p th m này trong qu n tr kinh doanh

ki u Nh c g i theo khái ni m là shy dan shyugi tekina ( - ch ngh p th ), v n là m a Nh i l p v i M v cao ch ngh i M ch p nh i công vi c và ti n b u này v i các doanh nghi p Nh t B n l i là bi u hi n c a s thi i v i

t p th S u hòa, th ng nh t m t nhóm, phát huy tính sáng o trên t ng th

a t ng y u t l c tính dân t ng th i là th m nh c a dân t c Nh t Stôn ng "Hòa" a ng i Nh t là s ng hòa h p gi i v i trên nh ng nguyên t c th ng nh t và s ng hài hòa v i t nhiên Thánh c Thái T khi ban hành Hi n pháp u c a Nh ã ch nh trong u 1 nói v Hoà và Trung Hi u: “L y Hoà làm quý, không hành ng ng c M u có bè

ng thì khó o, cho nên s không bi t hi u thu n th o Vua – Cha,

l o v i xóm gi ng C n ph i hoà m i, nh nhàng bàn b c thì m i chuyên s thông su t, vi c gì ch ng thành t u.” [ 3] Ch "Hòa" a Thái T , không n là giao thi p t t v i nh ng ng i g n mình u 1 trong Hi n pháp a Thái T i ti p "Khi nói chuy n v i ng i trên,

ng i d i mình, n u nói th ng và gi c thân thi n v i , t nhiên hi u

o lý và s vi c suôn " [Tani Akira) 2005: tr.29].Ch “hòa” này c

ã tr thành m t chu n m c tinh th n trong b n ý ni m Hòa – Kính – Thanh – T ch

c a o Nh t B n

Ngoài tính ch ng nh t và tính hài hòa, theo V.Prokinov và I.Ladanov trong

cu n “ i Nh t”, tính th m m c c coi là m t trong nh ng y u t t o nên

n n t ng c a b n s c dân t c Nh t, nó chi ph i m òn l i Tính

th m m c i Nh t không ch bi u hi n qua các hi ng bên ngoài mà còn

th hi n qua l i suy ngh à cung cách làm vi c c a h hàng ngày, hay nói r ng ra

là qua nhân sinh quan c a h H luôn tìm ki p trong công vi c c a mình,

i Nh t n i ti i làm vi c t m n c n m n, h xem công vi c c a h không nh ng là “ho ng kinh t ” mà còn là “ho ng th m m ” “C m th c

th m m h u” [Prokinov.V và Ladanov.I 1991: tr.27]

ã ng m vào máu th t h t h i Nh t “tôn th p trong ngh thu t l n thiên nhiên” [Nh t Chiêu 1999: tr.9] s ng chan hòa v i thiên nhiên ã khi n n y n nh ng c m th c th m m trong tâm h i dân Nh t B n

- L a : Dân t c Nh t B n kh m là n n nông nghi p ph

thành g n v i các l h i, các nghi l m màu s c dân gian Các nghi l tôn

3

, Nho giáo Nh t B n và Nho giáo Vi t Nam, http://dongtac.net/spip.php?article1358

u tiên t p trung vào các l h i theo mùa nh m c u nguy n và t

th n, các linh h n t tiên phù h cho s phì nhiêu c mùa b i thu

nhiên kh c nghi t, núi l a, bão nhi i luôn x y ra

u ki n t nhiên c bi t này c n dân t c Nh t B n

ã xu t kh th công t i Nh t trong th i Yayoi c C.N –

th i k Tam Qu c vào th k c Bách T (thu c Tây Nam bá o Tri u Tiên) ã h thu t Trung Hoa qua các ti p xúc v i các tri ình Nam Tri u trong th i k m r ng lãnh th c a h , c Bách T ã vai trò then ch t trong vi c làm trung gian chuy n phát các phát tri ch Hán, ch t s t, g m s vào Nh t B n c i Vào nh ng -552, vua Bách T là Seimei- ã ng Ph t và kinh Ph t t ng thiên hoàng Kinmei (Khâm Minh) và nh i Nh t bi o Ph t

