Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý khai thác tạp chí địa chất

Tạp chí có chức năng thông tin và phổ biến các kết quả nghiên cứu; phương pháp, lý luận mới; các sáng kiến, trao đổi kinh nghiệm trong điều tra, tìm kiếm, thăm dò khoáng sản; phổ biến, h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT

- -

ĐỖ THỊ TÍNH

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

TRONG QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA CHẤT

HÀ NỘI – 2007

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT

- -

ĐỖ THỊ TÍNH

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

TRONG QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT

Chuyên ngành: Địa chất học

Mã số: 60.44.55

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA CHẤT

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 TS Nguyễn Thành Vạn

2 PGS.TS Trương Xuân Luận

HÀ NỘI - 2007

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, Ngày 10 tháng 8 năm 2007

Tác giả ký tên

Đỗ Thị Tính

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành tại Bộ môn Địa chất, Khoa Địa chất, Trường Đại học Mỏ - Địa chất, dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thành Vạn, PGS.TS Trương Xuân Luận Học viên xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với TS Nguyễn Thành Vạn, PGS.TS Trương Xuân Luận đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ học viên trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Học viên xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với sự động viên giúp đỡ quý báu của GS.TSKH Đặng Văn Bát, TS Trần Thanh Hải, GS.TSKH Đặng

Vũ Khúc, TS Bùi Đức Thắng, KS Nguyễn Thanh Bình, KS Nguyễn Cẩm, CN Phạm Thị Nga Học viên cũng xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Trường đại học Mỏ - Địa chất, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Địa chất, Bộ môn Địa chất, Khoa Công nghệ thông tin, Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Trung tâm Thông tin - Lưu trữ Địa chất, Tạp chí Địa chất đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ học viên hoàn thành luận văn này

Luận văn viết về một vấn đề mới nên sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Học viên rất mong nhận được ý kiến đóng góp của các thày, cô giáo và các đồng nghiệp Xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các bảng

Danh mục các hình

MỞ ĐẦU 1

Chương 1- HIỆN TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC CÁC TÀI LIỆU TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT 6

1.1 Sự ra đời và phát triển của Tạp chí Địa chất 6

1.2 Hiện trạng quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất 30

1.3 Nhận xét chung 32

Chương 2- ĐỊNH HƯỚNG VỀ QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC TÀI LIỆU TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT 34

2.1 Sự cần thiết phải hiện đại hoá công tác quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất 34

2.2 Định hướng về quản lý tài liệu Tạp chí Địa chất 35

2.3 Định hướng về khai thác Tạp chí Địa chất 44

2.4 Phân loại tài liệu Tạp chí Địa chất theo chuyên ngành 45

2.5 Nhận xét chung 55

Chương 3 - XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH MÁY TÍNH QUẢN LÝ VÀ KHAI THÁC TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT 56

3.1 Nghiên cứu lựa chọn công cụ xây dựng chương trình 56

3.2 Phân tích thiết kế hệ thống web quản lý và khai thác Tạp chí Địa chất 74

3.3 Cài đặt chương trình 88

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 117

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 119

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

PHỤ LỤC 122

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Mẫu bảng phân loại tài liệu Tạp chí Địa chất theo chuyên ngành Bảng 2.2 Mẫu phân loại theo vùng lãnh thổ

Bảng 2.3 Mẫu bảng phân loại theo vùng địa chất

Bảng 2.4 Mẫu bảng tổng hợp phân loại các bài báo Tạp chí Địa chất Bảng 3.1 tblSection (Bảng lưu thông tin về các nhóm tin)

Bảng 3.2 tblCategory (Bảng lưu thông tin về các chuyên mục tin) Bảng 3.3 tblNews (Bảng lưu thông tin về tin)

Bảng 3.4 tblGroup (Bảng lưu thông tin về nhóm người dùng)

Bảng 3.5 tblUser (Bảng lưu thông tin về người dùng)

Bảng 3.6 tblSoBao (Bảng lưu thông tin về người dùng)

Bảng 3.7 tblTacGia (Bảng lưu thông tin về người dùng)

Bảng 3.8 tblLoat (Bảng lưu thông tin về người dùng)

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1.1 Bìa 1 Nội san Địa chất số 1 tháng 9/1961

Hình 1.2 Bìa 2 Nội san Địa chất số 1 tháng 9/1961

Hình 1.3 Bìa Tập san Địa chất số 8 tháng 4/1962

Hình 1.4 Bìa 1 Tập san Địa chất số 16 tháng 12/1962

Hình 1.5 Bìa 2 Tập san Địa chất số 16 tháng 12/1962

Hình 1.13 Bìa 2 Tạp chí Địa chất số 262 tháng 1-2/2001

Hình 1.14 Bìa 1 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 1 tháng 1-3/1993 Hình 1.15 Bìa 2 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 1 tháng 1-3/1993 Hình 1.16 Bìa 1 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 17-18 năm /2001 Hình 1.17 Bìa 2 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 17-18 năm /2001 Hình 3.1 Mô hình ứng dụng kiến trúc đa tầng

