Kiến thức: - Từ việc củng cố và nâng cao những hiểu biết về thể loại TCT đã học trong chương trình THCS, nhận thức được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong tru
Trang 1TẤM CÁM
( Truyện cổ tích )
I MỤC TIÊU:
1 Kiến thức:
- Từ việc củng cố và nâng cao những hiểu biết về thể loại TCT đã học trong chương trình THCS,
nhận thức được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong truyện Tấm Cám
+ Ý nghĩa của sự biến hóa của Tấm, từ đó khái quát được chủ đề, giá trị nghệ thuật và nội dung của truyện
+ Khắc sâu TY đối với người LĐ, người PNVN
+ Củng cố niềm tin vào chiến thắng của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống và XH
- Tích hợp các TCT thần kì khác: Thạch Sanh, Cây khế, Sọ Dừa
2 Kĩ năng:
- Rèn kĩ năng đọc, kể, PT nhân vật qua mâu thuẫn, xung đột trong TCT thần kì.
3 Thái độ:
- Hình thành ở HS có được tình yêu đối với người lao động, củng cố niềm tin vào sự chiến thắng
của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống
II CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS.
1 GV: SGK + SGV + TLTK + GA.
2 HS: Chuẩn bị bài theo câu hỏi hướng dẫn trong SGK.
3 Phương pháp: Đọc sáng tạo, gợi tìm, thảo luận, trả lời câu hỏi trong SGK.
III TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:
Hoạt động 1:(15 phút)
1 Kiểm tra bài cũ:(5 phút)
Trang 2* Câu hỏi: Em có nhận xét gì về phẩm chất của các nhân vật trong sử thi Ramayana? Những
phẩm chất ấy bây giờ có còn quan trọng nữa không?
* Đáp án:
- Phẩm chất các nhân vật trong sử thi là những phẩm chất tiêu biểu, mẫu mực
- Ra-ma và Xi-ta tiêu biểu cho vẻ đẹp được tôn vinh của người Ấn Độ Đó là lòng dũng cảm, tinh thần trọng danh dự, đề cao cái thiện, là phẩm chất thuỷ chung, trong sáng Ngày nay, những phẩm chất ấy vẫn được đề cao, vẫn được coi là phẩm chất đẹp đẽ của con người
2 Nội dung bài mới:
Vào bài: (1 phút).
Có một nhà thơ đã viết: “Ở mỗi bài học hôm nay
Có buổi trưa đầy nắng Cánh cò ngang qua quãng vắng.
Cô Tấm têm trầu trong ngày hội làng ta.
Cô Tấm hoá bà hoàng.
Chân vẫn lấm bùn đầu làng ngõ xóm”.
Cô Tấm đã đi vào đời sống văn hoá, cùng với suy nghĩ và cảm thông chia sẻ của người Việt với cha ông mình Để góp phần thấy được điều đó, chúng ta cùng tìm hiểu truyện “Tấm Cám”
Hoạt động 2: ( 25phút)
GV: Yêu cầu học sinh
đọc phần tiểu dẫn của
sgk
GV hỏi: Truyện cổ tích
chia làm mấy loại? Lấy
ví dụ cho từng loại?
* HS trả lời:
- Phân loại truyện cổ tích
Truyện cổ tích chia làm ba loại:
I TÌM HIỂU CHUNG:
1 Giới thiệu vài nét về chuyện cổ tích.
- Phân loại truyện cổ tích Truyện cổ tích chia làm ba loại:
+ Truyện cổ tích sinh hoạt (Cái cân thuỷ ngân)
Trang 3GV hỏi: Nêu đặc điểm
của truyện cổ tích thần
kì?
GV hỏi: Kiểu truyện
Tấm Cám phổ biến ở
nhiều nơi trên thế giới,
có thể lấy ví dụ?
GV: Hướng dẫn hs đọc
và tìm hiểu bố cục
- Yêu cầu đọc gợi không
khí cổ tích, chú ý những
câu đối thoại, những câu
văn vần, kết hợp đọc và
* HS trả lời:
- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kì:
+ Truyện cổ tích thần kì chiếm
số lượng lớn nhất Đó là loại truyện có sự tham gia của nhiều yếu tố thần kì vào tiến trình phát
triển của truyện (Tiên, Bụt, vật
báu trả ơn).
