Giáo án Ngữ văn 10: Tấm Cám

Nhân dần đề cao cái thiện  ước mơ cháy bỏng về hạnh phúc gia đình, lẽ công bằng trong xã hội, phẩm chất và năng lực tuyệt vời của con người  tinh thần lạc quan, yêu đời của nhân dân la[r]

Tấm Cám

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức:

- Về truyện cổ tích:

+ Hiểu được khái niệm và phân loại của truyện cổ tích

+ Đặc trưng của truyện cổ tích thần kì

- Về tác phẩm: Từ việc củng cố và nâng cao những hiểu biết về thể loại truyện cổ tích đã học trong chương trình THCS, nhận thức được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong truyện Tấm Cám

+ Ý nghĩa của sự biến hóa của Tấm, các mâu thuẫn diễn ra trong truyện, từ

đó khái quát được chủ đề, giá trị nghệ thuật và nội dung của truyện

+ Khắc sâu tình yêu đối với người lao động, người phụ nữ Việt Nam

+ Hiểu được cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, ước mơ thiện thắng ác, tinh thần lạc quan và nhân đạo của nhân dân thể hiện trong truyện Bồi dưỡng niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện, chính nghĩa trong cuộc sống

2 Kĩ năng:

- Nâng cao khả năng nhận biết và phân tích nhân vật qua mâu thuẫn, xung đột trong truyện cổ tích

- Thấy được nghệ thuật sử dụng yếu tố kỳ ảo, lối kể chuyện hấp dẫn tạo nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của truyện “Tấm Cám” nói riêng và truyện cổ tích thần

kỳ nói chung

- Rèn kĩ năng đọc, kể

3 Thái độ:

Hình thành ở học sinh có được tình yêu đối với người lao động, củng cố niềm tin vào chiến thắng của cái thiện, cái chính nghĩa trong cuộc sống

II PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN

- Hs soạn bài theo các câu hỏi của sgk

- Gv soạn thiết kế dạy- học

III PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

- Do đặc trưng thể loại truyện cổ tích cần chú ý đến phương pháp tái tạo, phương pháp gợi tìm Ngoài ra cần chú ý kết hợp với những phương pháp dạy học khác như: Phương pháp nghiên cứu, phương pháp đọc sáng tạo

- Nhấn mạnh vào những câu hỏi hình dung tưởng tượng tái tạo và tái hiện

- Trong quá trình phân tích tác phẩm, dẫn dắt HS theo sự phát triển của mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám, nghĩa là phải theo sát tiến trình phát triểm của cốt truyện

IV CÁCH THỨC TIẾN HÀNH

Tổ chức giờ dạy- học theo cách kết hợp các hình thức trao đổi- thảo luận, trả lời các câu hỏi

V TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:

1 Vào bài: (1 phút)

Nguyễn Khoa Điểm đã viết những câu thơ rất xúc động như sau:

Lop10.com

“Ta lớn lên bằng niềm tin rất thật

Biết bao nhiêu hạnh phúc có trên đời

Dẫu phải khi cay đắng dập vùi

Rằng cô Tấm cũng về làm hoàng hậu

(Trích trường ca “Mặt đường khát vọng” – Nguyễn Khoa Điềm)

“Nếu nhắm mắt nghe bà kể chuyện,

Sẽ được nhìn thấy các bà tiên,

Thấy chú bé đi hài bảy dặm,

Quả thị thơm, cô Tấm rất hiền.”

( Nói với em- Vũ Quần Phương) Chúng ta sinh ra và trưởng thành từ những câu chuyện rất đỗi thân quen nhưng cũng rất thiêng liêng đó của dân tộc Chắc hẳn trong các em, mỗi em đều có riêng trong trí tưởng tượng của mình một cô Tấm thảo hiền, một chàng Thạch Sanh với niêu cơm thần kì Hôm nay, cô cùng các em sẽ đi tìm hiểu một văn bản truyện

cổ tích rất quen thuộc – truyện cổ tích " Tấm cám" , để các em có thể khám phá được những đặc điểm tiêu biểu nhất trong nội dung và nghệ thuật của thể loại tác phẩm này

Hoạt động của GV- HS Yêu cầu cần đạt

-Nhắc lại khái niệm

truyện cổ tích:

? Qua bài “ Khái quát

VHDG VN” tr.16, em

hãy cho biết thế nào là

truyện cổ tích? Nêu ví

dụ?