Hình 3.2 Mô hình kiến trúc Client - Server 2 tầng

Hình 3.3 Mô hình kiến trúc Client - Server 3 tầng

Hình 3.4 Mô hình liên tác thông qua Middle Tier

Hình 3.5 Mô hình ứng dụng Web

Hình 3.6 Các thành phần chính của Net - Framework

Hình 3.7 Các bước chính khi thực hiện trang ASP.NET

Hình 3.8 Tổng quan về mô hình ADO.NET

Hình 3.9 Kiến trúc Dataset

Hình 3.10 Sự tích hợp giữa XML và DataSet

Hình 3.11 Biểu đồ phân cấp chức năng

Hình 3.12 Biểu đồ luồng dữ liệu mức khung cảnh

Hình 3.13 Biểu đồ luồng dữ liệu mức đỉnh

Hình 3.14 Biểu đồ luồng dữ liệu mức dưới đỉnh (mức 2)của chức năng quản lý Hình 3.15 Biểu đồ luồng dữ liệu mức dưới đỉnh chức năng tìm kiếm Hình 3.16 Biểu đồ luồng dữ liệu mức 3 chức năng cập nhật tin

Hình 3.17 Sơ đồ quan hệ của hệ thống thông tin

MỞ ĐẦU

Tạp chí Địa chất, cơ quan ngôn luận của Tổng cục Địa chất, nay là Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, ra đời từ năm 1961 phát triển đến nay đã gần 50 năm Đây là một trong những ấn phẩm xuất bản định kỳ bằng tiếng Việt và tiếng Anh, hiện nay được phát hành trong và ngoài nước, theo giấy phép hoạt động báo chí số 22/GP-BVHTT ngày 22/3/2004 của Bộ trưởng Bộ Văn hoá - Thông tin Tạp chí có chức năng thông tin và phổ biến các kết quả nghiên cứu; phương pháp, lý luận mới; các sáng kiến, trao đổi kinh nghiệm trong điều tra, tìm kiếm, thăm dò khoáng sản; phổ biến, hướng dẫn thực hiện các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước trong ngành Địa chất; các bài tóm tắt báo cáo của các hội nghị, hội thảo khoa học trong nước và quốc tế; giới thiệu kết quả nghiên cứu địa chất nước ngoài và nhiều thông tin khoa học khác liên quan

Tạp chí Địa chất là tạp chí khoa học địa chất trong số rất ít ở nước ta có loạt xuất bản bằng tiếng Anh Cùng với các tạp chí khác ở trong nước và trên thế giới về khoa học Trái đất, Tạp chí Địa chất đã góp phần không nhỏ vào việc xây dựng một nền khoa học địa chất Việt Nam theo hướng ngày càng hiện đại, có chất lượng và từng bước đạt trình độ khu vực và quốc tế

Tạp chí Địa chất, cả tiếng Việt và tiếng Anh, được phát hành rộng rãi, phục vụ tốt các nhà nghiên cứu, đào tạo trong và ngoài nước, được Thư viện Địa chất thuộc Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam dùng làm tài liệu trao đổi với gần 20 tổ chức và cá nhân trên thế giới, là cầu nối giữa các nhà nghiên cứu, đào tạo với các nhà sản xuất

Tính đến tháng 12/2006, Tạp chí Địa chất đã xuất bản được 325 số (trong đó: 297 số tiếng Việt, 28 số tiếng Anh), cùng các số chuyên đề và phụ trương, đã đăng tải nhiều công trình nghiên cứu, trong đó chứa đựng nhiều

thông tin hữu ích về địa chất trên lãnh thổ Việt Nam và thế giới thuộc các lĩnh vực: địa tầng, magma, kiến tạo, địa mạo, địa vật lý, địa hoá, địa chất thuỷ văn, địa chất công trình, địa chất tai biến, địa chất môi trường, địa chất nông nghiệp, địa chất đô thị, địa chất kinh tế, địa chất biển, tài nguyên khoáng sản,

kỹ thuật địa chất v.v

Tất cả các tài liệu trên được lưu trữ trên giấy (mang tính truyền thống) tại Toà soạn Tạp chí Địa chất và các thư viện chuyên ngành Thời gian gần đây, để tăng cường năng lực phục vụ cộng đồng trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin, Trung tâm Thông tin Lưu trữ Địa chất đã tiến hành quét toàn văn các số Tạp chí xuất bản từ năm 1961 đến nay và ghi thành bộ các

CD, và từ năm 2004 đã đưa Tạp chí Địa chất lên mạng Internet Tuy nhiên, việc quản lý Tạp chí Địa chất còn chưa đồng bộ, chưa giúp Ban Biên tập kiểm soát nhanh các mảng đề tài, hoặc các bài đã công bố, đưa lên mạng chưa theo từ khoá chuẩn quốc tế dẫn đến việc khai thác các tài liệu chưa thuận tiện cho người cần dùng thông tin, chưa thể đáp ứng và hoà nhập với khu vực và thế giới

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế toàn cầu hoá các thông tin, nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng, chia sẻ thông tin của các nhà địa chất Việt Nam và quốc tế ngày càng cao; để góp phần tích cực vào công tác nghiên cứu các lĩnh vực địa chất, điều tra, thăm dò khoáng sản của cộng đồng các nhà địa chất Việt Nam và thế giới; để có tiếng nói chung trong lĩnh vực tạp chí chuyên ngành với khu vực

và thế giới, với sự phát triển của công nghệ thông tin, việc có một chương

trình sử dụng phương tiện hiện đại để quản lý Tạp chí Địa chất là rất cấp

thiết Để bước đầu đáp ứng được đòi hỏi cấp bách nêu trên, được sự đồng ý

của cơ quan chủ quản Tạp chí Địa chất và Trường Đại học Mỏ-Địa chất, tôi

đã được phép thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp thạc sĩ của mình là “Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và khai thác Tạp chí Địa chất”

