Một số vấn đề làng xã việt nam

Thüa nhan nhüng dưng gưp he't süc to lưn cüa läng Viưt trong suư't tien trinh lieh sü dä't nüưc, nhUng chüng ta cüng y thüc rä't rư räng läng Viet lai chinh lä dư'i tüưng cän phäi xü ly

Q U jÖ C £ lA M NHAXUATJ

xa vis-r mm

rniüi

M O T SO V A N © £

U fJG XÄ Y ltT NAM

Cuön säch dupc xuä't bän vöi täi trcf kinh phf cüa Trung täm

Hö trö Nghien cüu chäu Ä, Dai hoc Quöc gia Hä Nöi vä Quy Giäo duc Cao hoc Hän Quö'c

Published ivith the financial support front the Asia Research Center, Vietnam National University, Hanoi (ARC-VNU) and The Korea Foundation fo r Advanced Studies (KFAS).

M(JC tUC

M Ö D Ä U 7

P h a n m Q t LÄNG XÄ VIET NAM - MÖT SÖ VAN DE CHUNG C/iuwng / U C H SÜ V A N D§, C A C N G U O N TU LIEU V Ä PH Ü Ö NG PHAP NGHlfEN C Ü U 17

1 Sö lifdc lieh suf nghien cufu 17

2 May net ve cäc nguon tu lieu 25

3 Mot so quan niem va phi/dng phäp nghien cufu 35

Chi/img II. SL/ RA DÖI VA N H Ü N G BI^N DOI CÜ A LA N G XÄ VIET N A M TRONG TI^N TRIN H U C H S Ü 45

1 Läng Vi£t: Quä trinh hinh thänh vä phät trien 45

2 Xä vä Thön: Sif xuat hi«?n vä song hänh trong thiet che chinh tri, xä hoi nöng thön Vi?t Nam thöi phong kien 47

3 Läng - Xä - Thön trong thöi can hi$n d a i 62

Chif(?ng ///.SÜTRÖ LAI VI TRI CÜ A THÖN LA N G TRUYIlN T H O N G TRO NG N Ö N G THÖN VIET N A M H IE N N A Y 69

1 TO sii khäng dinh lai vi tri cüa hp gia dinh 6 9

6 MOT sư ' v ä n d £ l ä n g x ä v i e t n a m

2. Den su phuc hoi cäc moi quan h? truyen thong 7 2

3 Sii tä i lap cäp thưn v ä chufc d anh thưn trU ư n g 7(>

4 Htfưng Uưc vä vän de xäy difng huong uưc mưi

ư nưng thưn hi?n nay 83

Chifcmg IV.K£T CAU K IN H t £ - XÄ HƯI LÄ N G VIET CƯ T R U Y E N 101

1 Ket cäu kinh te 101

2 Ket cäü x ä hpi 12]

Chifcmg V. V Ä N HO Ä XƯ M L Ä N G 131

1 Dien mao vat chät m<?t läng que 13]

2 Tưn giäo, tin ngi/ưng 137

3 Le h§i truyen thưng 141

4 Dưi sưng vän hộ hi#n nay 147

P h ä n h a i LÄNG XÄ VIET NAM QUA TRUƯNG H0P LÄNG DAN LOAN Chifcmg I. Q U Ä TR iN H T H Ä N H LÄP L Ä N G 173

Chifcmg II. T iN H H IN H KIN H T £ 187

Chifcmg ///.TINH H lN H C H IN H TRj, XÄ HQI V Ä V Ä N H O Ä 211

TÄI LIEU T H A M K H Ä O 247

MƯ DÄU

E)ưng thưi vưi quä trinh tan rä cua che dư cưng xä nguyen thuy vä hinh thänh xä hưi cư giai cä'p vä Nhä nüưc däu tien tren dä't nüưc ta lä quä trinh ra dưi cüa läng Viet Läng Viet cư lieh sü läu däi nhü lieh sü dä't nüưc Trong tien trinh lieh sü Viet Nam ke tü buư’i däu thưi dai düng nüưc cho den nay, läng lüc näo cüng dưng vai trư hư't süc quan trong trưn tat cä cäc linh vüc cüa dưi sư'ng kinh te', chinh tri, vän hộ, xä hoi

Läng xä dä tüng dưng vai trư quyet dinh trong quä trinh tri thuy, läm thuy lưi, khai hoang phät trien sän xuä't läm n ln täng cho sü tưn tai vä phät trien cüa dä't nüưc Läng xä lä nofi nuưi düưng long yeu nüưc, y chi tü lüc, tü cüiYng, truyưn thư'ng bä't khuä't, tao nen nguưn süc manh chien thäng moi ke thü xäm lüưc Läng xä lä cư sư nưn täng cüa vän hộ, vän minh Viưt Nam

Khưng chi dưng vai trư he't süc trong yư'u trong lieh sü dät nüưc mä läng cưn lä nưi sinh thänh, lä trüưng hoat dưng, lä noi mưi ngüưi dän Viưt Nam gän bư cä cuưc dưi Täm ly chung cüa ngüưi dän Viet Nam bä't k l trong hộn cänh näo dưu khưng muưn rưi bư läng que minh Düpe sư'ng tai läng, düưc che't Ư läng, dä'y lä üưc mO chän chinh cüa mưi ngifưi dän Viet Nam Van bä't däc dl phäi rưi bư läng que, ngüưi dän läng bao giư cüng canh cänh mưt nưi üu phien vi dang phäi sư'ng như nưi dä't khäch, vä mưt khi cư

8 MƯT SƯ' VÄN D i LÄNG XÄ VI^T NAM

dieu kien ho lai tim moi cäch quay trư ve läng Dưi xUu, trong muon vän tue le philn tội Ư läng que, tue duư’i khưi läng bao giư cüng dUOc coi lä tue le hä khäc nhä't, mưt hinh phat cao hofn moi hinh phat, mot bän än tü hinh khưng chi dư'i vưi ngu’ưi pham tưi mä cưn cä dư'i vưi nhiiu the he chäu con Ngäy xUa ngu’ưi läng ra di, cüng cư ngu’ưi dä än

ra, läm nen, cư ngu'ưi trư thänh noi tie'ng, thäm chi cư ngu’ưi

dä tüng "sang ư m(ưc", tüng nhiiu dưi ư kinh dư The' mä cư

mä'y ai trong ho däm tu" nguyen tü bư quyln duưc läm ngu’ưi läng Ưng quan däu triiu näy lä ngu’ưi läng no, vi tuưng lüng danh ä'y lä ngu’ưi läng kia Vä khưng ai bäo ai nhifng cäc vi deu cư chung mưt hänh xü lä väo lüc ch ilu tä

xe bong d iu xin trư v l tri sl tai läng minh, tham gia väo Hưi dưng Ky muc, dUOc än chän Tien chi, Thü chi lä coi nhU dä vinh quang tron ven cä mưt dưi

"Ta ve ta täm ao ta,

Dü trong, dü duc, ao nhä vän han".