T i Trung Qu n th ng tr c a nhà Tùy - ng, n

Nh t B n Vào th i k Asuka, Thái t Nhi p chính Shoto ã th c hi n nhi u bi n pháp tích c c và ch ng ti p nh n m t cách tr c ti p n c,

nên Thái t ã tích c c ng h , c v c ti p thu Ph t giáo ch y u qua

ng Trung Qu u xây d ng n n Ph t giáo Nh t B n T

n n kinh t , ch chính tr óa n trình phát tri

chính là th i k Nh t B ã áp d ng vi c ti p thu nh ng thành t u m i m t c a

n nhanh chóng phát tri n n a mình và xây

d ng n t Nh t B n M c d u tích c c ti

Tùy - t B ã ch ng ti p nh n, ch ng ch n l c, bi n chuy n nh ng thành t nh các y u t n i t i xây d ng

ch c h n không có m c Nh ã th y trong l ch s c i H tìm ra con

vòng 30 n t B ã duy tân thành công, tr thành m n ch nghtiên ti n, ngang hàng v ng qu c trên th gi i

-” [Tani Akira 2005: tr.37], cách g ã xu t hi n trên nhi u sách báo và các công trình nghiên c u c a nh ng h c gi Nh t B n, sau khi tìm hi u và phân tích d a trên các tài li u t ng h p t phía Nh t và Vi t Nam, tác gi ng tình v i tên g i b ng ti ng Nh t này và s d ng trong lu i n u phân tích cách g i này, gi c là do ti p nh n ánh sáng ph n x t m t

tr i, thì n t B n ngoài l a m ch t tín

ng dân gian tôn sùng t nhiên, qua quá trình ti c

s c ch t l c, sáng t o, bi ã h c thành cái tinh hoa tinh túy nh t c a riêng mình, có th t t a sách b ng chính ánh sáng c a riêng mình V i tên g i

Nh t là nh ng l y h b t k p v c tiên ti n T cách th c

ti p nh n có ch n l c các nhân t i qu c, Nh t B n v n b o t c

n a b ng hóa th t s các nhân t th mà các ngành ngh truy n th ng t i Nh t B n không nh ng không b mai m òn

c c i ti n k thu t và càng tr nên tinh t sâu s c

1.1.2 Lo i hình v

Khi nói v lo i hình v a Nh t B n, nhi i ng nh n r ng Nh t

B n thu c lo i hình v c nông nghi p B i xét theo khu v

thu c lo i hình v c nông nghi c lo i hình v

u thu c hai lo i hình này Chính vì v y, khi quy chi u vào khu v c thì

Nh t B n n m khu v c châu Á (thu c v

nhi i ngh t B n thu c lo i hình v c nông nghi p Tuy nhiên,

n u xem xét k thì ta th y Nh t B n có s a c hai lo i hình trên, hay

tính ch t tr ng t ng tình, tr c, tr t, dân ch c ng, còn v ng, tr ng s c m nh, ti n tài, tr ng võ, và

tr ng cá nhân [Tr n Ng c Thêm 2006: tr.48] lo i hình v n hóa trung gian

c a Nh t B n là s k t h p và dung hòa c hai Theo tác gi Tr n Ng c Thêm, trong vi c hình thành các lo i hình v ì “các u ki n t nhiên gi vai trò chi ph i ch o, còn nh ng bi u hi n c th c a chúng trong th c t thì c các

u ki n và xã h ò quan tr ng”[Tr n Ng c Thêm 2006: tr.48]

n vi c hình thành hai lo i hình v c bi t thiên nhiên t i Nh t

B ã gi vai trò chi ph i ch y u trong vi nh hình lo i hình v c này C c khác trong khu v c, Nh t B n xu t phát là m t n