2 Mục tiêu của đề tài

Mục tiêu của đề tài là ứng dụng công nghệ thông tin để quản lý việc xuất bản tạp chí đáp ứng các yêu cầu quản lý xuất bản, báo chí theo quy định của pháp luật Việt Nam đồng thời để hội nhập và khai thác tốt hơn những kết quả nghiên cứu, điều tra cơ bản các lĩnh vực khoa học địa chất đã được công

bố trong Tạp chí Địa chất, nhằm phục vụ thuận tiện, hiệu quả, nhanh chóng hơn, dễ dàng bảo quản hơn các tài nguyên thông tin cho các nhà quản lý, các

cá nhân, tổ chức trong cộng đồng khai thác sử dụng thông tin

3 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được những mục tiêu nêu trên, đề tài cần giải quyết mấy nhiệm

vụ sau:

- Đánh giá hiện trạng quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất

- Đề xuất định hướng quản lý và khai thác các thông tin Tạp chí Địa chất

- Nghiên cứu ứng dụng tin học xây dựng chương trình máy tính quản lý Tạp chí Địa chất đáp ứng mục tiêu, yêu cầu nêu trên

4 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được những nhiệm vụ đặt ra, trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôiđã áp dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Thống kê và tiếp cận hệ thống: Tham khảo, thống kê (theo mẫu)

những thông tin đặc trưng và thuộc tính chuyên ngành của từng bài báo (tên bài, tên dịch, chuyên ngành, số, năm, họ tên và nơi công tác của tác giả, giới thiệu - tóm tắt nội dung bài báo ) Thu thập các thông tin đó một cách chính xác và toàn diện để phân loại, ghép nhóm, đánh giá hiện trạng bằng kinh nghiệm và một số mô hình toán thống kê

- Áp dụng công nghệ thông tin để:

+ Xây dựng cơ sở dữ liệu (Database) về Tạp chí Địa chất

+ Thiết kế phần mềm máy tính để quản lý nội dung các số Tạp chí Địa chất

5 Cơ sở tài liệu

Luận văn được hoàn thành trên cơ sở 297 số Tạp chí Địa chất bằng tiếng Việt (từ số 1 đến số 297); 28 số bằng tiếng Anh (từ số 1 đến số 28), các

số chuyên đề và phụ trương Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo, sử dụng các kết quả đã có, như:

a) Ứng dụng tin học để xử lý các dữ liệu địa chất (Trần Minh Thế và nnk, năm 1990)

b) Nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ thông tin trong điều tra địa chất, khoáng sản (Trần Hồng Hải và nnk, 2004)

c) Tăng cường tin học hoá Thư viện Địa chất và ứng dụng chương trình SANGIS (Phạm Thị Nga và nnk, 2005)

d) Một số phần mềm ứng dụng thông thường đang được Tạp chí Địa chất sử dụng: Word, Excel, MapInfo và Corel Draw

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Ý nghĩa khoa học:

Luận văn đã thực hiện việc tổng hợp, hệ thống hoá các bài báo đã đăng trong Tạp chí Địa chất để phân chia ra các chuyên ngành như: Cổ sinh - địa tầng, thạch học, khoáng vật học, kiến tạo học, địa chất cấu trúc, địa chất khu vực và đo vẽ lập bản đồ địa chất, địa mạo, địa chất biển, địa chất thuỷ văn, địa chất công trình - trắc địa, địa chất môi trường, địa chất tai biến, địa vật lý, địa hoá, địa chất kinh tế, địa chất đô thị, tài nguyên khoáng sản, khai khoáng, chế

biến khoáng sản, kỹ thuật - công nghệ tìm kiếm, thăm dò khoáng sản, v.v có

cơ sở khoa học và cũng phù hợp với cách phân loại tiên tiến của khu vực và quốc tế trong lĩnh vực địa chất học Việc này, trước đây chưa có đối với Tạp chí Địa chất Nó góp phần vào việc hoàn thiện thư mục học đối với lĩnh vực thư mục địa chất

Mặt khác, Luận văn đã xây dựng được chương trình máy tính về quản

lý và khai thác Tạp chí Địa chất dựa trên công nghệ DOT.NET

Ý nghĩa thực tiễn:

Việc thống kê, phân loại các bài báo trong Tạp chí Địa chất theo các chuyên ngành nêu trên làm cho việc sử dụng, khai thác các nội dung kết quả nghiên cứu, điều tra cơ bản theo các lĩnh vực chuyên môn được dễ dàng, thuận tiện hơn Đồng thời qua thống kê, phân loại sẽ định hướng việc quản lý nội dung Tạp chí Địa chất chủ động hơn, phù hợp với nhu cầu thực tế của các độc giả, định hướng phát triển của ngành Địa chất

Chương trình máy tính “Quản lý và khai thác Tạp chí Địa chất” dựa trên công nghệ DOT.NET dễ sử dụng, thuận tiện cho việc quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất

7 Cấu trúc của Luận văn

Luận văn, ngoài phần mở đầu và kết luận gồm 3 chương và phụ lục:

Chương 1 Hiện trạng công tác quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất Chương 2 Định hướng về quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất Chương 3 Xây dựng chương trình máy tính quản lý và khai thác Tạp chí Địa chất