Hinh nhu dä'y lä tong ket cao nhä't, lä kinh nghiem mäu xUdng cüa bao nhieu thư' he dän läng vi nhüng ly do khäc nhau dä tüng phäi/hay dUưc ra di khưi läng, dä tüng sưng tha huung/hay thäm chi chiem dUưc "ngưi cao" nưi dä't khäch vän luưn luưn huưng v i läng que minh, cho dü lä mưt läng que ngheo, rä't ngheo

Läng xä dưng mưt vai trư hư't süc däc biưt dư'i vưi lieh

sü dä't nUƯc nưi chung vä dư'i vưi cuưc sưng cüa mưi con ngUưi Viưt Nam nưi rieng VI thư', nghien cüu läng Viưt dư’ vach ra quä trinh phät sinh, phät triư’n, nhüng dưng gưp cu thư’ vä vai trư, vi tri cüa nư trong lieh sü se gưp phän läm säng tư khưng chi lieh sü (nhä't lä mäng lieh sü do nhän dän lao dưng säng t?o ra nhung khưng dUưc sü cü ghi chep lai)

mä cưn cư thư’ $^ưp phän ly gidi cuưc sư'ng hien tai vä cä

nhtfng van de tüưng lai phät trien cüa dat nüưc, cüa con

ngüc/i Viet Nam Thät hộn tộn cư ly khi cho räng "läng Viet Nam lä cäi chia khộ de giäi mä bi mät Viet Nam, thän ky Viet Nam"1.

Läng Viet Nam phät trien phong phü, da dang, cüc ky phüc tap nhüng vän theo nhüng quy luät chung Läng Viet

lä mot dưn vi kinh te - xä hưi dưc läp, nhüng khưng täch rưi mưi trüưng trưng lüa nüưc er vüng nhiet dưi giư müa, khưng the khưng gän bư mưt cäch hüu cư vưi cuưc sư'ng läm än vä dänh giäc cüa cưng dong cU dän Viet Läng Viet Nam luưn luưn tưn tai trong van mang chung cüa nüưc, läng - nüưc ket hưp chät che vưi nhau Nghien cüu de xäc dinh düưc bän chät kinh te, xä hưi cüa läng Viet truyen thư'ng khưng chi näng cao sư hieu biet ve chinh läng Viet,

mä cưn cư the gưp phän ly giäi nhüng net dưc däo cüa xä hưi Viet Nam truyưn thư'ng, nhüng mư'i quan he chäng cheo giüa truyưn thư'ng vä hien dai vä tren cư sư dư cư the gưp phän tim hieu con düưng phät trien däc thü cüa xä hưi phifưng Dưng

Thüa nhan nhüng dưng gưp he't süc to lưn cüa läng Viưt trong suư't tien trinh lieh sü dä't nüưc, nhUng chüng ta cüng y thüc rä't rư räng läng Viet lai chinh lä dư'i tüưng cän phäi xü ly cüa cưng cuưc cưng nghiep hộ, hien dai hộ nưng thưn Sü thü tieu cư che' läng xä cü vä cäc mät han che cüa nư ve kinh te', vän hộ vä quän ly xä hoi bäng nhüng bien phäp düng dän, hưp quy luät lä vän dư cư tinh nguyen täc cüa cưng cuưc xäy düng nưng thưn mưi hiưn

1 Quan niem cüa P Mus, mpt hpc giä - quan näm Phäp, dirgc GS

Trän Quưc Vugng trich dän trong bäi L äng Viet c6 truyen ■ Mat hay, net da?, T rüng tu di tich, sư' 13, thäng 12-2002, tr 28.

nay Tuy nhien, nhtfng bien phäp düng dän, h d p quy luat

dư chi' cư the lä ket quä cüa stf hieu biet säu säe ve läng Viet cư truyen

Läng xä Viet Nam lä mưt d l täi vư cüng phong phu vä rưng lưn, khưng chi bao quät tä't cä cäc linh vtfc cüa kinh te, chinh tri, vän hộ, xä hưi mä cưn xuyen suưt lieh stf, it ra

lä ttf buư’i däu cüa thưi dai dtfng ntfưc cho den ngäy nay Vi the thät khư cư the hinh dung dtfưc trong thtfc te mưt chuyen gia näo lai cư the thưng ttfưng tä't cä nhilng vän de

ve läng xä Viet Nam

Tưi sinh ra vä lưn len ư mưt läng que ngheo thuưc vüng

ha chäu thư’ sưng Hưng Läng tưi cư ten lä läng Ttfưng Vän (mä dän gian quen goi lä läng Mäy), vi ttfưng truyin vi thänh hộng läng tưi sau khi danh thäng giäc dä hộ thänh däm mäy länh bay v l Trưi Läng tưi dtftfc tie'ng lä mäy länh

tu hưi, nhtfng dä't läng tưi "chiem khe müa thoi" , ngtfưi läng

tưi ctfc nhoc träm dtfưng Hinh nhtf lieh stf läng tưi hưn näm träm näm trtfưc cüng ttfng cư ngtfưi dư Tiư'n sl Nho hoc Khưng biet cư phäi vi ưng khưng phäi ngtfưi chinh ctf, lai mang tie'ng lä con nhä mư, hay dän läng mäi cä'y cäy khưng

ai ltfu täm tưi, mä ngäy ưng vinh quy bäi tư’, läng tưi khưng

cư ngtfưi di dưn Cüng khưng bi£'t cư phäi ưng quä gian cäi tue 1£ cư’ hü läng minh hay ộn träch nhtfng ngtfưi dän lam

lü, thtfa chinh ctf mä thilu chtf, ne*n dä nem nghien büt

xuư'ng sưng däu läng mä th i dưc: "Dưng sưng nay neu vän tiep tue chäy thi dän läng cưn cư ke si, neu üng täc dän thi dän läng dai dưi chi biet nghe nưng".

Dưng sưng läng tưi dä bien mat ttf läu Khi lưn len, tưi chi thä'y däu tich nhtfng ao, hư vä vet ruưng trüng mang ten

"däm ", "läng", "dia" Tưi chi biet däy chinh lä nưi cung cäp

nguưn dam thuy sän chü yeu cho nhieu the he dän läng thao nghe cäy cä'y vä bät ư'c mư cua, mä khưng mưt ai

10 MQT SƯ' VÄN o i LÄNG XÄ VIET NAIV)

khi k em dü com än Nhieu gia dinh phäi dö bö cot thöc chi ngay sau müa thu hoach vä vö chöng con cäi chay än tüng bü'a, län löc ö que döi müa sau, mä khöng ai dam di xa, ngoa trü nhüng ngüöi di läm nghla vu quän sü Thäng ba, ngäy täm, dän läng töi chü yeu söng nhö khoai, san, theo Ido, r.iu mä, cö bo

"Chq tän cön may gänh beo, Ngitöi m m ke bän cäi ngheo cho nhau"1.