hóa g c nông nghi p v òa h p v i thiên nhiên, tr ng tình, tính c ng v v Bên c trong l c tôn giáo, Nh t B n, ban

v c và th gi c truy c này là: Ph t giáo, Nho giáo và Thiên Chúa

nh ng giá tr tinh th n linh thiêng trong cu c s ng c i dân c t Phù Tang này Chúng ta có th th y hi ng n i Nh t B n cùng m

c a r t nhi u tôn giáo, n i Nh t có th v a là con chiên,v a là Ph t t Có ngh

là h ch n các tôn giáo nh ng giáo lý, giá tr có l i cho mình và phù h p v i c ng

tôn th và tuân th Vi c t n t i nhi u tôn giáo khác nhau mà không có m t

di n c a Thiên Hoàng v n còn ý ngh ng trong tâm th i Nh t

mang tính nông nghi p c a Nh t B n ã ti p nh n nh m c a n

g c du m c t bên ngoài nói t B n là n trung gian, mang nh m k t h p gi a lo i hình v c nông nghi pvà lo i hình v c du m c

1.2 Trà o Nh t B n

Ngày nay cùng v i s phát tri n c a ngành công nghi p ch bi n, các lo i c

gi i khát xu t hi n ngày càng nhi u, song trà v n là m t th c u ng ph bi n c a

pháp nào, kh i ngu n c a v trà v n là nh ng búp trà non xanh trên nh

r y, nh i xanh l ng gió và tràn ng p n ng Ngh thu t u ng trà không sinh ra

u tiên Nh t B t B n chính là m ng trà thành m t nghi l , m t ngh thu t và m t truy n th ng Trong cu c s ng c i Nh t, s

c t trong n t B n Nói v khái ni m ngh thu t, thì “hi m

có thu t ng c th o lu n r ng rãi v i s nh thi u sáng rõ nhngh thu n t n th k XVIII, “ngh thu t” v n có hàm ngh t r ng,

n i ta có th c p t ngh thu t n n ngh thu t hùng bi n ”[Phan Thu

Hi n 2008: 4] ôi khi chúng ta có th b t g p vi c x o vào l c ngh thu t m th ã là cách phân lo i chính xác

V vi c s p x p phân lo i các lo i hình ngh thu t c h t chúng tôi xin trình bày cách phân lo i ngh thu t theo quan m c a các h c gi Nh t B n, sau cách phân lo i ngh thu t theo quan ni m ti n hành so sánh

nh nh v trí c a ngh thu t B n T i Nh t, các

lo i hình ngh thu t ch y u c phân lo i theo sáu hình th n sau :

- M thu t - bijyutsu : ngh thu c, h i h a, ki n trúc

- Ngh thu t bi u di n – shintai geijyutsu : lo i hình ngh thu t bi u

di n b ng ngôn ng thu t di n t u, múa…

- c ( –bungaku ): tiêu bi n Tanka…

- Ngh - gein o, k ch N , ngh thu t r i Bunraku, Kabuki

- Lo i hình ngh thu n nh, tranh truy n, ngh thu t nhi p nh

hân lo n v các lo i hình v thu t c a

Nh t B n theo các h c gi Nh t B n mà chúng tôi tham kh c qua các sách

o” c a tác gi Tani Akira vi t n “Ngh thu t

c a Nh t B n v Trà – Hoa – Quy n 5” c

sách ”M thu t trong Trà th t và s liên k t gi a Thi n và Trà“c a NXB Tank sha

1990 cho th y r ã c x p vào lo i hình Gein (

- ngh i hàng lo t các ngh thu t mang ch o, o… Gein ( - ngh t l c ngh thu t trong c m t n n ngh thu t r ng l n c c Nh t, các h c gi c ngoài ng cho

r o là m t ngh thu i c a các h c gi Nh t

B n thì rõ ràng không th g o v i m t danh t “Ngh thu t” chung chung,

Theo i t n ti ng Nh t c a NXB Kodansha xu t b , và t

n “Ngh thu t c a Nh t B n – Trà – Hoa – n 5” thì t Gein là s

k t h p v ng ngh a hai danh t geijyutsu ( - ngh thu t) và gin ( -

k ), hàm ý là ng, t trau d i b c nâng c p thành nh ng k S khác bi t l n gi a “geijyutsu - ngh thu t” và “gein - ngh ”, chính là quan ni m coi ngh là “ngh thu ng th i là