Phụ lục: Các bảng phân loại bài báo đăng trong Tạp chí Địa chất theo 25 chuyên đề

Chương 1 HIỆN TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ

VÀ KHAI THÁC CÁC TÀI LIỆU TẠP CHÍ ĐỊA CHẤT

1.1 Sự ra đời và phát triển của Tạp chí Địa chất

Việt Nam là một nước có diện tích không lớn, nhưng có nguồn tài nguyên khoáng sản đa dạng và khá phong phú Trong những năm thực dân Pháp xâm chiếm nước ta, người Pháp đã chú ý điều tra tài nguyên khoáng sản, lập ra Sở Mỏ Nam Bộ năm 1869, Sở Địa chất Đông Dương năm 1898 Sở Địa chất Đông Dương đã tiến hành đều đặn việc nghiên cứu, điều tra cơ bản về địa chất và khoáng sản, phục vụ việc khai thác khoáng sản đưa về mẫu quốc Trong thời kỳ tồn tại của Sở Địa chất Đông Dương ở Hà Nội (1898-1954) cũng như các Cơ quan Địa chất qua các thời kỳ ở Sài Gòn đã có những bản tin, tập san, kỷ yếu để công bố các kết quả nghiên cứu như:

- Bulletin du Service Geologique de l’Indochine (Tập san của Sở Địa chất Đông Dương)

- Mémoires du Service Géologique de l’Indochine (Kỷ yếu của Sở Địa chất Đông Dương)

- Acta Geologica Vietnamica (Tập san Địa chất Việt Nam)

- Bulletin of the National Committee for Geology, Nuclear Geology and Geochemistry (Tập san của Uỷ ban quốc gia về Địa chất, Địa chất hạt nhân và Địa hoá)

- Travaux de Géologie (Công trình Địa chất học)

- Việt Nam Địa chất khảo lục (Archives Géologiques du Việt Nam)

Nhìn chung các công trình công bố trong các xuất bản phẩm định kỳ nêu trên phần lớn là của những nhà địa chất người Pháp và chỉ có một ít là của người Việt trong những năm sau này (1960-1974) như Hoàng Thị Thân, Nguyễn Văn Vinh, Trần Kim Thạch, v.v… Nội dung các bài đăng trong các

ấn phẩm nêu trên chủ yếu là giới thiệu những kết quả nghiên cứu địa chất khu vực như cổ sinh địa tầng, thạch học, kiến tạo, v.v chủ yếu bằng tiếng Pháp

và rất ít những bài về khoáng sản, địa vật lý, địa chất thuỷ văn, địa chất công trình, v.v Các tài liệu trên là những tư liệu quý giá cho sự phát triển của hệ thống tài liệu ngành Địa chất Việt Nam sau này

Sau Cách mạng Tháng Tám, trong lúc Nhà nước mới được thành lập còn vô vàn khó khăn, Chính phủ đã quan tâm tổ chức lại ngành Mỏ, Địa chất Năm 1945, Nha Kỹ nghệ, Sở Tổng thanh tra Khoáng chất và Kỹ nghệ thuộc

Bộ Quốc dân Kinh tế đã được thành lập, theo Nghị định ngày 2-10-1945 và Sắc lệnh ngày 3-10-1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh…

Trong chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), công tác nghiên cứu địa chất không được triển khai, nhưng hoạt động khai thác mỏ vẫn được tiến hành với quy mô nhỏ nhằm phục vụ trực tiếp cho quốc phòng

và dân sinh Chính phủ đã tổ chức phục hồi một số mỏ ở vùng tự do như các

mỏ than Làng Cẩm, Quán Triều ở Thái Nguyên, Bố Hạ ở Bắc Giang, Đồi Hoa

ở Hoà Bình, Khe Bố ở Nghệ An v.v…; mỏ chì Bắc Sơn ở Lạng Sơn, Đèo An thuộc tỉnh Bắc Cạn; mỏ antimon Đầm Hồng, Làng Can thuộc huyện Chiêm Hoá, tỉnh Tuyên Quang; mỏ thiếc Tĩnh Túc ở Cao Bằng; mỏ sắt Như Xuân,

mỏ phosphorit Vĩnh Thịnh ở Thanh Hoá; mỏ vàng Vĩnh Tuy ở Hà Giang v.v… Đến đầu những năm 50 của thế kỷ trước, sản lượng khai thác các mỏ ở

những vùng này tăng lên rõ rệt, phục vụ đắc lực cho cuộc kháng chiến giành độc lập của nhân dân ta Đồng thời, với chiến lược chuẩn bị nguồn nhân lực cho lĩnh vực địa chất, Nhà nước đã quan tâm gửi một số người đi đào tạo về lĩnh vực địa chất và mỏ ở các nước Liên Xô, Trung Quốc

Sau khi hoà bình lập lại (1954) ở miền Bắc, các công tác địa chất và mỏ

đã bước sang một giai đoạn phát triển mới có hệ thống, với quy mô ngày càng tăng Năm 1955, Sở Địa chất và Cục Khai khoáng được thành lập trực thuộc