Anh ban cüng que, cüng hoc vöi töi thät säu säe vä tinh

tö khi viet ve cänh chö tän que töi, dä löt tä düöc den tan däy cüng cäi ngheo, cäi khö’ cüa läng töi Den büa roi mä nhä <höng cön gao, me xuöng ao vöt beo gänh ra chö bän Näo ngö cö den nüa läng, nüa cho bän beo mä khöng kiem düoc möt ngüöi mua Chö tän chi cön trd lai nhüng ngüöi bän beo läng töi

Quö töi dä träi qua nhiöu thay dö’i, nhüng cuöc söng dän äng gän bön müöi näm trüöc thi vän cön hien hüu trong töi Töi muÖn doc, muön biÖt döi diöu v i läng xä Viöt Nam trüöc het lä de tü ly giäi nhüng dieu mä tuöi thü Ö läng töi khöng sao hieu nö’i

Thö' nhüng di säu väo nghien cüu vö läng xä Viet Nam thi tfi lai lä ngüöi den muön Mäi töi däu nhüng näm 1980,

1 > guyin Xuän Häi: Chuöng chüa gö möt tiö'ng khöng (tha), Nxb Höi

Miä vän, Hä Npi, 2002.

12 MƯT SƯ VÄN D i LÄNG XÄ Vl$T NAM

khi dä dtfưc nhän väo läm nghien ctfu sinh mä tưi vän chua biet se chon de täi näo läm luän än Phư Tien si (ttf näm 2ÜÜ0 dtfpc dư’i goi thänh Tien si) May mä cư Giäo stf Phan Huy Le vä Giäo stf Phan Dai Dộn chi dän nen tưi mưi bät däu nghi den viưc tim chon khäo sät vä nghien ctfu mưt loai

hinh läng d chäu thư’ sưng Hong Khộng gitfa nhtfng näm

1980, sau khi cư bän hộn thänh luän än Ve mưt so läng buưn

a dong bäng Bäc Bư the ky X V lll- XIX1 thi cưng viec nghien

ctfu vư läng xä cüa tưi mưi thät stf bät däu Ly ra de’ bü lai cho stf chäm trư näy, tưi phäi tộn täm, tộn y cho dư täi läng xä Viet Nam Nhtfng ltfc bä’t tưng täm vi cư khưng it cưng viưc häng ngäy keo tưi ra xa de täi Rưi den lüc tưi

phäi lưn lưp giäng day cho sinh vien chuyen de Läng xä Viet Nam Hinh nhtf lo cho tưi hay läng sang cäc cưng viec khäc

mä Giäo stf Phan Dai Dộn dä sưm "bän giao" cho tưi chuyen de "tu" cüa minh Tưi mang ưn Thäy vi Thäy dä dänh tron cho tưi cä nghe län nghiep.

Di väo nghien ctfu läng xä Viet Nam ttf cäi gde chuyưn mưn Lieh stf Viet Nam Cd trung dai, tưi thtfưng chi chü täm väo mang de täi läng Viet truyưn thưng, mä it mư rong sang cäc linh vtfc chuyưn mưn khäc Tưi chtfa cư nhiưu cư hưi khäo sät v«? nưng thưn Nam Bư hay nưng thưn miưn nüi Tưi cüng chtfa dänh dtfưc nhieu thưi gian vä cưng stfc tim hiư’u

vư läng xä can dai vä hiưn dai Vän biư't däy lä han che rät lưn, nhtfng khäc phuc han chư' näy vưi tưi khưng thư’ lä chuyưn mưt sưm mưt chilu Vi thư' tưi hộn tộn khưng cư

1 Bän luän än näy dtfưc hộn thänh väo näm 1986, dtfưc bäo ve thänh cưng trtfưc Hưi d6ng chä'm luän än cäp Nhä ntfưc do GS.VS Pham Huy Thưng läm Chü tich, hop tai Trtfưng Dai hoc Tưng hop

Hä Npi väo ngäy 8-5-1987 vä dtfưc Hpi Sür hoc Vi$t Nam xuä't bän thänh säch (300 trang, khư 13x19) väo näm 1993.

cư dü nhüng däc trtfng chung cüa läng xä vüng chäu thư sưng Hưng, lai vüa cư nhüng net dưc däo rieng, khưng the län vưi bät cü mưt läng näo khäc trong khu vtfc Chon cäch trinh bäy näy, chüng tưi muon dem den mưt cäi nhin vüa khäi quät vüa cu the, vüa cư tinh ly thuyet vüa thüc te, de

cư the de däng nhän dien nhüng nưi dung then chdt nhat cüa läng xä Viet Nam

Rieng phän khäi quät, büưc däu, chüng tưi chi täp trung giưi thieu 5 vän de sau:

- Lieh sü vän d i, cäc nguưn tu1 lieu vä phu"cmg phäp nghifin cüu

- Sü ra dưi vä nhüng bien doi cüa läng xä Viet Nam trong tien trinh lieh sü

- Stf trư lai cüa thưn, läng truyin thong trong nưng thưn Vidt Nam hien nay

- Ket cäu kinh te - xä hưi läng Vidt cd truyen

- Vän hộ xưm läng

Qua kinh nghiem nghien cüu, khäo sät cüa bän thän, chiing tưi nhän thäy khưng it läng cư the däp üng dtfpc tieu chi tuyen chon mưt läng cu the ư tren Tuy nhien, cudi cüng

14 M0T SƯ VÄN D i LÄNG XÄ VlfT NAM

läng Dan Loan, xä Nhän Quyưn, huyen Binh Giang, tinh Häi Düong dä düpc chon trinh bay, vi däy lä läng mä bän thän chüng tưi dä nhiiu län khäo sät trüc tiep vä thu thäp düưc mưt khưi lüưng tü liưu khä phong phü, trong dư cư giä tri hưn cä lä nguưn tü lieu thü tich cư’

Nghiưn cüu ve läng xä Viưt Nam, dü düưc vän dung phüưng phäp cüa cäc chuyen ngärth khäc nhau, dü täc giä cüng dä cư' gang hoc vä xü ly theo ly thuyư't lien ngänh, thi chü yß'u cäc vä'n d i düưc nhin nhan düưi läng kmh cüa ngüưi viet Sü Ngay cä nhüng vä'n de düưc chon de’ trinh bay, bän thän chüng tưi cüng khưng the’ quän xuyen du'ưc däy dü, cän ke mä nhiiu khi chi giưi thieu mưt cäch dai lüưc hay chi neu ra de’ tie'p tue nghien cüu, thäo luän Cư khưng l't cäc vän d i düưc trinh bay chi düưc coi lä nhüng nhän xet hay ly giäi büưc däu cüa cä nhän, cưn mang näng tinh cäm quan vä khưng tränh khưi nhüng thien kien

Chüng tưi y thüc düưc däy dü räng tü nhüng dinh huưng ban däu v i phüưng phäp luan chung dư'n viưc van dung giäi quye't nhüng trüưng hưp cu thư’, tü nhüng vä'n de cư tinh ly thuyư't dư'n viưc di väo cuưc sư'ng thüc tiưn lä ca mot khộng cäch vä khưng tränh khưi cư nhüng mäu thuän, sai lưch