Bunraku, Kabuki, vì tính ch ng tính” c c coi là chu n t c rèn luy n tinh th n c a nh ng ngh thu t mang tính bi u di n này

m chung trên th gi i v ngh thu t, t th k i ta

b u phân bi t gi a useful art (ngh thu t ti n ích) và fine art (ngh thu t th m

m ) V i ngh thu t th m m , các tác ph m ch y u có ý ngh th m m , không tr c ti p h u d ng trong các m c hành, tác ph m là nh ng sáng t o

th hi a các ngh s tài

nh ng quy t c, nguyên lý gi ng d i khác h c h i, v n d ng Còn

cao quý, nhi m màu – real art) Trong ph m vi c a Fine arts l i có th phân chia thành ngh thu t ngôn t thu t bi u di n (nh c, v ch), ngh thu t t o hình (h i ho , ki c) [Phan Thu Hi n 2008: 5

chúng ta có cách phân lo i các ngh thu t Nh t B

Tanka…

- Ngh thu t t o hình hay còn g i là m thu t : c, h i h a

- Ngh thu t thanh s c hay còn g i là ngh thu t bi u di n : k ch N , ngh thu t r i Bunraku, Kabuki, k ch Ky gen v v

C m chung v ngh thu t, t “gein - ngh ng

Nh c suy ra t ngh ng c a “ngh thu t”, mà chúng ta có th hi u

“gein ” là b u t nh ng k thu c nâng lên thành ngh thu

n a là tr ng rèn luy n tâm th c Theo cách phân lo i này, các ngh

là m t k thu t (trong cách pha ch ng th c trà, cách c m hoa, cách pha

ã c nâng lên thành m t ngh thu t, r i tr ng tu luy n tinh th n

y, qua ph n trình bày v hai cách phân lo i ngh thu t theo quan ni m nói chung và c a các h c gi Nh t B n nói riêng, dù có s khác bi t nhi u v s x p

5

http://www.vanhoahoc.com/site/index.php?option=com_content&task=view&id=610&Itemid=97

x p các lo i hình ngh thu n th y r ng hai cách phân lo u

ngh thu o T i Nh t, l v c gein ( - ngh c chính th c

m phát tri n tính ch o” c a các ngh thu t k ch N , Trà

o v.v… i Nh ã xây d ng nên m t h th ng nh c thù c a

nh ng ngh thu c x p vào l c Gein này b n tính ch t sau:

- ( mukei - vô hình): không th hi n thành hình d ng th c t , mang tính phi

v t th

- ( muy - vô d ng) : theo ngh t “th a thãi”, không c n thi t, theo ngh ng có th hi u là ngh thu t mang giá tr tinh th n, ph nh n giá tr th c d ng

- (teikei – nh ch ): ph i tuân theo quy t c, lu t l r t ch t ch

[Tani Akira 2005: tr.42- tr.43]

Nh ng tính ch t này c a l c ngh thu t gein Nh t B n c ng

v m c a các h c gi th gi c p khi miêu t v ngh thu t th m m ,

các tác ph m ch y u có ý ngh có giá tr th m m , không tr c ti p h u

d ng trong các m c hành, tác ph m là nh ng sáng t o th hi

nguyên lý gi ng d i khác h c h i, v n d ng” [Phan Thu Hi n 2008: 6]