? Truyện cổ tích được

chia làm mấy loại?

Đặc trưng cơ bản?

Từ đó cho cô biết

truyện cổ tích Tấm

Cám thuộc loại nào?

I TÌM HIỂU CHUNG

1 Giới thiệu chung về thể loại truyện cổ tích

* KN: Truyện cổ tích là

- tác phẩm tự sự dân gian kể về các kiểu nhân vật

- chủ yếu sử dụng yếu tố nghệ thuật kì ảo

- cái nhìn hiện thực của nhân dân lao động với đời sống, bộc lộ quan điểm về đạo đức cũng như về công lý xã hội và ước mơ một cuộc cống tốt đẹp hơn

* VD:

- VN: Sọ Dừa, Thạch Sach, Em bé thông minh,…

- TG: Truyện cổ Drim ( Đức), Cô bé lọ lem( Pháp), …

* Phân loại: 3 loại:

- Truyện cổ tích về loài vật: chủ yếu giải thích theo cách dân gian về đặc điểm và quan hệ của các con vật trong thế giới loài

vật: Qụa và công, Trí khôn của ta đây, Sự tích bộ lông công,

bộ lông quạ,

- Truyện cổ tích sinh hoạt( tr cổ tích thế sự): Làm theo vợ dặn,

Gái ngoan dạy chồng, Cái cân thuỷ tinh, lọ nước thần, Trương Chi, nó phản ánh, nêu bài học về những vấn đề đạo đức, ứng

xử, cách sống của con người

- Truyện cổ tích thần kì: là loại truyện tiêu biết nhất cho truyện

cổ tích nói chung

*Đặc trưng:

+ Số lượng: là loại truyện có nội dung phong phú và chiếm số

lượng nhiều nhất

+ Có sự tham gia của yếu tố thần kì: tiên, bụt, sự biến hoá thần

kì, những vật có phép màu,

+ kiểu nhân vật chính:

 Người mồ côi: Thạch Sanh, Chử Đồng Tử,

 Người con riêng: Tấm Cám,

 Người đội lốt: Sọ Dừa, chàng Dê, nàng Cóc,,

 Người đi ở: anh trai cày trong Cây tre tram đốt,

 Người em út: người em trong Cây Khế,

 Người dũng sĩ có tài lạ: Năm chàng trai khoẻ,

+ nội dung: phản ánh những mâu thuẫn thường gặp:

 gia đình: anh/chị- em, mẹ ghẻ- con chồng, ,

 xã hội: người ở- chủ nhà, dân- quan

=> tốt- xấu, thiện- ác,

+ kết thúc truyện: ở hiền gặp lành, ác giả ác bảo

+ giá trị tư tưởng:

 nêu những tấm gương đạo đức nhằm giáo dục con

người Nhân dần đề cao cái thiện

 ước mơ cháy bỏng về hạnh phúc gia đình, lẽ công bằng trong xã hội, phẩm chất và năng lực tuyệt vời của con người

 tinh thần lạc quan, yêu đời của nhân dân lao động

“chiếu rọi ánh sáng vào một thế giới khác”

Truyện cổ tích Tấm Cám thuộc loại truyện cổ tích thần kì.

2 Truyện cổ tích Tấm Cám

- thể loại: cổ tích thần kì

Lop10.com

? Dựa vào việc đọc

hiểu ở nhà, em chia bố

cục của truyện như thế

nào?