+ Nội dung truyện cổ tích là đề cập tới số phận bất hạnh của người lao động về hạnh phúc gia đình, về công bằng xã hội, về phẩm chất và năng lực của con người
- Truyện Tấm Cám thuộc cổ tích thần kì Kiểu truyện này phổ biến
ở nhiều nước trên thế giới
+ Truyện cổ tích về loài vật (Quạ và Công)
+ Truyện cổ tích thần kì (Thạch Sanh, Chử Đồng Tử)
- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kì:
+ Truyện cổ tích thần kì chiếm số lượng lớn nhất Đó là loại truyện có sự tham gia của nhiều yếu tố thần kì vào
tiến trình phát triển của truyện (Tiên,
Bụt, vật báu trả ơn).
+ Nội dung truyện cổ tích là đề cập tới số phận bất hạnh của người lao động về hạnh phúc gia đình, về công bằng xã hội, về phẩm chất và năng lực của con người
- Truyện Tấm Cám thuộc cổ tích thần
kì Kiểu truyện này phổ biến ở nhiều nước trên thế giới
- VD:
+ Cô bé Lọ Lem (Pháp)
+ Chiếc hài cườm pha lê (Đức)
2 Văn bản:
a Đọc văn bản:
Trang 4- Giáo viên nhận xét kết
quả
GV hỏi: Nêu bố cục và
nội dung của từng phần?
Hoạt động 3 (60ph).
GV ? Trong VB có sự
đối lập và mâu thuẫn gì?
Vì sao?
(Giữa nhân vật nào với
nhân vật nào? Mâu thuẫn
đó phát triển ra sao theo
mạch cốt truỵên? Mâu
thuẫn nào là chủ yếu)
* HS trả lời:
- Nếu căn cứ vào quan hệ gia đình thì truyện có các mâu thuẫn:
+ Tấm >< Cám (hai chị em cùng
cha khác mẹ, cùng thế hệ).
+ Tấm >< Dì ghẻ (dì ghẻ và con chồng)
→ Mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên tục và ngày càng căng thẳng, quyết liệt (Mâu thuẫn dì ghẻ- con chồng chỉ đóng vai trò bổ sung, phụ trợ, không liên tục) Đó là mâu thuãn gia đình: Tấm ><
b Bố cục:
Mở truyện: Ngày xưa việc nặng
-Giới thiệu các nhân vật chính và hoàn cảnh truyện
Thân truyện: Một hôm… về cung
-Diễn biến câu chuyện
- Kết truyện: Tấm trở lại thành người
II ĐỌC HIỂU:
1 Nhân vật và mâu thuẫn- xung đột chủ yếu.
- Nếu căn cứ vào quan hệ gia đình thì truyện có các mâu thuẫn:
+ Tấm >< Cám (hai chị em cùng cha
khác mẹ, cùng thế hệ).
+ Tấm >< Dì ghẻ (dì ghẻ và con chồng)
→ Mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên tục và ngày càng căng thẳng, quyết liệt Đó
là mâu thuãn gia đình: Tấm >< Cám
và dì ghẻ
+ Thể hiện mâu thuẫn xã hội, khái quát thành mâu thuẫn thiện - ác
Trang 5TIẾT 23
GV? Diễn biến của mâu
thuẫn được thể hiện ntn?
GV: Lập bảng so sánh
GV? Từ so sánh đó, em
có nhận xét gì?
Tấm là người ntn?
GV hỏi: Mẹ con Cám là
người ntn?