T i Nh th hi n ngh thu t thu c lo i hình gein này, i ngh s i

i mình”, hàm ý quên n ngã t “ng ” trong ngh thu t mà mình th hi n

- B m tính ch t ch v th i gian: t lúc b n khi k u di n ra theo

m t trình t nh nh, trong m t th i gian nh nh

- Gi i h n v không gian: ngh thu t ch c th hi n trong m t không gian tinh túy, khác bi t h n v i nh ng u này có th th y rõ qua không gian Trà th t, hay không gian nhà hát ngh thu t r i Bunraku, sân kh u k ch N hay chi u ng i c a ngh nhân nói chuy n hài Rakugo) [Tani Akira 2005: tr.44- tr.45]

y, b ng vi nh nh c tính và nh u ki n ch n l c tuy nghiêm kh c mà tinh t ã hình thành nên m t khái ni n v l nh v c các ngh thu t gein – c coi là t p h p các ngh thu t c o” là con

ng tu tâm ki n tính, v u ki nh ch t ch i v i làm ngh thu ng th i th hi n b n tính ch t “vô hình, vô d nh ch ã khi n l c ngh thu t gein mang nét khác bi t v i nh ng lo i ngh thu t còn

l i Qua vi c tìm hi u v l c ngh thu t gein , các h c gi Nh t B ã ch ra chính xác v trí c a ngh thu o trong n t B cho

trong kh c n ã làm quen v i Trà

Trong ti ng Nh c phiên âm là “Cha”( ) Trà xanh g i là “Ocha”(

g i là “K cha”( ) Matcha ( ) là lo i trà b t ch y u chdùng trong Trà o o trong ti ng Nh c g i b ng nh ng t

sad ( – o) hay là chanoyu ( – trà thang) Hình th ng trà

Nh t bao g m hai hình th c : senchad (s d ng lá trà) và matchad (s d ng trà

b t) Senchad ( ) là nghi th c u ng trà n và ph thông

Sencha c ch bi n t nh ng cu n lá trà, m t trong các lo i trà xanh ph bi n

nh t c a Nh t B n, còn hình th c Matchad ( ) i Nh ng hóa

v i chính Chanoyu ã tr thành nghi th c o truy n th ng t i Nh t

M t s h c gi Nh t và Vi t cho r ng chanoyu là thu t ng c dùng

ch m t nghi th c, nghi l u , còn – o) l i ám ch

ng trà", c à thu t ng c n vi c nghiên c u hay m t h c thuy t v “thu t u ng trà” t i Nh t B tìm hi u khái

ni o Nh t B n, chúng ta ph i b u t c hai thu t ng trên

Chanoyu ( – trà thang) n u xét theo âm Hán Vi t ngh à “n c nóng dùng pha trà” Qu v y, o không gì h c, pha và u ng trà" [ o Omotesenke: 8] là ý ni m c a ông t dòng trà o Urasenke là Sen no truy n l i cho con cháu trong dòng h Sen Th

ph i s ng trong không gian ngôi nhà c o và t n m t ch ng ki n cách

ng th c trà, thì m i hi u c s thâm thuý và tinh t trong câu t ng k t v ngh thu n này K t khi ngh thu t u ng c hoàn thi n

và nâng cao v m t hình th c và b u có nh ng tiêu ch m t tinh th n xã h c bi t là khi ngh nhân Riky ra m t lo t chu n t c nghiêm

ng nh hình rõ nét cho vi c rèn luy ng khi th c hi n m t bu i trà, thì t

ràng qua cách s d ng ch (d - o), do u nh h ng nh a Thi n, tôn a Trà o là n, thanh ch, i tr v v i t nhiên Theo