HS kể tóm tắt lại truyện

Như vậy, xoay quanh

cuộc đời của Tấm, tác

giả dân gian đã xây

dựng nên nhiều tình tiết

li kì và hấp dẫn với mục

đích là trả lại sự công

bằng cho Tấm nói riêng

và cho nhân dân lao

- kiểu truyện: phổ biến trên thế giới và ở VN: về người

mô côi bất hạnh

 trên TG: Khoảng 564 kiểu truyện Tấm Cám

 VN: Khoảng 30 kiểu

- 3 phần:

 Tấm ở nhà và đi dự hội

 Tấm vào cung vua và những sự hoán thân

 Tấm trở lại cuộc đời và gặp lại nhà vua

Tóm tắt truyện:

- Tấm hiền lành, chăm chỉ, xinh đẹp, mồ côi mẹ cha từ nhỏ, phải sống với mẹ con dì ghẻ.Tấm luôn bị mẹ con Cám ghen ghét và ngược đãi

- Một lần đi bắt tép để giành lấy yếm đỏ, Tấm bị Cám lừa

để lấy hết giỏ tép Nhờ có lời khuyên của Bụt mà Tấm nuôi cá bống Nhưng mẹ con Cám biết nên đã lừa Tấm

để bắt cá Bống ăn thịt Ngày hội, mẹ con Cám trộn thóc lẫn gạo bắt Tấm nhặt, không cho đi xem hội Lại nhờ có Bụt mà Tấm hoàn thành công việc và có tư trang đẹp để

đi dự hội từ xương của cá Bống

- Tấm đi xem hội và vô tình đánh rơi chiếc hài, nhưng nhờ vậy mà nàng được làm hoàng hậu

- Ngày giỗ cha, Tấm về thăm nhà rồi bị mẹ con Cám hại chết còn Cám thì vào cung vua thay Tấm

- Sau đó, lần lượt cô biến thành chim Vàng Anh, cây xoan đào, khung cửu khi liên tiếp bị mẹ con Cam phát

động nói chung Đó là

một cuộc đấu tranh giữa

cái thiện với các ác để

giải quyết mâu thuẫn

của xã hội Và để tìm

hiểu rõ hơn thì chúng ta

sẽ vào phần đọc hiểu

văn bản

hiện và hãm hại tiếp Cuối cùng cô biến thành quả thị và được bà lão đem về nhà Sau đó, mỗi khi bà lão đi vằng, Tấm đều hiện ra giúp bà làm việc nhà và dần dần bị bà lão phát hiện

- Một hôm, vua đi qua, ghé vào quán nước của bà cụ Vua nhận ra Tấm qua miếng trầu têm cánh phượng rồi đem Tấm về cung Trở lại cung, Tấm hạnh phúc bên vua còn

mẹ con Cám chết

?Các nhân vật được

giới thiệu như thế nào

trong truyện?

?theo em, mâu thuẫn

trong truyện diễn ra

giữa những nhân vật

nào? Mâu thuẫn nào

là chủ yếu? vì sao?

Đ/A: mâu thuẫn cơ bản

là mâu thuẫn giữa Tấm

II ĐỌC HIỂU VĂN BẢN

1 Thân phận của Tấm và con đường đến với hạnh phúc

a Hoàn cảnh và thân phận của nhân vật trong truyện

- Tấm: con vợ cả, mồ côi mẹ từ nhỏ, sống thiếu tình thương, phải làm lụng vất vả, chăm chỉ thật thà

- Cám: Cám con vợ lẽ, được cưng chiều, ở với mẹ Mẹ con Cám lười biếng, tham lam, ăn trắng mặc trơn, bóc lột tấm

 Mâu thuẫn giữa các nhân vật

b Mâu thuẫn gia đình

 Mâu thuẫn

- Tấm – Cám: chị em cùng cha khác mẹ

- Tấm và mẹ Cám: dì ghẻ con chồng “Mấy đời bánh đúc có xương/ Mấy đời dì ghẻ lại yêu con chồng”