Bộ Công nghiệp Năm 1959, để phục vụ cho chiến lược phát triển đất nước,

Sở Địa chất đã được đổi thành Cục Địa chất trực thuộc Bộ Công nghiệp (theo Quyết định số 1225 BCN/QĐ ngày 7/7/1959 của Bộ Công nghiệp) Đồng thời, Nhà nước cũng quyết định đào tạo về địa chất và mỏ tại một số trường đại học, trung cấp chuyên nghiệp Do nhiệm vụ của ngành Địa chất ngày càng lớn, đòi hỏi phải có tổ chức thích hợp, năm 1960 trên cơ sở Cục Địa chất, Tổng cục Địa chất trực thuộc Hội đồng Chính phủ được thành lập theo sắc lệnh số 18/TCT, ngày 26/7/1960 của Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Đến năm 1961, ngành Địa chất bước vào thực hiện kế hạch 5 năm lần thứ nhất với những yêu cầu mới nhằm phục vụ cho việc phát triển công nghiệp xã hội chủ nghĩa, xây dựng cơ sở khoa học, kỹ thuật địa chất cho kế hoạch lâu dài

Nhiệm vụ đó đòi hỏi người làm công tác địa chất không những phải luôn nâng cao đạo đức, còn phải giỏi về chuyên môn, kỹ thuật, phải thành thạo kỹ năng tổ chức, quản lý công tác thi công địa chất mới có thể hoàn thành tốt đẹp như Nghị quyết của Đại hội Đảng lần thứ 3 đã nêu: “Để phục vụ cho kế hoạch 5 năm lần thứ nhất và chuẩn bị cho các kế hoạch sau, cần phải

ra sức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và công nhân lành nghề theo qui mô lớn và đẩy mạnh công tác khoa học kỹ thuật”

Trước tình hình đó, nhu cầu tìm hiểu, cập nhật, trao đổi các kiến thức địa chất nói chung, các dữ liệu địa chất khoáng sản nói riêng ngày càng lớn và rất cấp thiết đòi hỏi sớm ra đời những tạp chí chuyên ngành

Số đầu tiên (tháng 9 năm 1961) của Tạp chí Địa chất mang tên “Nội san Địa chất” thuộc Tổng cục Địa chất ra mắt người đọc nhằm đáp ứng những yêu cầu cấp bách khách quan đó

Các số Tạp chí Địa chất xuất bản gắn liền với sự phát triển của đất nước nói chung và của ngành Địa chất Việt Nam nói riêng, luôn luôn được cải tiến và nâng cấp dần theo thời gian nhằm phản ánh kịp thời mức độ, trình độ nghiên cứu, điều tra địa chất khoáng sản lãnh thổ Việt Nam do các nhà địa chất trong và ngoài nước thực hiện Đầu tiên, với vai trò là một Nội san của ngành Địa chất, ấn phẩm đã được xuất bản định kỳ mỗi tháng 1 số, mỗi số gồm 48 trang (Hình 1.1, 1.2) với Chủ nhiệm là Ông Lê Văn Đức, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất, Trụ sở Toà soạn tại Tổng cục Địa chất, số 6, Phạm Ngũ Lão, Hà Nội Đến số 8 (tháng 4/1962) tờ nội san này được phát hành rộng ra các cơ quan, các ngành khác nên được đổi tên là “Tập san Địa chất”, xuất bản định kỳ mỗi tháng 1 số, mỗi số gồm 32 trang (Hình 1.3, 1.4, 1.5), Chủ nhiệm là Ông Lê Trọng Đồng, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Đến số 41 (tháng 1/1965), “Tập san Địa chất” được phép trao đổi ra nước ngoài, nên các bài báo bắt đầu có tóm tắt bằng tiếng Nga và được đổi tên là “Địa chất”, xuất bản định kỳ 2 tháng 1 số, mỗi số 32 trang (Hình 1.6, 1.7), Chủ nhiệm là ông Lê Trọng Đồng và Tổng biên tập là ông Lê Văn Cự, sau đó ông Phạm Quốc Tường, Phó tổng Cục trưởng Tổng cục Địa chất thay ông Lê Trọng Đồng làm Chủ nhiệm Từ số 172 (tháng 1/1986), “Địa chất” được đổi tên là “Tạp chí Địa chất”, hoạt động theo giấy phép xuất bản số 6/XB-BC, của Bộ Văn hoá; sau đó là các giấy phép số 3065/GPXB ngày 30/9/1995 của Bộ Văn hoá - Thông tin, số 171/GP-BVHTT ngày 24/4/2001,

số 1407/VHTT-BC ngày 9/4/2003, số 22/GP-BVHTT, ngày 22/3/2004 của

Bộ Văn hoá - Thông tin Tạp chí xuất bản định kỳ 2 tháng 1 số, số trang tăng dần từ 32 trang đến 72 trang (Hình 1.8 - 1.13) Đặc biệt, từ năm 1993, Tạp chí Địa chất được phép xuất bản loạt B bằng tiếng Anh (Series B) với số lượng một năm 2 số mang tên “Journal of Geology” với số trang cũng tăng dần từ

52 đến 72 trang (Hình 1.14 - 1.17) Các Tổng biên tập Tạp chí Địa chất trong từng giai đoạn là: ông Phạm Quốc Tường (1986-1991), Tổng Cục trưởng Tổng cục Mỏ - Địa chất; ông Trần Văn Trị (1992-2000), Phó Cục trưởng Cục Địa chất và ông Nguyễn Thành Vạn (2001 đến nay), Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam

Những năm gần đây, các cơ quan thuộc các trường đại học, các viện nghiên cứu địa chất rất tin tưởng gửi đăng các công trình nghiên cứu của mình