“M thu t trong Trà th t và s liên k t gi a Thi n và Trà “ c a NXB Tank

c gi i thích là “cách th c v n hành c a v o” trong

Ph t” C o giáo và Ph u l y s th c là tr ng

ni m v i ng sâu s c c a th m m Thi n, tr thành m t thu t ng

m h c ch s hòa h p c i s nh cao c a ngh thu

mà m i hành trình h ng thi n c ng t i Nh ng quy t c nghiêm kh c c a nghi th o, mà m i tho t nhìn ng i ta cho là quá n ng n

và t m , th c t nâng c p nh ng v ng c khi pha trà thành nh ng

ng tác mang tính k thu nh ng k thu

hoa thành ngh thu ý ngh o không d ng l i

o thu c v

Theo tác gi Ng c Qu ã nh nh v o Nh t B n trong bài

“Lu n v o Vi o – chad , hay sad , hay cha-no-yu, là

m t l ng Nh t B n, có ngu n g c Thi n (Zen) c o Ph t, nh m

p trong cu c s t bi u di n ngh thu t c a

nh theo m t quy trình ch t ch ”[ c 2006: tr.31-32], ã nh n xét, ã

th u ki n ” ”- tính ch t ch v th i gian mà trong l c Gein

nh r t g t gao [Tani Akira 2005: tr.42- tr.43] Ch ngh thu ng

c b n u ki n kh t khe c a l c Gein s tr thành ngh thu t mang tính

Thi n - M mà ngh thu i i Nh t quan ni m r o chính là “ tôn vi p trong cu c s ng” [Prokinov.V và

Ladanov.I 1991: tr.283], qu th ã khi i s ng bình nh t c a m t

i dân Nh t tr nên thi v

Trong quy n “ o” và t n “Ngh thu t c a Nh t B n : Trà – Hoa – n 5”, v i cùng m t l i di ã cung c c gi m t khái ni m chi ti t v o là m t ngh thu t di n ra trong m t không gian riêng bi t ch chuyên dùng cho vi ng trà, s d ng các d ng c chuyên d ng, vi c pha trà c u di n ra theo m t trình t nh nh,

và ngh thu c th c hi n t c i ch i khách ”[Tani Akira 2005: tr.46] V i khái ni m này, chúng tôi rút ra nh n xét r ng, v m t c u trúc h

th ng, b o ph c xây d ng d a trên b n y u t Trà ( cha), Trà th t ( - chasitsu) và Trà viên, Trà c ( - ),

-c pha trà và u ng trà( - temae) gi a trà ch và trà khách, b i

theo khái ni m mà các h c gi Nh t B ã trên thì “không gian riêng bi t”

chính là Trà th t, các d ng c chuyên d ng chính là các Trà c , và vi c pha trà và

ng trà c à m t ngh thu t y tính o” di n ra gi a ch và khách Ngoài ra, n u nhìn trên quan m ho ng thì o c n y u t :

Trà – n; Trà ch và trà khách - ch th ho ng; P c pha trà và u ng trà - ho ng; Tinh th n thanh t t ng - s n ph m N u thi u m t m t trong các y u t trên thì ng i ta s không th g o

Vì b n thân ngh thu t là m t s i th m m o không ch t tr ng tâm vào vi c u ng trà, mà còn liên quan n vi ng th òng n ng

n n i li n v òng, nh ng d ng c dùng cho vi c pha ch và d n trà, và s trang trí khung c nh, ch ng h t b c tranh cu ng hay

m t bình hoa T ki n khung c c, t g n hoa c nh c a

c Nh t Dòng ch y c a l ch s o t thu n lúc chính th c

nh hình tr n sau :

- Hình thành (th k XII )v i phong cách ng trà chas ki( )

- Phát tri n (t th k XVI )v i ng phái trà wabi ( )

- Hoàn ch nh (cu i th k XVI )v i tinh th n Hòa – Kính – Thanh – T ch (

)