Xin düưc chän thänh cäm ta tä't cä nhüng y kiư'n dưng gưp, trao dư’i vä chi dän dư’ chüng tưi cư thưm cư hưi süa chüa nhüng sai sưt, näng cao chä't lüưng cưng trinh nghiưn cüu cüa minh, däp üng tư't hưn nhu cäu näng cao nhän thüc

18 NI0T Sư' VÄN D i LÄNG XÄ VI^T 'JAM

nhtf La Commune Annamite au Tonkin (Läng xä An Nam Ư Bäc Ky) cüa P.Ory (Paris, 1894), La Cite Annamite (Thänh

bang An Nam) cüa C.Briffaut (Paris, 1909) Mäc dü mSi täc giä deu cư nhtfng nhän dinh khäc nhau, nhtfng ho dưu cüng chung mưt muc dich lä nghien ctfu phuc vu cho cưng cuưc

dư hư cüa thtfc dän Phäp ư Viet Nam vä dưu cư khujnh htfưng chtfng minh nưng thưn Viưt Nam dtfưc xäy dung theo kieu mäu nưng thưn Trung Quưc

Sau Chien tranh The giưi thtf nhä't, viec nghien ctfu läng Viet dtfưc mư rong hưn trtfưc Lüc näy, ben canh nhüng ngtfưi Phäp dä cư mưt so' täc giä ngtfưi Viưt tham gia nghien cüu Nhtfng täc giä tiưu biư’u nhä't trong thưi ky näy lä Pierre

Gourou vưi cuư'n Les Paysans du Delta Tonkinois (Nưng dän vüng dưng bäng Bäc Ky) (Paris, 1936), Phan Ke' Binh vưi Viet Nam phong tue, Nguyưn Vän Huyưn vưi Recherche sur la Commune Annamite (Nghiưn ctfu v l läng An Nam) (Hä Nưi, 1939) vä La Civilisation Annamite (Vän minh Viưt Nam), (Hä

Nưi, 1944) Ben canh dư cüng cän phäi nhäc dưn cäc täc

phä’m: Viec läng cüa Ngư Tä't Tư'; nhtfng bäi bäo cüa Hộng Dao däng trong täp Bün läy mtưc dong tap chi Phong hộ; Propriete Communale au Tonkin (Sư htfu läng xä ư Bäc Ky) cüa

Vü Vän Hiưn; Les Industries Familales de Hadong (Nghi thü

cưng nghiưp gia dinh Ư Hä Dưng) cüa Hộng Trong Phu Sau Cäch mang thäng Täm thänh cưng, trong vüng kiem sột cüa thtfc dän Phäp vä sau dư lä chinh quyen Viưt Nam Cưng hộ Ư m iln Nam cư mưt sư' täc pham tiưu biư’u nhtf Luän än Tie'n si Luät hoc cüa Vü Quư'c Thüc, sau dtfưc

in thänh säch L'Economic Communaliste du Vietnam (Kinh te' läng xä Viưt Nam) (Hä Nưi, 1951); Läng xưm Viet Nam cüa

Toan Änh (Säi Gưn, 1968)

Chi/ang I: U C H SL/ VAN DE, CÄC NGUƯN Tli LIEU VÄ PHl/ƯNG PHÄP NGHIEN C lll 19

Cuon sach däu tien nghien cü'u läng xä Viet Nam theo

quan diem Mac xlt lä cuon Van de dän cäy cüa Qua Ninh vä

Vän Dinh (tüc Truưng Chinh vä Vư Nguyưn Giäp) do Düc Cu'üng xuä’t bän näm 1937 Nhüng vä’n dư läng xä chi thüc

sü düoc giưi sü hoc Viet Nam ư m iin Bäc däc biưt quan täm

ke tü sau cäi cäch ruưng dä't vä phong trao täp the hộ ư

nưng thưn, trong dư tieu bieu nhä't lä cuưn Xä thưn Viet Nam

cüa Nguyưn Hưng Phong (Hä Nưi, 1959) Täp säch düưc coi

lä cưng trinh "so ket nhüng thänh ti(u nghien cüu ve läng xä

V ift Nam" cho den cuưi nhüng näm 1970 lä Nưng thưn Viet Nam trong lieh sü cüa Vien Sü hoc (Täp I: Hä Nưi, 1977; Täp

II: Hä Nưi, 1978) Cuưn säch nghien cüu ve läng xä Viet Nam mưt cäch cư bän vä düưc coi lä säu säe nhä't cho den

trirưe doi mưi lä cuưn Cd cau to chüc cüa läng Viet cd truyen ư Bäc Bư cüa Tran TÜ (Hä Nưi, 1984).

Thưi ky dư’i mưi tinh tü näm 1986 cho den nay lä thưi

ky nư rư nhüng cưng trinh nghien cüu vư läng xä Mư däu

duoc tinh bäng Hưi thäo khoa hoc Läng xä vä vän de xäy dUng nưng thưn mưi cüa Trüưng Dai hoc Tư’ng hưp Hä Nưi,

1986 Net mưi cüa cuưc hưi thäo näy lä chüưng trinh

nghiưn cüu vä däo tao v i läng xä Viưt Nam d mưt trüưng

khoa hoc cư bän da düưc dät ra vä thäo luän chung giüa cäc chuyưn gia nghiưn cüu cư bän vưi cäc nhä chi dao thüc tiin Nhüng cưng trinh khoa hoc düưc tư’ chüc quy mư, huy

dong tri tue vä süc lüc cüa n h iiu ngüưi lä Nghien cüu tong ket phong träo hop täc hộ nưng nghiep cüa Ban Nưng nghiưp

Trung üưng vä Bư Nưng nghiưp; chüưng trinh khoa hoc

cäp Nhä nüưc v i Phät trien tộn dien kinh te - xä hưi nưng thưn (KX08) Näm 1998, Dai hoc Quưc gia Hä Nưi vä Trung

täm Khoa hoc Xä hưi vä Nhän vän Quư'c gia düưi sü chi

2 0 MOT SƯ V ä ' n D i LÄNG XÄ V|£ t NAM

dao cüa Thü ttfưng Chinh phü dä td chüc Hưi thäo Quưc

te ve Viet Nam hoc län thü” nhä't, trong dư tieu ban Läng

xä, nưng thưn vä nưng nghigp dä giưi thidu vä cưng bư'

nhiiu cưng trinh cư giä tri v l läng xä Viet Nam cüa hpc giä trong nutfc vä quư'c te Däc biet, Hưi nghi län thür näm Ban Chä'p hänh Trung tfưng Däng Cưng sän Viet Nam (khộ IX) väo thäng 3 näm 2002 dä ra cäc Nghi quyet ve

Däy mqnh cưng nghiep hộ, hien dai hộ nưng nghiep, nưng thưn thưi ky 2001-2010 vä Doi mưi vä näng cao chät lUưng hg thư'ng chinh tri ư cư sư xä, phitưng, thi trän vüa huy dưng cao

dp su" dưng gưp cüa giưi nghiưn ctfu vtfa thüc day cäc nhä khoa hpc trien khai nghien ctfu chuyän säu v l läng xä Viet Nam vưi nhtfng di sän cüa nư trong cưng cuưc xäy du"ng nưng thưn mưi