ở Tạp chí Địa chất nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập hoặc tổ chức các hội thảo, hội nghị khoa học trong nước và quốc tế, vì vậy cả bản tiếng Việt và tiếng Anh số trang đều tăng, đôi khi phải xuất bản thêm những số phụ trương

để đáp ứng nhu cầu đăng tải thông tin kịp thời

Hiện nay, Tạp chí Địa chất đang thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức theo Quyết định số 08/2004/QĐ-BTNMT ngày 26/5/2004 của Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, Quyết định số 606 QĐ/ĐCKS - TCCB ngày 01/12/2004 của Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam và Giấy phép hoạt động báo chí số 22/GP-BVHTT ngày 22/3/2004 của Bộ trưởng Bộ Văn hoá Thông tin Trong suốt quá trình hoạt động của mình, Tạp chí Địa chất luôn bám sát đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước, tôn chỉ mục đích của Tạp chí và theo thời gian có sự đổi mới cho phù hợp với xu thế phát triển chung của đất nước

Hình 1.1 Bìa 1 Nội san Địa chất số 1 tháng 9/1961

Chủ nhiệm: Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Lê Văn Đức

Hình 1.2 Bìa 2 Nội san Địa chất số 1 tháng 9/1961

Hình 1.3 Bìa Tập san Địa chất số 8 tháng 4/1962

Chủ nhiệm: Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Lê Trọng Đồng

Hình 1.4 Bìa 1 Tập san Địa chất số 16 tháng 12/1962

Chủ nhiệm: Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Lê Trọng Đồng

Hình 1.5 Bìa 2 Tập san Địa chất số 16 tháng 12/1962

Hình 1.6 Bìa 1 Địa chất số 41 tháng 1/1965

Chủ nhiệm: Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Lê Trọng Đồng

Tổng biên tập: Cục trưởng Cục Kỹ thuật Lê Văn Cự

Hình 1.7 Bìa 2 Địa chất số 41 tháng 1/1965

Hình 1.8 Bìa 1 Tạp chí Địa chất số 172 tháng 1/1986

Tổng biên tập: Tổng cục trưởng Tổng cục Địa chất Phạm Quốc Tường

Hình 1.9 Bìa 2 Tạp chí Địa chất số 172 tháng 1/1986

Hình 1.10 Bìa 1 Tạp chí Địa chất số 208-209 tháng 1-4/1992

Tổng biên tập: Phó Cục trưởng Cục Địa chất Việt Nam Trần Văn Trị

Hình 1.11 Bìa 2 Tạp chí Địa chất số 208-209 tháng 1-4/1992

Hình 1.12 Bìa 1 Tạp chí Địa chất số 262 tháng 1-2/2001

Tổng biên tập: Phó Cục trưởng Cục ĐC & KS Việt Nam Nguyễn Thành Vạn

Hình 1.13 Bìa 2 Tạp chí Địa chất số 262 tháng 1-2/2001

Hình 1.14 Bìa 1 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 1 tháng 1-3/1993

Tổng biên tập: Phó Cục trưởng Cục Địa chất Việt Nam Trần Văn Trị

Hình 1.15 Bìa 2 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 1 tháng 1-3/1993

Hình 1.16 Bìa 1 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 17-18 năm /2001

Tổng biên tập: Phó Cục trưởng Cục ĐC & KS Việt Nam Nguyễn Thành Vạn

Hình 1.17 Bìa 2 Tạp chí Địa chất tiếng Anh số 17-18 năm /2001

Qua nghiên cứu về sự ra đời và phát triển của Tạp chí Địa chất, học viên thấy rằng, từ khi ra đời đến nay (1961-2007), Tạp chí Địa chất phát triển theo sự thay đổi tổ chức với những chức năng, nhiệm vụ tương ứng của từng giai đoạn lịch sử của ngành Địa chất, cụ thể:

- Giai đoạn 1960-1987: Tổng cục Địa chất trực thuộc Hội đồng Bộ trưởng với Nội san Địa chất ra đời từ 1961 Trong thời gian đầu (1961-1975) ngành Địa chất Việt Nam thực hiện công tác nghiên cứu, điều tra địa chất, phát hiện mỏ, tìm kiếm thăm dò các mỏ khoáng sản trên lãnh thổ miền Bắc và bước đầu triển khai công tác điều tra địa chất khoáng sản ở miền Nam Trong thời gian tiếp theo (1975-1987) khi đất nước thống nhất, bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đầu tư cho công tác điều tra địa chất phát hiện mỏ mới, đánh giá thăm

dò xác định trữ lượng các loại khoáng sản ở miền Bắc tạo cơ sở nguyên liệu cho phát triển các ngành công nghiệp, ngành Địa chất triển khai và đầu tư tích cực cho điều tra địa chất khoáng sản ở miền Nam Trong giai đoạn này, Tạp chí Địa chất đăng tải những bài về tìm kiếm, thăm dò khoáng sản của các đoàn (liên đoàn) và các bài về địa chất khu vực của Đoàn 20 (Đoàn thành lập Bản đồ địa chất miền Bắc Việt Nam, sau này là Cục Bản đồ địa chất, Liên đoàn Bản đồ địa chất), Đoàn 45 sau này là Viện Địa chất và Khoáng sản và của các trường đại học Mỏ - Địa chất, Tổng hợp, v.v Ngoài ra, Tạp chí Địa chất còn đăng một số tài liệu dịch (chủ yếu là tài liệu tiếng Nga) để phục vụ cho công tác nghiên cứu địa chất nước nhà