C u có s góp m t quan tr ng c a nh c bi t là

ba v Murata Shuk (1422 – 1502), Takeno Joo (1504-1555) và Sen no Riky

tr ng, có vai trò nh hình cho ngh thu o ngày nay

822) – i sáng l c phái sang Trung Qu c và khi tr

v Nh t ã mang theo nh ng t gi ng trà u tiên i k

v Nh t B n tr ng t i Uji, phía nam Ky to T bi o Ph t Thi n

n nhanh chóng ra kh c, cùng v i tác ph m

"Khi ng Sinh Ký", v i n i dung ghi l i m i chuy n liên quan t i thú vui

u ng th i ca ng c li u quý báu c a trà T n d n công

d ãn l n tính h p d c bi t c ã thu hút r t nhi u

i dân Nh n v i cái thú u ng trà N ã vi t m t bài lu n

v nh ng công hi u c ã khi n trà càng tr thành m t v thu c

quý trong cu c s i dân Nh t t lúc b y gi c cho là mang tính kéo dài tu i th kh e m

ã v t n hoàng cung, và c ì l ã cho khuy n khích tr ng cây trà kh p m ng cây trà d n tr nên ph bi n và lan r ng không gi i h n trên lãnh th Nh t B n

c và nghi th c t m cho vi c pha và u ng trà là do các thi

t o ra Trà l mang nhi c tính c a Thi thanh t nh, tính gi n d và

m c m ã tr thành nh m m trong cách th

d n d n tr thành m t nghi l có tính ngh thu i v i gi Ph t giáo thì

vi c u ng trà không ch có tác d ng tr b nh mà còn là ng l o Lo i trà xanh (b t trà Matcha - ) b y gi u thu c có tác d ng an

th n, vì v y trà r ng và th nh hành trong gi i tu hành Ph t giáo [Hoàng Minh L i 1995: tr.51] D n d n, ngh thu t u ng trà thoát kh i nhà chùa,

l a h o giáo, m h c, cùng tri t lý, k lu t, quan h xã h i T thi n vi n gi i võ s ã có c v trong l ch s phát tri n c a m i giai c p Nh t B n

- Trà tr thành thú tiêu khi n c a gi i quý t c (t th n th i Muromachi) u th i Kamakura, khi cá

ng tinh th n nh ng thi n vi n, thì gi i Samurai l i

s d ng lo i trà Matcha v i m u xin s c m nh trong các bu i h i trà T nhu c u tinh th n c a m i giai c p, m t ngh thu ng th c Trà tên g i là T cha ( - ã ra i, u trà có ngu n g c b u t i nhà T ng lan truy n sang Nh t n, tr vào cu i th i Kamakura và phát tri n nh t th i k Nam-B c tri u u th i Muromachi) n trung

k th u ch mang tính ch t ph c v ng c p võ

s Ph c t t ph bi n r ng trong giai c p qu n chúng khác Trong T i thi s ph t x và ch ng lo i c a

non và xu t x c a trà Hình th c c a ngh thu t T cha t i Trung Qu c di n ra v i

d n d n tr thành ti n cho vi nh ra nh ng nghi l , quy t c c o

v sau này [Hoàng Minh L i 1995 : tr 51 – tr.52]

b/ n phát tri n : Trà c a thanh t ch

Trong b i c nh xã h i y, Osaka có m Murata Shuk

v t nhà t coi tr ng cu c s ng tinh th n V i tâm ni ìm

u g i là kokoro no fumi ( ) trong chén trà xanh - ng ý “gi i thoát cái Tâm

b ng m t chén trà” [ o Omotesenke: 9], Shuk cao tính nhã

9

o Omotesenke http://www.omotesenke.jp/chanoyu/6_3_1.html

m mà gi n d trong cách dùng trà, am hi u y m

c i là wabi c nhìn nh t c m th c th m m ),

s n gi a cái hay, cá p và s thô m c c a s v

thi t l p nên trà wabi Khi Shuk nh n m c cho là

u tiên ngh n vi c hoàn thi n các nghi l , cách th c pha trà c

n th k XVI, ngh nhân Sen no Riky i khai tri n

tr n v n ngh thu t này khi chính th c thi t l p nên Trà wabi, góp ph n vào vi c

“ nh hình o ngày nay v i b n ý ni m tinh th n Hòa – Kính – Thanh – T ch

ã t o nên m t n T o r c r c xã h i Nh t B n tôn vinh thành

m t lo i hình ngh thu t, và chính th c c g i tên là o ( - sad hay chad ) thu c th i Minh Tr i th i Riky , nh ng nghi l c a