Chi tinh riưng cäc Nhä xuä't bän ư Trung tfüng nhtf: Chmh tri Quư'c gia, Khoa hpc Xä hưi, Thd giưi, Nưng nghigp, Vän hộ - Thưng tin, Phäp ly, Dai hpc Quưc gia Hä Nưi, Thanh nien cüng dä cư den häng chuc cäc cuưn säch chuyen khäo v l kinh te - xä hưj läng xä, v l kinh nghißm tư chtfc vä quän ly läng xä, v l vän hộ dän gian, vän hộ xưm läng, v l täm ly läng xä, v l cäc loai hinh läng ư khäp cä ba

m iln Bäc, Trung, Nam Däy cüng lä thưi ky xuä't hien häng loat cäc cưng trinh nghidn ctfu khoa hpc v l läng xä dtii/c

däng tren cäc tap chi NghiSn cüu lieh sü, Dän tưc hoc, Vän hộ ngh$ thuät, Khoa hoc (Dai hpc Quư'c gia Hä Nưi), Vietnam ese Studies (Etudes Vietnammiense) Sư' nghien ctfu sinh, hpc

vien cao hpc chon d l täi läng xä läm d l täi luän än, luän vän cüng ngäy mưt nhiiu them, trong dư nhiiu luän än, luän vän thtfc stf lä nhtfng cưng trinh khoa hpc cư giä tri vä dupe xuät bän thänh cäc säch chuyln khäo Chüng tưi cüng

danh giä cao nhüng khäo tä v i tüng läng cu the hay tüng mät ndi bat ddi sư’ng nưng thưn cüa cäc täc giä cf cäc dia phu’ưng nhu Hä Nưi, Ha Bäc (Bäc Ninh, Bäc Giang), Häi HUng (Häi Difưng, HUng Yen), Nam Dinh, Thäi Binh, Hä Täy, Thanh Hộ, Nghe An, Quäng Binh, Thüa Thien - Hue, Quang Nam, Binh Dinh, Thänh pho Hư Chi Minh Mưt so' cưng trinh loai näy khưng chi cung cä'p them tü liưu mưi mä cưn gpi ra cä nhüng suy nghi mưi ve nưng thưn Viet Nam truyin thư'ng vä hien dai.

Tuy khưng trUc tiep nghien cüu v i läng xä nhüng cäc cưng trinh nghien cüu ve ruưng dä't cüa cäc GS Phan Huy

Le, TrUưng Hüu Quynh, Nguyin Düc Nghinh, Vü Minh Giang, Vü Huy Phüc trUưc däy cüng vưi ChUưng trinh

Nghien cüu dia bq trieu Nguyen cüa nhä nghiưn cüu Nguyin Dinh Däu ư Thänh pho Ho Chi Minh vä Dü än He thư'ng tü lieu dia bq Viet Nam do GS Phan Huy Lư (Dai hoc Quưc gia

Hä Nưi) vä GS Philippe Langlet (Dai hpc Paris VII) chü tri

dä cung cä'p mưt ngudn tu lieu phong phü vä xäc thüc de nhän dien läng xä Viet Nam

Tünh tü näm 1960 trư lai däy cäng ngäy cäng cư nhiiu täc giä nüưc ngội quan täm nghien cüu ve läng Viưt Nam

Cư the ke ra mưt sư' täc giä vä täc phä’m tiưu biư’u:

- Hickey Gerald C: Village in Vietnam, Newhaven Yale

University Press, 1964

- James C Cott: The Moral Economy o f Peasant, Newhaven

Yale University Press, 1976

- Samuel L Popkin: The Rational Peasant: The Political Economy o f Rural Society in Vietnam, University of California

Press, 1978

Chifcmg I: L|CH SÜ VÄN DE, CÄC NGUƯN TU LIEU VÄ PHUflNG PHÄP NGHIEN CÜU 2 j

Asian Studies 54, May, 1995

- Insun Yu: Law and Society in Seventeenth and Eighteenth Century Vietnam, Korea University 1990.

- John Kleinen: Facing the Future, Reviving the Past: A Study o f Social Change in a Northern Vietnam ese Village

Institute of Southeast Asia, Singapore, 1999

- Chüưng trinh hưp täc nghiưn cüu Bien doi cüa läng Viet Nam tü sau thưi ky Doi mưi vä cuưn säch Vietnam ese Villages

in Transition (Background and Consequences o f Reform Policies

in Rural Vietnam) cüa Dai hoc Passau (Cong hộ Lien bang

Düc) do Bernhard Dahm and Vincent J Houben (Chü bien), Passau University, 1999

- Chüưng trinh hưp täc Viưt - Phäp Nghien cüu ve läng xä Viet Nam vüng dong bäng sưng Hong (1996-1999) düưi sü chi

dao cüa GS Nguyen Duy Quy, Lư Bä Thäo vä Philippe

Papin, dä düưc xuä't bän thänh säch Läng ư vüng chäu thư' sưng Hong: Vän d i cưn bư ngư do Philippe Papin vä Olivier

Tessier (Chü biưn), Hä Nưi, 2002

- Chüưng trinh hưp täc nghiưn cüu Nưng thưn, nưng nghiep vä läng xä chäu tho sưng Hong qm trUüng hop läng Bach Cưc (Vu Bän, Nam Dinh) cüa cäc nhä khoa hoc trong Hưi

nghiưn cüu Vi£t Nam cüa Nhät Bän vä Hưi thäo Quưc tư' ve

Läng xä Viet Nam: Mư'i quan he ti&rng täc giüa vän hộ vä mưi

trUưng tu nhien do ChüOng trinh näy chü tri td chüc tai Dai

hoc Leiden Hä Lan 8-2002

Trong nhüng näm gän däy cư nhiiu nghiưn cüu sinh vä cac nhä nghien cüu tre cüa nhieu nüưc dä den Viet Nam hpc tieng Viet vä di säu väo cuưc song läng que cüa Viet Nam de hộn thänh cäc cưng trinh nghien cüu hay cäc luän vän, luan än cüa minh häng nhiiu cäc thü tieng Anh, Phäp, Düc, Nhat, Hän Quoc, Trung Quoc, Nga, Thäi Lan, Thuy E)iC*n mä chüng tưi chüa cư dieu kien tap hpp vä thưng ke däy dü