=>khái quát nhất đó là mâu thuẫn của Tấm và mẹ con Cám

 Phản ánh mâu thuẫn trong gia đình phụ quyền

Lop10.com

và Cám, nhưng khái

quát nhất là giữa Tấm

và mẹ con Cám

?mâu thuẫn đó được

triển khai theo hướng

nào?kể tóm tắt sự phát

triển của mâu thuẫn

đó

Gợi ý: Một trong những

đặc trưng cơ bản của

truyện cổ tích là mượn

thân phận, hoàn cảnh

của nhân vật để phản

ánh mâu thuẫn của xá

hội, nhất là khi XH có

sự phân hoá giai cấp

? trình bày sự bất

công và oan nghiệt

trong mối quan hệ dì

ghẻ con chồng

HS bám sát vào những

hành động, sự kiện và

sự dối xử giữa các nhân

 Hành trình tìm hạnh phúc của Tấm phải trải qua những thử thách: bắt tép, cá bống, đi hội, thử giày và lên ngôi hoàng hậu

- Bắt tép- yếm đỏ: Chị Tấm ơi chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng

 Tấm: + Dành cơm, nuôi cá bống lớn +Vâng lời đưa trâu đi ăn thật xa +Chiều về gọi bống thì chỉ thấy cục máu nổi lên

 Oà lên khóc

 Mẹ con Cám: +Sinh nghi, rình mò xem + Dặn Tấm chăn trâu đồng xa, chớ chăn đồng nhà, làng bắt mất trâu

+ Bắt cá bống đem làm thịt

 Cướp đi người bạn của Tấm

- Đi hội:

 Tấm: + Muốn đi hội nhưng phải nhặt thóc lẫn gạo +Khóc một mình

+ Không có quần áo đi hội +Nức nở khóc

+Buồn khổ

 Mẹ con Cám Trộn: + gạo và thóc, bắt Tấm nhặt phân loại xong mới được đi hội:

Rặt rặt xuống nhặt cho tao

Ăn mất hạt nào thì tao đánh chết + Xúng xính quần áo đẹp đi trẩy hội

=>Hả hê, vui sướng

? Qua đó cho thấy

Tấm và mẹ con Cám

là người như thế nào?

Tấm là cô gái thảo hiền,

ngoan ngoãn, cả tin, yếu

đuối, là nhân vật chức

năng, thiếu cá tính nhân

vật

Mẹ con Cám: cay

nghiệt, độc ác, gợi lên

sự phẫn nộ và sự trừng

phạt

- Thử giày, lên làm hoàng hậu:

 Tấm:+ Thắng bộ đi vào, cưỡi ngữa đi hội, đánh rơi giày + Thử vừa giày

+ Thành vợ vua, lên ngôi hoàng hậu

 Hạnh phúc

 Mẹ con Cám: + Thử giày không vừa + Chê bai Tấm:

Chuôn khánh còn chẳng ăn ai Nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre + Ngạc nhiên và hằn học

 Ghen tị, đố kị

 Nhận xét:

- Tấm: cô gái bất hạnh, bị hắt hủi, chăm chỉ, ngoan hiền

và luôn có khát khao được yêu thương, hạnh phúc Ở giai đoàn này Tấm chưa có ý thức đấu tranh chống lại cái ác, vẫn thụ động

- Mẹ con Cám: lười nhác, tham lam, xảo quyệt, dối trá

Là hiện thân của cái ác, cướp đoạt của Tấm cả vật chất lẫn tinh thần

c Tiểu kết

 Từ mồ côi, Tấm trở thành hoàng hậu Hạnh phúc ấy chỉ

có ở con người hiền lành, chăm chỉ

 Triết lí sống ở hiền gặp lành: ước có một cuộc sống hạnh phúc giản đơn

 Mâu thuẫn lúc này là sự tranh giành vật chất, sự bóc lột

về sức lao động và tinh thần

Lop10.com

Sự kiện gì đã dẫn tới

bi kịch của Tấm? nó

 Mâu thuẫn trong gia đình phụ quyền

 Tấm chưa có ý thức đấu tranh chống lại cái ác, chưa biết

tự bảo vệ mình, thụ động Bụt xuất hiện giúp Tấm vượt qua khó khăn, đền bù thiệt thòi, tạo thêm sức mạnh: trợ thủ thần ki

