Bài soạn chương 4: biến dị

Đột biến gen là gì?• Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen xảy ra ở cấp độ phân tử tại một điểm nào đó trên phân tử ADN và có liên quan đến sự thay đổi về số lượng, thàn

MỘT SỐ HÌNH VỀ HIỆN TƯỢNG ĐỘT BIẾN GEN

Hổ bị đột biến gen làm đầu nhỏ, chân to và

Phân loại đột biến :

• Đột biến được phân chia thành các dạng như sau:

• Đột biến Gen

• Đột biến nhiễm sắc thể (đột biến về cấu trúc nhiễm sắc thể như mất đoạn, thêm đoạn, đảo đoạn hay chuyển đoạn) Đột biến số lượng Nhiễm sắc thể (thể dị bội, đa bội).

Đột biến gen là gì?

• Đột biến gen là những biến đổi trong cấu trúc của gen xảy ra ở cấp độ phân tử tại một điểm nào đó trên phân tử ADN và có liên quan đến

sự thay đổi về số lượng, thành phần, trật tự các cặp nuclêôtit trong gen Có rất nhiều kiểu biến đổi về cấu trúc gen Trong đó, những biến đổi liên quan đến 1 cặp nucleotit trong gen được gọi là đột biến điểm Đột biến gen có thể xảy

Nguyên nhân:

Do tác nhân của môi trường ngoài cơ thể (thường

là do tác động của con người) như:

• Tác nhân vật lí: tia phóng xạ, tia cực tím, nhiệt độ

• Tác nhân hóa học: ảnh hưởng của các chất hóa học

như nicotine, cosinsin, dioxine (chất da cam)

Do nguyên nhân bên trong cơ thể: Những biến đổi bất thường trong sinh lý, sinh hóa trong tế bào (xuất hiện một cách tự nhiên), do sự rối loạn trong quá

trình tự sao chép của ADN

Các dạng đột biến gen tại một

Vai trò của đột biến gen:

• Sự biến đổi cấu trúc phân tử của gen có thể dẫn đến biến đổi cấu trúc của loại protêin mà nó mã hóa, cuối cùng có thể

dẫn đến biến đổi ở kiểu hình

• Các đột biến gen biểu hiện ra kiểu hình ở từng cá thể riêng

lẻ, không tuơng ứng với điều kiện sống, thường là đột biến lặn và có hại cho bản thân sinh vật vì chúng đã phá vỡ sự

thống nhất hài hòa trong kiểu gen đã qua chọn lọc tự nhiên

và duy trì lâu đời trong điều kiện tự nhiên, gây ra những rối loạn trong quá trình tổng hợp prôtêin

Ví dụ: Bệnh huyết cầu đỏ hình lưỡi liềm ở người do đột biến thay thế cặp nuclêôtit thứ 6 của chuỗi polipeptide Beta trong phân tử Hb làm acid glutamique bị thay thế bởi valin gây thiếu máu, giảm khả năng vận chuyển dưỡng khí

Trong thực tiễn, người ta gặp những đột biến tự nhiên

và nhân tạo có lợi cho bản thân sinh vật Ngoài ra có

những đột biến do tác nhân chủ động của con nguời tạo

ra tính trạng quý Ví dụ: Ở lúa, thân lùn, không bị đổ, tăng số bông, số hạt, có lợi cho sản xuất

Ý nghĩa trong tiến hóa và chọn giống:

• Trong tiến hóa:

• Tính chất có lợi hay có hại của một đột biến gen chỉ là tương đối (có trường hợp này thì có lợi, có trường hợp khác có hại) Có trường hợp ở trạng thái dị hợp lại làm tăng sức sống, sức chống chịu của cơ thể đối với một số bệnh Ví dụ: Người mang gen đột biến gây huyết cầu

đỏ hình lưỡi liềm ở trạng thái dị hợp, có khả năng đề

kháng với bệnh sốt rét.

• Tuy tính chất ngẫu nhiên, cá biệt, không xác định và

thường ở trạng thái lặn nhưng đột biến gen vẫn được

xem là nguồn nguyên liệu chủ yếu cho quá trình chọn lọc tự nhiên Vì vậy, có vai trò trong tiến hóa.

MỘT SỐ HÌNH VỀ HIỆN TƯỢNG

ĐỘT BIẾN GEN Ở NGƯỜI

Đứa trẻ bị đột biến gen

làm xuất hiện 2 đầu

Đột biến gen ở người

làm tăng số ngón chân

Bố mẹ bị nhiễm chất độc màu da cam làm con

không bình thường

MỘT SỐ HÌNH VỀ HIỆN TƯỢNG ĐỘT BIẾN GEN Ở ĐỘNG VẬT

Đột biến ở ếch làm mất

1 chân Đột biến gen ở thằn

lằn tạo 2 đầu

MỘT SỐ HÌNH VỀ HIỆN TƯỢNG ĐỘT BIẾN GEN Ở THỰC VẬT

Mận bị đột biến, làm hạt lộ ra ngoài

Táo bị đột biến, làm

mất màu và to hơn

Phân loại đột biến NST

ĐỘT BIẾN NHIỄM SẮC

THỂ

ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NHIỄM SẮC THỂ

ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NHIỄM SẮC

THỂ

THỂ DỊ BỘI THỂ ĐA

MẤT LẶP ĐẢO CHUYỂN

ĐOẠN

Đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể

• Là những biến đổi bất thường về cấu trúc, hình thái

hay số lượng NST Nguyên nhân chủ yếu là do tác nhân ngoại cảnh hay trong tế bào

• Qua sơ đồ ta thấy đột biến cấu trúc NST gồm:

1) Mất đoạn 2) Lặp đoạn

3) Đảo đoạn 4) Chuyển đoạn

• Bạn có thể hình dung rõ hơn qua đoạn video sau

Phân loại

Đột biến số lượng nhiễm sắc thể

• Sự biến đổi số lượng NST có thể xảy ra ở một, một số cặp NST tạo nên thể dị bội hay xảy ra trên toàn bộ các cặp NST hình thành thể đa bội

Qua sơ đồ ta thấy đột biến số lượng NST gồm

• Thể di bội (lệch bội)

• Thể đa bội

Phân loại

Thể di bội (lệch bội)

I Khái niệm: Thể dị bội là cơ thể mà trong

tế bào sinh dưỡng một hoặc một số cặp NST bị thay đổi về số lượng

• Ví dụ : Bệnh Down ở người Người bị

bệnh này thừa một NST số 21 (47

XX/XY + 21) Triệu chứng: Người ngu đần, cơ thể phát triển không bình thường,

cổ ngắn, gáy rộng và dẹt, khe mắt xếch,

mắt sâu , lông mi ngắn và thưa, lưỡi dài

và dày, ngón tay ngắn, không có con

Cơ chế hình thành đột biến dị bội:

Tế bào sinh giao tử (Mẹ hoặc bố)(Mẹ hoặc bố) (Bố hoặc mẹ)

Giao tử

Hợp tử

Thể đa bội.

• Là hiện tượng biến đổi số lượng toàn thể bộ NST của tế bào sinh dưỡng thành đa bội chẵn (4n, 6n) hoặc đa bội lẽ (3n, 5n) Trường hợp bộ NST trong tế bào sinh dưỡng

tăng lên thành một bội số của n (nhiều hơn 2n) được gọi chung là thể đa bội.

• Tế bào đa bội có lượng ADN tăng gấp bội nên trong quá trình tổng hợp chất hữu cơ diễn ra mạnh mẽ, chính vì vậy,

tế bào lớn, cơ quan dinh dưỡng to, phát triển khỏe, chống chịu tốt Cơ thể đa bội lẽ hầu như không có khả năng sinh giao tử bình thường Ví dụ như những cây không có hạt.

Đặc điểm của thể đa bội:

Cơ chế hình thành đột biến đa bội:

Ý nghĩa của đột biến Nhiễm sắc thể

• Thể di bội (lệch bội) Những biến đổi kiểu này thường gây hại cho cơ thể.

• Thể đa bội. Đôt biến thể đa bội có giá trị kinh

tế to lớn, nó cung cấp nguyên liệu cho quá

trình chọn lọc và tiến hóa, làm cho sinh giới đa dạng, phong phú Tạo giống có năng suất cao như: Dưa hấu 3n, nho 3n, củ cải đường 3n

Khắc phục hiện tượng bất thụ trong lai xa ở

thực vật

Bệnh người sói

Đột biến làm dính ngón tay, ngón chân

Bệnh bạch tạng

Thường biến

• Thường biến là những biến đổi ở kiểu

hình của cùng một kiểu gen, phát sinh trong đời cá thể dưới ảnh hưởng của môi trường, không do sự biến đổi trong kiểu gen.

• Thường biến là loại biến dị đồng loạt theo

cùng một hướng xác định đối với một nhóm cá thể có cùng kiểu gen và sống trong điều kiện giống nhau

• Các biến đổi này tương ứng với điều kiện môi trường Thường biến không do những biến đổi trong kiểu gen gây ra nên không di truyền

• Tuy nhiên, nhờ có những thường biến mà cơ thể phản ứng linh hoạt về kiểu hình, đảm bảo

sự thích ứng trước những thay đổi nhất thời

hoặc theo chu kỳ của môi trường.

Một số loài côn trùng tự biến đổi màu sắc

để ẩnnấp ở những nơi thích hợp Loài ếch này có cơ thể trong

cây aracea

Ấn Độ

có khả năng biến đổi giới

tính đểthích nghi vớiđời sống

Lá cây xương rồng biến đổi thành gai để giảm thoát hơi nước

ĐỐ VUI CÓ THƯỞNG

Đột biến nào sau đây là đột biến gen?

A Đột biến bạch tạng ở người

B Đột biến tạo nên bệnh Đao ở người

C Đột biến Tơcnơ ở người

D Đột biến giảm số ngón tay ở người

• Những dạng đột biến cấu trúc NST làm thay đổi số lượng gen trên một NST là

I mất đoạn và lặp đoạn.

II lặp đoạn và đảo đoạn

III mất đoạn và đảo đoạn.

• Chọn câu trả lời đúng:

Hiện tượng nào sau đây là

thường biến?

c, khi mọc dưới nước có thêm lá bản dài