- Giai đoạn 1987-1990 Tổng cục Mỏ và Địa chất ngoài việc tăng cường công tác điều tra, thăm dò địa chất và khoáng sản, còn đẩy mạnh điều tra phục

vụ cho việc khai thác các loại khoáng sản với quy mô nhỏ, chú trọng các nguyên liệu phục vụ sản xuất nông nghiệp, sản xuất hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, đưa việc quản lý tài nguyên vào nền nếp, đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào công tác điều tra, thăm dò địa chất và mỏ và bắt đầu hợp tác quốc tế trong

công tác điều tra, thăm dò địa chất Trong giai đoạn này, Tạp chí Địa chất ngoài việc đăng những bài truyền thống về tìm kiếm, thăm dò như trên, còn đăng một số bài về quản lý mỏ và khai khoáng và xuất bản các tập tài liệu dịch Trong thời gian này, do yêu cầu phát triển, Tổng cục Mỏ - Địa chất còn

có Tạp chí Kinh tế địa chất nguyên liệu khoáng

- Giai đoạn từ 1990 đến nay là giai đoạn chuyển đổi: Cục Địa chất Việt Nam (1990-1996), sau đó là Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam (1996 đến nay) chuyển giao nhiệm vụ thăm dò các mỏ khoáng cho các doanh nghiệp thực hiện, tập trung điều tra cơ bản phục vụ các ngành có liên quan, nghiên cứu làm sáng tỏ quy luật phát triển địa chất và quy luật phân bố khoáng sản

có ích ở đất liền và vùng ven biển Việt Nam, nghiên cứu, phổ biến và ứng dụng các kỹ thuật mới tiên tiến vào lĩnh vực điều tra địa chất và tài nguyên khoáng sản, thực hiện các hợp đồng nghiên cứu, hợp tác khoa học kỹ thuật, liên doanh liên kết trong nghiên cứu khoa học và điều tra địa chất với các tổ chức quốc tế Do vậy, trong giai đoạn này Tạp chí Địa chất giảm hẳn số lượng các bài về tìm kiếm, thăm dò, khai khoáng, ngược lại tăng thêm số lượng bài

về điều tra cơ bản địa chất khu vực, địa chất môi trường, tai biến địa chất, địa chất đô thị, quản lý tài nguyên khoáng sản v.v và các công trình hợp tác nghiên cứu của Việt Nam với các nước, v.v Tạp chí Địa chất xuất bản bằng tiếng Anh ra đời trong giai đoạn này

Năm 2001, thực hiện quy hoạch mạng lưới báo chí, Bộ trưởng Bộ Công nghiệp đã sáp nhập Tạp chí Kinh tế địa chất nguyên liệu khoáng vào Tạp chí Địa chất (theo Quyết định số 16/2001/QĐ-BCN ngày 22/3/2001)

Một điều đáng chú ý là số lượng các tác giả các bài đăng Tạp chí Địa chất trước năm 2000 chủ yếu là người Việt Nam, trong đó có nhiều tác giả của các viện, các trường địa chất trong cả nước Từ sau năm 2000, các hội nghị khoa học cấp quốc gia hoặc quốc tế tổ chức tại Việt Nam đã đăng tải các

báo cáo và tóm tắt báo cáo trong các chuyên san của Tạp chí Địa chất bằng tiếng Việt và tiếng Anh, trong đó có những công trình hợp tác nghiên cứu của các nhà địa chất Việt Nam với các nước như Nga, Pháp, Nhật, Đức Số lượng các bài có tác giả là người nước ngoài đăng trong Tạp chí Địa chất tăng lên đáng kể (năm 2001: 9 bài/tống số 69 bài, năm 2002: 10/83, năm 2003: 9/86, năm 2004: 12/108, năm 2005: 12/97, năm 2006: 13/101)

Tóm lại, sau 46 năm hoạt động, Tạp chí Địa chất đã không ngừng hoàn thiện cả về hình thức lẫn nội dung để từng bước hội nhập cùng các tạp chí khu vực và quốc tế, luôn mở rộng phạm vi đăng tải thông tin nhằm đề cập đến nhiều nhất, toàn diện nhất trong khả năng có được các lĩnh vực chuyên sâu của ngành Địa chất, đã có nhiều đóng góp cho sự phát triển của ngành: góp phần đáng kể trong việc nâng cao trình độ khoa học địa chất; phương pháp tìm kiếm, thăm dò, đánh giá giá trị kinh tế tài nguyên khoáng các loại; nghiên cứu, đánh giá tai biến địa chất; phục vụ quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; góp phần quan trọng trong tuyên truyền, phổ biến những thành quả đạt được của các nhà địa chất Việt Nam đến cộng đồng trong nước và nước ngoài