Mäc dü giüa nhüng chuyen gia nghien cüu läng xä Viet Nam Ư trong nüưc vä Ư nüưc ngội luưn cư nguyen vong thưng tin trao doi, hpc hưi län nhau, nhüng nhin chung hiưu quä hpp täc cưn rät thap N hiiu nhä nghien cüu nüưc ngội trong cäc cưng trinh nghien cüu v l läng xä Viưt Nam cüa minh tư ra thüc sü khưng biet cäc cưng trinh nghien cüu Ư trong nüưc Träi lai, cüng khưng ft cäc chuyưn gia nghiưn cüu läng xä cüa Viưt Nam khưng h l quan täm dưn thänh tüu nghien cüu v l läng xä Viet Nam cüa cäc hpc giä nüưc ngội Gän däy Nhä xuä't bän Khoa hpc Xä hưi cho xuä't bän

cuưn Lugt vä xä hưi Viet Nam the ky XVII, XVIII (näm 1993); tap chi Nghien cüu lieh sü (so 3, 4 näm 2000) cüng cho dich

vä in bäi bäo Cäu trüc läng xä Viet Nam a dong bäng Bäc Bư

vä mư'i quan he cüa nư vưi nhä mtưc thäi Le cüa Insun Yu Nhä xuät bän The giưi to chüc dich vä in cuưn Mưt so' vä'n de ve nưng nghiep nưng dän nưng thưn cäc nUdc vä Viet Nam (näm 2000), trong dư cư giưi thieu cưng trinh nghien cüu ve Läng Vi?t Nam truyen thưng cüa Neil jamieson vä Mư'i quan h§ läng

xä vä Nhä nUưc a Viet Nam cüa Ben Kerkvliet; hay xuä't bän tap III Ky yeu Hưi thäo Quư'c te Viet Nam hoc (näm 2001), cư

14 cưng trinh nghien cüu läng xä Viưt Nam cüa ngüưi nüưc

Chi/üng I: LJCH Slf VÄN OE, CÄC NGUƯN TÜ UEUVA PHlfONG PHÄP NGHlEN CÜU 23

24 MQT SƯ VÄN Dä LÄNG XÄ VlfT NAM

ngội Dä'y düpc coi lä nhüng co gäng däng dupc ghi nhän

de cư the gưp phän läm täng thưm chä't lüpng cäc cưng trinh nghiưn cüu trong nüưc

Nhin chung lai:

Lieh sü nghiưn cüu läng xä Viưt Nam nhä't lä trong mäy chuc näm gän däy dä cư rä't nhiiu thänh tüu Mäc du cư nhüng muc dich vä quan niưm khưng giong nhau, nhüng cäc nhä nghiưn cüu dä cung cä'p them nhieu tü lieu mưi, düa ra nhiiu nhän dinh mưi, näng cao nhän thüc v l thüc the läng xä vä xä hưi Viưt Nam truyin thư'ng vä hien dai

- Cäc täc giä dä phän tich v i mư'i quan he kinh tư' cd truyin mä chü yư'u lä ruưng dä't, nưng nghiưp nhü vän d i

sư hüu ruưng dä't, vä'n d i khai hoang, phät triư’n kinh tư' nưng nghiưp trưng lüa nüưc Bưn canh dư, nhüng vä'n d l vư thüưng nghiưp, thü cưng nghiưp läng xä cüng da dudc nghien cüu tdng kư't

- Cäc täc giä dä bän nhieu dư'n mư'i quan hư läng xä vä quư'c phưng, trong dư cư mưt so' chuyưn luän v l läng khäng chiư'n, läng chiư'n dä'u chư'ng quän xäm lupc Mưng - Nguyưn, chư'ng Minh, chư'ng Thanh, chư'ng thüc dän Phäp

vä dư' quư'c My

- Vän hộ xưm läng xüa vä nay lä d i täi düpc nhiiu täc giä quan täm hdn cä Cư täc giä dä cưng bư' häng loat cưng trinh v i hưi läng, v i hüUng üưc, v i nep sư'ng, phong tue, tưn giäo, tin ngUưng läng xä Cüng cư nhüng täc giä chuyưn chü v l vän hộ dän gian, vän hoc nghư thuät, sän khä'u dän gian ư cäc läng quư

- Häu hư't cäc cưng trinh d iu quan täm nhän xet, giäi

v i di sän läng xä, v i cäc mät kinh tư', xä hưi vä vän hộ, nưu lưn nhüng mät manh, mät yư'u, nhüng diem tich cüc vä

nhüng mät han che cüa läng xä trong lieh sü düng nüưc vägirr niTcfc.

Tuy dä dat düưc rä't nhiiu thänh tüu tren cäc linh vüc nhu vay, nhüng cüng cän phäi thä'y rư mưt thüc te lä nhän thüc cüa chüng ta hien nay v i läng xä Viet Nam mưi chi lä btfưc dau, cưn dưn sư vä chüa däp üng düưc dưi hưi nhän thüc rä't cao cüa cưng cuưc cưng nghiep hộ, hien dai hộ nưng nghiep, nưng thưn Nghi quye't Hưi nghi län thü bay Ban Chap hänh Trung üdng Däng Cưng sän Viet Nam, khoa

X, ngäy 5 thäng 8 näm 2008 chi rư: "Nhan thüc ve vi tri, vai trư cüa nưng nghiep, nưng dän, nưng thưn cưn bat cäp so vưi thue tien; chUa hinh thänh mưt cäch cư he thong cäc quan diem ly huln ve phät trien nưng nghiep, nưng dän, nưng thưn; ca che chinh säch phät trien cäc linh vyLc näy thieu dong bo, thieu tinh dưt phä, mot so' chü triiang chinh säch khưng hop ly, thieu tinh khä thi nhung cham dieu chinh, bo sung kip thdi ".

2 MAY NET VE CÄC NGÜON TÜ LIEG

2.1 Cư the nưi d i täi läng xä cd truyin vä cuưc sư'ng cüa nưng dän xüa häu nhü khưng düưc bä't ky mưt cuưn sü chinh thüc cüa mưt vüưng triiu näo d i cäp dư'n Tuy nhiưn, nư'u

khäo sät thät ky cäc bư sü cü nhü Viet sü hpc, Dai Viet sü ky tộn thu Khäm dinh Viet sü thong giäm citưng muc, Dai Nam thUc luc cüng cư th i tim düưc mưt sư' nhüng thưng tin liưn quan

dưn läng xä düưi cäc gưc dư cư cä'u td chüc, luät phäp, chinh

tri, quän sü, vän hộ vä xä hưi Chäng han tư Chie'u dinh dieu le hi&mg ding cho cäc xä dän Bäc Ha cüa vua Gia Long näm 1804 duưc chep trong Dai Nam thUc luc (Chinh biưn, dư nhä't ky,