Cám và dì ghẻ
+ Thể hiện mâu thuẫn xã hội, khái quát thành mâu thuẫn thiện
- ác
(Các nhân vật Bụt, nhà vua…
đều thuộc phe thiện, đứng về phía Tấm nhưng tham gia rất ít
và có mức độ vào quá trình phát triển và giải quyết mẫu thuẫn xung đột trong truyện)
Trong hai mâu thuẫn trên, mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên…
* HS trả lời:
(a) Bắt cua → chăn trâu → xem hội → thành hoàng hậu
(b) Bốn lần bị giết → bốn lần hoá thân
(c) Trả thù
- Tấm là cô gái bất hạnh, bị hắt hủi, yếu đuối, thụ động, dễ khóc, chăm chỉ, hiền ngoan, cũng khát khao được vui chơi
- Mẹ con Cám là người độc ác, nhẫn tâm hành hạ Tấm, cướp công lao và quyền lợi vật chất với tinh thần, luôn ghen ghét Tấm
- Nhân vật Bụt đóng vai trò là yếu tố thần kì, hiện ra kịp thời trợ giúp tìm cách giải quyết khó khăn, bế tắc của nhân vật bất
2 Diễn biến của mâu thuẫn- xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám.
- Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và Cám và mẹ con Cám có thể chia thành các chặng nhỏ
a) Chặng 1: Khi còn ở nhà.
*Bảng hệ thống- đối sánh:
*Tiểu kết:
- Tấm là cô gái bất hạnh, bị hắt hủi, yếu đuối, thụ động, dễ khóc, chăm chỉ, hiền ngoan, cũng khát khao được vui chơi
- Mẹ con Cám là người độc ác, nhẫn tâm hành hạ Tấm, luôn ghen ghét
Trang 6GV hỏi: Nhân vật Bụt
đóng vai trò gì?
GV hỏi: Con đường tiến
hóa của Tấm ra sao?
GV: Lập bảng so sánh
? MT giữa Cám và Tấm
được thể hiện ra sao?
hạnh Đó là nét đặc biệt hấp dẫn của loại truyện này
- Đó là con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm Cá bống để Tấm làm bạn, đàn chim sẻ đến giúp Tấm để Tấm đi hội làng, chiếc giày là chiếc cầu nối, dẫn đến gặp vua và trở thành hoàng hậu
- Từ cô gái mồ côi Tấm trở thành hoàng hậu Hạnh phúc ấy chỉ có được ở con người ở hiền gặp lành Mặt khác, trở thành hoàng hậu là ước mơ, khát vọng của người lao động bị dè nén áp bức
* HS trả lời:
* Nhận xét:
- Mâu thuẫn Tấm - Cám và dì ghẻ không những không giảm
mà còn ngày một phát triển, ngày một căng thẳng gay gắt quyết liệt
→ Đây không còn là mâu thuần gia đình mà phát triển thành mâu thuẫn giữa cái ác và cái thiện trong xã hội: mẹ con Cám tìm đủ mọi cách và nhiều lần truy đuổi hòng tiêu diệt bằng được Tấm để độc chiếm ngôi hoàng hậu
- Còn Tấm cô cũng dần trưởng
thành hơn Thực tế khốc liệt cũng thay đổi tính nết và cách nói năng, ứng xử của cô Sau mỗi lần bị giết, bị chết, bị chặt,
bị đốt, Tấm đều không chết, đều tìm cách hoá thân sang kiếp khác, vật khác, đều tìm cách mắng rủa, tố cáo tội ác cướp
Tấm
- Nhân vật Bụt đóng vai trò là yếu tố thần kì, Đó là nét đặc biệt hấp dẫn của loại truyện này
- Đó là con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm
- Từ cô gái mồ côi Tấm trở thành hoàng hậu
b Mâu thuẫn 2:
* Bảng hệ thống đối sánh
* Nhận xét:
- Mâu thuẫn giữa Tấm - Cám và dì ghẻ không những không giảm mà còn ngày một phát triển, ngày một căng
Trang 7GV hỏi: Bốn lần bị giết
và Tấm đã hóa thân ra
sao?