1.2 Hiện trạng quản lý và khai thác tài liệu Tạp chí Địa chất

Hiện nay, tại Toà soạn Tạp chí Địa chất, các bài đã đăng từ năm 1961 đến 1995 được thống kê theo họ và tên tác giả, đóng thành từng quyển Thư mục địa chất, các bài từ năm 1996 đến nay được quản lý dưới dạng Tổng mục lục theo từng năm (ví dụ Tổng mục lục Tạp chí Địa chất năm 2000, năm 2006) Từ năm 2006, đồng thời với việc quản lý các Tạp chí trên giấy, Toà soạn còn quản lý chúng trên máy tính dưới dạng phần mềm Word, các bảng tính Excel, MapInfo (để thể hiện các bản đồ) dưới dạng các thư mục, các tệp rời rạc Việc quản lý này rõ ràng còn những bất cập: không tập hợp bài theo chuyên đề nên không giúp được lãnh đạo Ban Biên tập kiểm soát nhanh các

bài và các chuyên ngành đã được công bố; việc tra cứu của các độc giả nói chung rất khó khăn; khó khăn cho công tác biên tập: việc lựa chọn bài xếp vào một số chỉ dựa vào trí nhớ, định hướng của Thư ký Toà soạn và Tổng biên tập, hoặc là tìm trở lại các số cũ, chưa tra cứu dữ liệu trên máy tính vì

chưa có dữ liệu được quản lý theo chương trình máy tính

Sau khi xuất bản, Tạp chí Địa chất được lưu giữ một số cuốn tại Thư viện Địa chất Tại đây, Tạp chí Địa chất được quản lý để phục vụ cho việc tra cứu của các độc giả đến tham khảo tài liệu Theo chủ trương thực hiện “Chính phủ điện tử” của Nhà nước, Thư viện Địa chất đã thực hiện đề án “Tăng cường tin học hoá Thư viện Địa chất và ứng dụng chương trình SANGIS” Trong Đề án này, Thư viện đã xây dựng Chương trình quản lý các sách, trong đó có mục quản lý Tạp chí Địa chất bằng phần mềm Access Tại chương trình này, Tạp chí được quản lý theo một số thông tin của bài báo như: tiêu đề, tiêu đề dịch, chủ đề, nguồn trích, ký hiệu kho…, trong đó chủ đề được chia thành các chuyên ngành:

cổ sinh, địa tầng, đá trầm tích, đá magma và biến chất, khoáng vật học, kiến tạo, địa chất cấu trúc , tài nguyên khoáng sản, nhưng có một số chuyên ngành chưa được đề cập đến như: địa chất thăm dò, khai khoáng, chế biến khoáng sản, kỹ thuật và công nghệ tìm kiếm, công nghệ thông tin trong địa chất, địa chất nước ngoài, các phương pháp nghiên cứu, Nói chung trong chương trình nêu trên còn nhiều điểm bất cập

Từ năm 2004, Tạp chí được Trung tâm Thông tin - Lưu trữ Địa chất chuyển lên mạng Intranet và Internet (www.idm.gov.vn) phục vụ cộng đồng người đọc Từ năm 2006, Tạp chí Địa chất cũng được đưa lên trang Web của Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam (www.dgmv.gov.vn) Trong những trang Web này, các bài báo được phân loại theo 11 chuyên đề: cổ sinh - địa tầng, thạch học, kiến tạo - sinh khoáng, địa hoá, địa vật lý, địa chất thuỷ văn, địa chất các mỏ quặng, địa chất công trình - trắc địa, địa mạo, các vấn đề địa

chất chung, tin địa chất Cách phân loại này chưa chi tiết, còn thiếu nhiều chuyên ngành, phần địa chất chung đã gộp nhiều vấn đề quan trọng mà Tạp chí Địa chất đăng tải như: phương pháp nghiên cứu tìm kiếm và thăm dò khoáng sản, các văn bản pháp luật thuộc lĩnh vực ngành Địa chất, do vậy khi khai thác thông tin còn mất nhiều thời gian, không thuận tiện, thiếu thông tin

Trên Internet chưa có diễn đàn trao đổi, quảng cáo chuyên ngành về một vấn đề nào đó trong lĩnh vực địa chất và những lĩnh vực khác có liên quan, vì vậy cần phải hướng tới có thêm diễn đàn trao đổi, quảng cáo chuyên ngành Bên cạnh đó phương thức gửi bài qua mạng chưa được phát huy (hiện tại chỉ là gửi bằng thư điện tử - Email)

Rõ ràng, việc quản lý và khai thác Tạp chí Địa chất như nêu trên còn lạc hậu so với mặt bằng trình độ công nghệ thông tin trong lĩnh vực địa chất, chưa đồng bộ, không tiện ích trong quản lý và tra cứu, khi có nhu cầu sử dụng nguyên bản (sao chép), hoặc cần tài liệu nghiên cứu nào đó đã công bố gặp nhiều khó khăn, khó cập nhật, xử lý các thông tin địa chất… cho nên việc hiện đại hoá công tác quản lý để phục vụ tốt việc khai thác Tạp chí Địa chất là vấn đề thời sự, có tính cấp thiết, không những có ý nghĩa khoa học mà còn mang tính thực tiễn cao

phục vụ cho sự phát triển của ngành Địa chất Việt Nam Nội dung của Tạp chí phản ánh các hoạt động mọi mặt của ngành Nhìn chung, theo thời gian Tạp chí Địa chất ngày càng phát triển cả về hình thức, số lượng và chất lượng, ngày càng nâng cao được vị thế của mình trong ngành Địa chất nói riêng, trong cộng đồng các tạp chí khoa học nói chung, trở thành một tạp chí có uy tín ở trong và ngoài nước, được nhiều nhà khoa học địa chất tin tưởng gửi bài, được nhiều cơ quan địa chất trong và ngoài nước quan tâm Nhưng việc quản

lý và khai thác tài liệu đăng trong các Tạp chí Địa chất chưa có tính hệ thống,