Bảng tóm tắt

Làm lụng vất vả

 Chăm chỉ, thật thà

Ăn trắng mặc trơn

 Lười biếng, dối trá Bắt đầy giỏ vừa cá vừa tép

 Bị Cám lừa mất, khóc

Chỉ chơi, lừa giỏ cá của Tấm

 Được yếm đỏ Nuôi cá Bống lớn, làm bạn

 Bị lừa ăn mất, khóc

Lừa Tấm chăn trâu đồng xa

 bắt Bống ăn thịt Nhặt thóc lẫn gạo, không có

quần áo đi hội

 khóc môt mình

Mẹ con quần áo đẹp đi hội, trộn gạo lẫn thóc => bắt Tấm nhặt xong mới được đi hội Nhờ Bụt Tấm có quần áo đẹp

đi hội và trở thành hoàng hậu

vì thử vừa giày

Ngạc nhiên, hằn học và ghen tị với Tấm

2 Cuộc đấu tranh quyết kiệt để giành lại hạnh phúc của Tấm

a Bốn lần hoá thân của Tấm

- Tấm trải qua 4 lần hoá thân để trở lại cuộc sống con người

- Cuộc đấu tranh giữa Tấm và mẹ con Cám:

• Sự kiện khơi ngòi: Ngày giỗ cha

diễn ra như thế nào?

Em có nhận xét gì về

hành động của mẹ con

Cám? Mâu thuẫn của

câu chuyện đã thay đổi

như thế nào?

? Tấm trải qua mấy

lần hoá thân, nê u diễn

biến chính của những

lần hoá thân đó?

? Trong những lần hoá

 Tấm: không quên ngày giỗ cha, xin về để soạn cỗ cùng giúp dì => hiếu thảo; trèo cây hái cau cúng cha => bị hại chết

 mẹ con Cám: chặt cây cau hại hết Tấm, cho Cám vào cung thay chị

 Mẹ con Cám luôn ghen ghét, đố kị với Tấm, luôn muốn cướp hết những gì Tấm có: của cải,tình yêu, niềm vui, hạnh phúc,

 Mâu thuẫn đã được đẩy lên thành mâu thuẫn xã hội: Thiện >< ác

 Cái thiện hiền lành, ngây thơ, cả tin bị hại chết bất ngờ,

bị cướp đoạt hạnh phúc, địa vị

 Cái ác sẵn đã ghen ghét, đố kị và nay đầy dã tâm tiêu diệt cái thiện, chiếm lấy của cải, vật chất lẫn hạnh phúc, niềm vui

- 4 lần hoá thân

Hoá thành chim Vàng anh

- Nhắc nhở Cám:

“ Phơi áo chồng tao Phơi lao phơi sào Chớ phơi bờ rào Rách áo chồng tao”

=>ko còn coi Cám là chị

e nữa, ngang bằng

- quyến luyền vua, mang niềm vui đến cho vua:

-bắt về ăn thịt,kiếm

cơ nói dối vua

- vứt lông chim ra vườn

Lop10.com

thân đó, Tấm xưng hô

như thế nào? Thể hiện

điều gì?

“Vàng ảnh vàng anh, có phải vợ anh, chui vào tay áo”

Hoá cây xoan đào

- Cho Vua bóng mát:

“mọc tron vườn ngự, cành lá sà xuống che kín thành bóng tròn như 2 cái lọng” => che chở vua

- Chặt xoan đào làm khung cửu dệt

áo cho vua

Hoá khung cửu

- Răn đe, doạ

“Cót ca cót két Lấy tranh chồng chị Chị khoét mắt ra”

=> xưng chị, người bề trên, thái độ quyết liệt, răn đe, cảnh cáo

- Đốt khung cửu, đem tro đổ ở lề đường cách xa hoàng cung

Hoá quả thị - Sống với bà cụ hàng

nước, yêu thương nhau như 2 mẹ con

“Cây thị cao lớn, sum sê nhưng chỉ đậu được có 1 quả, mùi thơm ngát toả khắp nơi

Thị ơi thị rụng bị bà

Bà để bà ngửi chứ bà không ăn”

- muốn xinh đẹp như Tấm

- chết

? Qua 4 lần hoá thân

đó, em có nhận xét gì

về tính cách của Tấm

và mẹ con Cám? Em

hãy cho biết quá trình

đứng lên của Tấm?