GV hỏi: Hình ảnh nhà
vua ra sao? Có vai trò gì?
chồng giết chị của Cám
- Bốn lần bị giết, bốn lần hoá thân chứng minh sức sống mãnh liệt của Tấm, thể hiện quan niệm luôn luân hồi của đạo Phật trong tinh thần nhân dân, thể hiện mơ ước của nhân dân gửi vào nhân vật Tấm
Tấm phải sống để hưởng hạnh phúc, để trừng trị những kẻ thù độc ác, mẹ con Cám nhất định phải đền tội
- Ở giai đoạn biến hoá về sau của Tấm, ta không thấy Bụt xuất hiện nữa Vai trò của Bụt chấm dứt khi bước vào cuộc đấu tranh giành lại sự sống Tính tích cực, chủ động của nhân vật Tấm thể hiện ở điểm này và đó cũng là cơ
sở để dân gian khẳng định:
Chính sức sống mãnh liệt của con người, của cái thiện mới là nguyên nhân quan trọng nhất tạo nên chiến thắng cuối cùng
* HS suy nghĩ trả lời:
- Nhà vua bất lực trước sự ức hiếp hãm hại Tấm của hai mẹ con Cám
thẳng gay gắt quyết liệt
→ Đây không còn là mâu thuần gia đình mà phát triển thành mâu thuẫn giữa cái ác và cái thiện trong xã hội
- Còn Tấm cô cũng dần trưởng thành
hơn
- Bốn lần bị giết, bốn lần hoá thân chứng minh sức sống mãnh liệt của Tấm, thể hiện quan niệm luôn luân hồi của đạo Phật trong tinh thần nhân dân, thể hiện mơ ước của nhân dân gửi vào nhân vật Tấm
- Nhà vua bất lực trước sự ức hiếp hãm hại Tấm của hai mẹ con Cám Nhà vua cũng hiền như Bụt và cũng
xa vời như Bụt, chỉ là một mơ ước của
Trang 8GV hỏi: Em có suy nghĩ
gì về hành động trả thù
của Tấm?
Hoạt động 4 ( 5phút ).
GV hỏi: Em hãy khái
quát lại giá trị ND và NT
của tác phẩm?
Vua hoàn toàn như người ngoài cuộc để mặc Tấm giải quyết một mình Nhà vua cũng hiền như Bụt và cũng xa vời như Bụt, chỉ
là một mơ ước của dân gian
HS suy nghĩ trả lời:
- Cuối truyện Tấm đã nhân danh cái thiện trừng phạt cái ác
Tấm là nhân vật văn học do nhân dân lao động sáng tạo để thực hiện quan niệm, thái độ của mình
về cuộc sống Tư tưởng cốt lõi
mà dân gian muốn gửi đến người nghe (đọc) là: Thiện luôn thắng
ác, “ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác”
- “Hiền” trong quan niệm dân
gian là: “Đi với Bụt mặc áo cà sa
- Đi với ma mặc áo giấy” Hiền không đồng nghĩa với nhút nhát,
sợ hãi, chịu khuất phục trước cái
ác, cái xấu
dân gian
→ Đó cũng là quan niệm thiện ác và tinh thần lạc quan, niềm tin vào chân
lí, và công bằng của tâm thức người Việt trong cổ tích
3 Hành động trả thù của Tấm, quan niệm sống của nhân dân.
- Cuối truyện Tấm đã nhân danh cái thiện trừng phạt cái ác
- Tấm là nhân vật văn học do nhân dân lao động sáng tạo để thực hiện quan niệm, thái độ của mình về cuộc sống
Tư tưởng cốt lõi mà dân gian muốn gửi đến người nghe (đọc) là: Thiện luôn thắng ác, “ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác”
II TỔNG KẾT:
1 Giá trị nội dung:
- Mâu thuẫn và xung đột trong truyện Tấm Cám phản ánh mâu thuẫn và
Trang 9GV mở rộng
- Hạnh phúc không tồn
tại ở đâu đó xa xôi, trừu
tượng mà ở ngay cõi đời
này Người bình dân xưa
không tìm hạnh phúc ở
cõi nào khác mà tìm và
giữ hạnh phúc thực sự