Quvư’n XXIII) khưng chi cho biet rư vai trư, vi tri cüa läng xä

Chi/uny I: L|CH Sif VÄN DE, CÄC NGUƯN Tlf LIEU VÄ PHl/ƯNG PHÄP NGHIEN CLfU 2 5

2 6 MƯT Sư' VÄN o £ LÄNG XÄ VlfT NAM

trong cưng cuưc täi thiư't dä't nüưc cüa Gia Long, mä cưn phän

anh thüc trang läng xä Bäc Hä däu thư' ky XIX: "Nuưc lä hop cäc läng mä thänh Tü läng mä den nuưc, dqy dän nen tue, vuang chinh läy läng läm trUưc Gän däy giäo duc tre näi, chinh tri suy doi, läng khưng tue hay, noi theo dä läu, däm chim quä doi Phäm tiet än uư'ng, le cüưi xin, viec ma chay vä thư thän phät, nhieu viec quä trưn län le; bon häo muc nhän dư mä duc khoet, nguưi cüng dän den noi dat xieu, thüc lä bdi cư ä'y Nay tham chitưc them bưt, xen cho quä däng, d i cho vüa phäi, läp dinh 1$ cho hUưng däng, lä muon süa doi nguon te de cüng v i düưng chinh väy"1 Hay dưn däu

nhüng näm 1840 tinh hinh chinh tri, xä hưi Ư cäc läng xä cäng ngäy cäng trư nưn vư cüng phüc tap, Nguyln Däng Giai täu lưn vua Thiưu Tri xin thay ddi mưt sư quy dinh tư’ chüc quän

ly Lưi täu näy lä c a sd tü liưu d£ hinh dung mưt cäch khä cu

thư’ ccr cäu tư’ chüc, cäc mư'i quan hư trong läng vä quan he

giüa läng xä vưi nhä nüưc: "Dän cäc xä, thưn trong hat phän nhiiu tie'ng goi lä cüng xä, nhung dän cU, dinh chüa, ruưng dä't deu rieng biet, khưng cư tinh thän v i dưng giưng, ho häng; cüng cư nhüng noi mgt xä mä chia ra läm hai thưn hộc ba, bưn, näm thưn,

tü tritưc den nay thUưng vi ruưng dä't nhiiu it, dän dinh dưng thua, phän ra linh näng hay nhe, l$ nưp thue them hay bưt, tranh ki$n län nhau Khi xet dư'n dän tue thi chia ra thanh tüng nhưm, tra ddn sư' säch thi lai cüng mgt xä Thäm chi cư thưn Giäp trü phu mä thưn

Ät, thưn Binh dieu häo, hộc thưn Ät thưn Binh trü phu mä thưn Giäp xieu tän, trong dư binh linh trưn tränh, thue khộ dong thieu, ni'u bät dong xä chiu thi ruưng dä't, nhän dinh vư'n dä rieng biet [thưn näo] cüng düng däng khưng chiu thay [cho thưn khäc] Neu bät mưt thưn chiu thi thä'y rư cüng quan khưng chiu dung ndi, thänh

1 Quưc süf quän triiu Nguyln: Dai Nam thuc luc, Täp I, Nxb Giäo

duc, Hä Npi, 2002, tr 583.

ra möt thön Giäp bö trön thi hai thön Ät, Binh cüng theo dö mä tan mät di Du quan muön chäm chüöc san se nhüng thön dieu häo vöi nhüng thön trü mät, chia ra de cho phän näo ditöc yen phän nay, nhüng so säch khöng dü xet, khö Idng läm düöc Nhüng ke kheo tim cäch lan tranh cüng nhän dö läm dWc dieu gian dö'i Nay trü ra nhüng läng cüng xä khäc thön mä dong cü, dong canh, dinh chüa khöng rieng biet, thi khöng ke, cön cüng xä mä dän cü, dinh chüa, ruöng dä't deu chia rieng (nhü xä Bö Sern: hai thön Bö Sern, Khä Le ), xin deu the theo ten xä cü roi ghi väo trong so nhüng chü ruöng dä't cüa thön näo, binh dinh cüa thön näo, de düü ra läm bäng

ky cüa Ngö Cao Läng; Ljch trieu hien chüöng loai chi cüa Phan

Huy Chü Tuy müc dp dam nhat cö khäc nhau song ngüöi nghiön cüu cö the tim thä'y bong däng cuöc söng kinh te, chinh tri cüa möt sö' läng xä tieu biö’u düöc phän änh trong

cäc cöng trinh näy Ngüöi doc cö the cäm nhän Vü trung tuy büt nhü möt cuön säch riöng viö't ve läng Dan Loan (huyön Binh Giang, tinh Häi Dücfng) the' ky XVIII, Phü bien tap luc

lä möt däc khäo vö läng xä vüng Thuän Quäng tü thö' ky XVIII trö vö trüöc

Diöu däng lüu y lä ö nüöc ta cö möt hö thö'ng säch dia

ly lieh sü nhü Dü dia chi cüa Nguyön Träi, Nhä't thö'ng dü dia

Chüflng I: L[CH Stf VÄN p j CÄC NGUÖN TU Ll|U VÄ PHUONG PHÄP NGHIEN CÜU 27

1 Quöc sil quän trilu Nguyin: Dai Nam thue luc, Täp VI, Nxb Giäo

duc, Hä NOi, 2007, tr 386.

28 M0T SƯ VÄN D l LÄNG XÄ VI fT NAM

chi cüa Lư Quang Dinh, Hộng Viet dia du chi cüa Pham Huy Chü, Dqi Viet dia du tộn bien cüa Phifưng Dinh Nguyen Vän Sieu, Dqi Nam nhä't thư'ng chi, Dong Khänh dia du chi cüa Qudc

sü quän trilu Nguyưn, Nam Dinh tinh dia du chi luqc tän bi<?n cüa Khiư'u Näng Tinh, Nam Dinh tinh dia du chi cüa Ngư Giäp Däu, Thanh Hộ tinh chi cüa Nhü Bä Sl, Quang Ngäi tinh chi cüa Nguyln Bä Träc, HUiJg Yen tinh chi cüa Trinh Nhü Tä'u, Thäi Binh thong chi cüa Pham Vän Thu, Thanh Hä huyen chi cüa Nguyưn Thu, Hộn Long huyen chi cüa H.oang

Däng Quynh dä cung cäp nhiiu tü liưu quy de cư cäi nh'rn

cu t h i ve tinh hinh chinh tri xä hưi ư cäc dia phüưng vä

nhät lä cäc läng cu the’ Däc biưt väo th i ky XVIII, XI.X vä däu the ky XX dä cư nhieu täc giä lä ngüưi dia phüưng, viưt säch chuyưn khäo ve läng minh dä cung cäp nhi^u thưng tin

phong phü vä xäc thüc v i cäc läng xä dư nhü Thien Dinh xä chi cüa Däng Xuän Viưn, Trä Lü xä chi cüa Lư Nhüng, Quynh Dưi hiümg bien Nhä thü tich hoc Trän Vän Giäp dä hộn tộn cư cư sư khi nhän xet v l cuưn Thi@n Dinh xä chi: "Pham

vi säch näy tuy hep trong m Q t xä, khư'i luqng tuy như, nhUtig bien soan vä trinh bäy theo phUOng phäp khoa hoc, cư däy dü täi lieu

ve m Q t xä, vüa cư ich cho sü hoc, dia ly hoc vä dän tưc h oc; ghi chep hi$n thUc, lai cư tinh chä't khäo cüu chuyen cd, di tich cd "

Mưt nguưn tü li£u khäc lä ghi chưp cüa thüưng nh än vä giäo sl phüưng Täy hưi cäc t h i ky XVI, XVII, XVIII Dư? cư

th i thänh cưng trưn vüng dä't mưi, cäc giäo sl vä thüfưng nhän Bư Däo Nha, Phäp, Anh, Hä Lan khưng t h i khưnjg di säu väo cäc läng xä hoc tilng Viưt, tim h ilu phong tue täp quän cüa ngüưi Viet Däy lä doan mä William Damjpier

1 Trän Vän Giäp (Chü biän): Luqc truyưn cäc täc gia Viet N am , Täp

I, Nxb Khoa hoc Xä hpi, Hä Npi, 1971, tr 515.