- Gặp vua và trở về cung, xinh đẹp hơn xưa

=> Cái ác càng lộng hành, cái thiện càng mạnh mẽ:

Tấm Mẹ con cám

- Khóc, yếu đuối, thụ động

- Hoá thân, răn đe, rủa mắng

- Trả thù quyết liệt

=>sức sống mãnh liệt của Tấm: Cô Tấm dần dần trưởng thành, công khai chống lại cái

ác để đòi lại hạnh phúc

- Cướp đoạt vật chất

- Cướp đoạt niềm vui tinh thần

- Cướp đoạt sinh mạng hạnh phúc

=> tàn nhẫn, độc ác ngày càng tăng, muốn tiêu diệt Tấm đến tận cùng

 Tấm không còn dựa vào Bụt nữa mà đã tự mình, tích cực chủ động đấu tranh giành lại sự sống, hạnh phúc, công bằng Cô mạnh mẽ hơn, khôn ngoan hơn, quyết liệt hơn

 Yếu tố kì ảo mang chức năng tái sinh

 Hướng giải quyết của nhân dân:

 Cái thiện luôn giành chiến thắng

 Ác giả ác báo, phải được trừng trị tận gốc, đòi lại công bằng

b Ý nghĩa những lần hoá thân:

- Những lần hoá thân của Tấm là những gì bình bị nhất, thân thương nhất trong cuộc sống dân dã

- 4 lần biến hoá kì diệu này chính là cuộc đấu tranh không

Lop10.com

Sau 4 lần hoá thân của

Tấm, theo em dân gian

ta muốn nói lên điều

gì?

Dù trải qua 4 lần hoá

thân, nhưng chỉ đến lần

hoá thân cuối cùng thì

Tấm mới trở lại làm

khoan nhượng để giành lại hạnh phúc Quá trình biến hoá của Tấm nói lên sức trỗi dậy kì diệu của con người: từ yếu đuối, thụ động đến kiên quyết đấu tranh để giành hạnh phúc

=> - Tấm đẹp từ đợi thực đến cả những hình thức biến hoá

- Trở lại cuộc đời, Tấm vẫn lam làm, ngoan hiền như xưa

- Qúa trình biến hoá thể hiện sức sống mãnh liệt của Tấm và ước nguyện đổi đời của nhân dân Là sự biểu hiện sinh động của quan niệm về công bằng, hạnh phúc:

 ở hiền gặp lành, ác giả ác báo, cái thiện luôn được trường tồn

 người lao động không chờ đợi hạnh phúc đẹp và mơ hồ

ở cõi nào khác mà tìm và giữ hạnh phúc thực sự ở nơi trần thế

 ước mơ về một xã hội công bằng, người lao động chăm chỉ hiển lành sẽ được hưởng hạnh phúc

c Hình thức hoá thân cuối cùng của Tấm và kết cục của

mẹ con Cám

- Hình thức hoá thân cuối cùng:

 vẻ đẹp bình dị: cô gái thôn quê bước ra từ quả thị

 vẻ đẹp tươi mới, tràn trề nhựa sống: quả thị mùi thơm ngát

 vẻ đẹp nhân văn: ở hiền gặp lành

 vẻ đẹp cho trí tưởng tượng phong phú của nhân dân

=> 3 lần trước Tấm luôn đánh tiếng, nhưng đến lần thứ 4, Tấm lặng lẽ trở về giành chiến thắng Bình dị, thân thuộc, gần gũi

- Sự trừng phạt với mẹ con Cám: Tấm sai quân đào một cái