ngay ở nơi trần thế
- Xã hội công bằng, ở đó
có công lí được thực
hiện Tức là người lao
động chăm chỉ, hiền
lành, tốt bụng sẽ được
hưởng hạnh phúc; kẻ
tham lam, độc ác, giết
người sẽ bị trừng trị đích
đáng
HS suy nghĩ trả lời:
- Nhiều yếu tố thần kì trong câu chuyện: có nhân vật thần kì (Bụt), có vật thần (xương cá bống, gà biết nói, đàn chim sẻ biết nhặt thóc ra thóc, gạo ra gạo), bản thân nhân vật chính cũng có sự biến hoá thần kì
xung đột trong gia đình phụ quyền thời cổ (dì ghẻ - con chồng), đặc biệt
là mâu thuẫn giữa cái thiện và cái ác
- Ý nghĩa xã hội của mâu thuẫn: Chiến thắng của cái thiện trước cái ác, cái ác trước sau cũng phải trả giá đích đáng,
“ác giả ác báo”, cái thiện sẽ được tôn vinh, “ở hiền gặp lành”
2 Giá trị nghệ thuật:
- Nhiều yếu tố thần kì trong câu chuyện: có nhân vật thần kì (Bụt), có vật thần (xương cá bống, gà biết nói, đàn chim sẻ biết nhặt thóc ra thóc, gạo
ra gạo), bản thân nhân vật chính cũng
có sự biến hoá thần kì
- Thể hiện một lối kết cấu quen thuộc
đã thành mô típ trong thể loại truyện
cổ tích: kiểu nhân vật mồ côi, hoặc nghèo khó, bất hạnh trải qua nhiều khó khăn, hoạn nạn, cuối cùng được hưởng hạnh phúc
Bảng 1:
Chặng1 Tấm Cám, dì ghẻ Yếu tố thần kì, hình ảnh, chi tiết tiêu biểu.
Trang 101 Trong gia đình,
tranh đoạt quyền lợi
vật chất, tinh thần
a) Đi băt tép
- Chăm chỉ được giỏ tép đầy
+ Khóc
b) Đi chăn trâu
- Chăn đồng xa
- Khóc khi bống bị giết
- Chôn xương bống ở đầu giường
c) Đi xem hội
- Nhặt thóc gạo
- Đi xem hội, rơi giày, thử giày → thành hoàng hậu
a) Đi bắt tép
- Lười biếng, chẳng được gì
- Lừa chị, đổ tép sang giỏ mình, về trước lĩnh thưởng
b) Rình trộm Tấm cho cá
ăn → giết bống ăn thịt
c) Đi xem hội
- bày kế hành hạ Tấm
- Thử giày→ bẽ bàng, xấu hổ
- Bụt hiện, bày cách giúp Tấm
- Cái yếm đỏ (vật thưởng)
- Con bống
- Bụt hiện, bày cách giúp Tấm
- Con gà biết nói
- Bốn lọ xương bống
- Bụt hiện giúp Tấm
- Chiếc giày đánh rơi
Bảng 2:
1
Về lo giỗ bố Treo cau Ngã chết đuối
Hoá thành vàng anh
Dì ghẻ bày mưu độc Đẵn gốc cây giết Tấm Đưa Cám vào thế chi là hoàng hậu (vua không nói gì)
Trang 11Hót mắng Cám
2
Chim vàng anh bị giết
Lông chim hoá thành hai cây xoan đào
Cám theo lời mẹ giết chim, nấu ăn, vứt lông chim ra vườn (vua không nói gì)
3
Xoan bị chặt, đóng khung cửi
Khung cửi nguyền rủa tội giết chồng của Cám
Cám chặt xoan, đóng khung cửi
(vua không nói gì)
4
Khung cửi bị đốt
Từ đống tro mọc lên cậy thị, có một quả vàng thơm, ở với bà lão
Cám đốt khung cửi, đổ tro bên lề đường xa hoàng cung
(vua không nói gì)
5
Từ quả thị bước ra trở thành cô Tấm xinh đẹp hơn xưa, gặp lại vua, trở lại làm hoàng hậu
Cám sợ hãi, muốn xinh đẹp như Tấm
Hoạt động 5 (5 phút).
3 Củng cố, luyện tập.
* Củng cố: - Nắm được các kiến thức đã học.
* Luyện tập: - Hoàn thành bài tập theo yêu cầu của GV.
4 Hướng dẫn HS học bài và chuẩn bị bài mới:
* Bài cũ: - Học bài theo hướng dẫn trong SGK.
* Bài mới: - Chuẩn bị bài mới ( T24).