vi c pha trà và u ng trà ch nh m m t m n thanh th n tâm h n, thông dung v i v n v t Riky i có ng sâu r ng trong t ng l p võ s ng

ho ng nh m phát tri n môn phái trà c a ông mang tính ng m nh m n chính tr th Riky u tiên làm m t cu c c i cách v d ng c

u ng trà, các trà c quý hi t ti ã c ông b ng lò, chén, l t bình dân, b t c i dân Nh t nào c n v i Trà o Cùng th i v i Riky ng c a Yabunn chi Jyochi (h c trò c a Takeno Joo) cùng nhi ã hình thành nên r t nhi ng

o t i Nh t B n n cu i th i kì Edo (1603- t ã th c

s phát tri n r ng kh c Nh t, và o ã i t ng l p nhân dân

Nh t B n

y, nhìn l i l ch s hình thành và phát tri n c o, tr i qua quá trình du nh p t l a Trung Hoa vào Nh t B n t th k VI n

th k XVI nghi l o m i chính th c thi t l p h n hoi Nh t B n, d n

d c dân t c x s Phù Tang hoàn thi n và nâng cao giá tr c a trà lên thành

m t tôn giáo c a Ch ngh m M , v i tên g i mà hi c th gi i

nh c t i v i s trân tr ng : O

1.2.4 Tinh th o

Ngh thu t u ng trà theo Ph t giáo nh p vào Nh t B n, t m t th c u ng thu n tú ã tr thành m t ngh thu t c a Thi n, tinh th o n m trong tính o” là do “ch t Thi o hình nên, ngh c hình thành t

“ch t Thi n” trong vi ng th c trà H u h t m i khi nghe nh c

n ch u l p t c liên h n khái ni m v m o” mang tính gi i thoát theo tinh th n Ph o không ch có v y Khi

( )b u xu t hi n trong l ch s Nh t B n, thì nét tinh th u tiên

mà vi c u i chính là s giác ng B n ch t c a T o

là chú tr n s ng, vì v y nh ng s vi c r t bình c u ng

m c làm m t cách c n tr , trong s nh n n i kiên trì Nghi th c u ã c phát tri n v i ng c a Ph t giáo Thi n tông, v i m t tâm h n b ng cách h p nh t v i thiên nhiên Tinh th n c c di t b ng nh ng t ng thanh th n, s m c

m c, s thanh nhã, là "tính th m m c a s nghèo túng tinh khi t" [Nguy n Bá Hoàn 2003: tr.18] bi u hi n c a tinh th n nhã

Trong nh n phát tri n ti p theo, tinh th o ngày càng tr nên hoàn ch m ch t Thi i nh ng chu n t c l nghi

u h u ti ng Vi u cho r ng tinh th o

n m trong b n ý ni m Hòa – Kính – Thanh – T c ch t b n ý ni m trên

ch c coi là tinh th n c ã c hoàn ch nh nh Sen

no Riky i c a Takeno Joo (1504- i Nh t ã luôn tâm ni m r ng hai c m th c wabi và sabi là chính b n thân o Và nh vào

vi c Riky t ra ng phái Trà wabi, c m th c wabi và sabi ã tr thành tinh

công nh n c t lõi tinh th n trong ngh thu o g m các y u t sau :

[Kumakura Isao 1977 : tr.39]

Nh i nghiên c u v o Nh t B n luôn thu c n m lòng b n ch Hòa – Kính – Thanh – T ch (Wa-Kei-Sei-Jaku), do ngh nhân Riky nh hình cái Tâm t o v i b n nguyên t hòa h p, tôn kính, thu n khi t và bình tâm

Hòa ( Wa) : Hòa là hòa òa à hòa nhã S òa h