(thtföng nhản ngtföi Anh den Dảng Ngoải nảm 1688) mö tả

v i lảng Dö-me-a (Domea) vả vüng lản cản gản ctfa söng

Thải Binh: "Thön nảy cö tai trảm nöc nhả Nhüng tau be Hả Lan buön bản tai dảy bao gia cüng dảu a tren söng trüöc thön nảy vả thuy thü ngüöi Hả Lan di qua dảy hảng nảm khi tü Ba-ta- vi-a (In-dö-ne-xi-a) tra ve, lả nhüng bảng hüu rảt thản thiet cua dản trong xü, vả a dảy ho duöc tü do y nhu a trong nhả rieng cua minh Ngiiöi Hả Lan dả dqy cảch lảm vüön cho dản dia phuang Bảng cảch nảy ho cö rat nhieu rau cö cö the düng de trön salade düac; vả chüa ke nhüng thü khảc nüa thi dảy lả möt mön ản thảt mảt ruöt cho ngüöi Hả Lan lüc ho den nai

Tuy rảng tảu be Hả Lan den giao dich tai vüang quö'c nảy khöng len cao quả Dö-me-a, nhüng ngiiöi Anh dả cö thöi quen di

xa them gản 3 hải ly nüa, vả dảy lả chö ho thả neo trong thöi gian ho lüu lai xü nảy Vả chung töi cüng lảm nhü the, vi sau khi

dả di q m Dö-me-a, chüng töi buöng neo cảch möt quảng xa bảng

ảy Nuöc thuy trieu ö dảy khöng manh bảng a Dö-me-a, tuy nhien chüng töi khöng kiem ra di(üc möt ngöi nhả Nhüng tảu cüa chüng töi chüa dảu dücfc bao lảu thi dản chüng tai dảy dả tü vüng xung quanh dảy keo den vả bảt dảu düng nen nhüng nhả cüa theo kieu cüa ho, lảm cho chi trong vong mqt thảng dả hien

ra mqt thi trản nhö gản ngay nai chüng töi thả neo."x.

Nhtfng ghi chep cüa thtföng nhản vả giảo sl phtföng Tảy

cö tfu diö’m lả khả cu the, chi tiet vöi nhtfng sö liẳu chinh xảc Tuy nhiẳn sö' ltföng cảc ghi chep nảy khöng nhieu, lai chtfa dtföc khai thảc bao nhieu Nhtfng ghi chep cüa thtföng nhản Hả Lan bảng chtf Hả Lan cö’ chảng han, dtföc ltfu trü

Chtfdny I: LJCH Sư VẩN DE, CẩC NGUơN Tlf HEU Vẩ PHươNG PHẩP NGHIEN CưU 29

1 William Dampier: Voyages and Discoveries, The Argonaut Press,

London, 1931, p 16.

30 M$T SƯ' VÄN Dä LÄNG XÄ VIET NAM

trong kho lüu trt? quưc gia Hä Lan Ư Den Haag cho d in nay van chüa cư mäy ngüưi Viưt Nam trüc tie'p khai thäc, vi chü

Hä Lan cd lä räo cän khưng chi nhä nghiưn cüu Viưt Nam

mä ngay cä cäc chuyen gia Hä Lan

Sau khi thüc dän Phäp chiư'm düưc Viưt Nam, sư' Itfưng cäc täi liưu ghi chep v l j ä n g xä, tinh hinh kinh te, chinh tri,

xä hưi cäc läng xä cüa cäc vien quan dư hư vä cäc täc giä ngüưi Phäp täng lưn nhiiu Nhiiu nhüng bäo cäo cüa cäc dia phüưng düưc lüu trü lai trong phưng Tộn quyin Dưng Düưng thuưc Trung täm Lüu trü Quưc gia I (Hä Nưi) vä phän ư phia Nam dtfưc lüu trü tai Trung täm Lüu trü Quưc gia II (Thänh phư' Ho Chf Minh), cüng lä nguưn ttf lieu rät quy de nghien cüu läng xä Viưt Nam thưi Phäp thuưc

Ngudn tü liưu v l cäc chü trüưng chinh säch cüa Däng

vä Nhä nüưc v l nưng thưn nưng nghiưp hiưn dai, ve phong träo hưp täc hộ nưng nghiưp düưc lüu trü tai cäc kho lüu trü Vän phưng Trung üưng Däng, Trung täm Lüu trü Quư'c gia III (Hä Nưi), Trung täm Lüu trü Quư'c gia II (Thänh phư' HƯ Chi Minh) vä nh iiu cư quan lüu trü cüa cäc Bư, cäc tinh vä cäc dia phüưng Mưt cưng trinh nghiưn cüu v l nưng thưn Viưt Nam, läng xä Viưt Nam thưi hiưn dai khưng th£ khưng chü y khai thäc nguưn tü liưu vư cüng quan trong näy Trong Hưi thäo Quư'c tư' Viưt Nam hoc län thü nhä't td chüc tai Hä Nưi näm 1998, GS Ben Kervliet (Dai hoc Quư'c gia Üc) dä trinh bäy mưt bäo cäo düưc giưi khoa hoc trong nüưc vä quư'c tư' dänh giä cao, phän änh tüưng dư'i khäch quan tinh hinh xäy düng cäc hưp täc xä Ư m iln Bäc giai doan 1955 - 1961, trong dư ưng

dä ly giäi mưt cäch hưp ly vä cư süc thuye't phuc vi sao chi trong vong 2 näm (1958 - 1960) sư' hư nưng dän väo

Chi/ofngj: L|CH SL/ VẩN DE, CẩC NGUơN TU LIEU V ẩ PHươNG PHẩP NGHIEN ClIư 31

höp tảc xả nöng nghiep tảng len tü1 5% den 80%' Cö sd tu lien cho cöng trinh nghiön cü’u nảy chü yeu düöc khai thảc

ü Trung tảm Lüu trü Quöc gia III

Nghien cüu ve lảng xả truyen thong, cảng ngüöc v i thöi

ky xa xüa nguön tü lieu thü tich düöng dai cảng ngheo nản

vả dün dieu Neu nhü nhả nghien cüu chi cản cü vảo nguön tải lieu nảy thi trong thüc te lả ho chüa hieu düöc tinh hinh lảng xả Viet Nam giai doan ho nghien cüu Thöi ky cản dai

vả hien dai, cảng ngảy cảng cö nhieu nhüng sd sảch, cöng vản giả'y tö, bien ban, vản bảng, chi thi, nghi quyet, hoả dön, chüng tü, sd lieu thong ke düöc tap höp, düöc lüu trü lả

nguon thong tin tüöng döi phong phü vả xảc thüc v i döi söng chinh tri, kinh te, vản hoả, xả höi ö lảng que, lảm cö sö

cho nhüng nghien cüu chuyen sảu ve cảc lảng que dö Nhifng den cả nhüng nguön tü lieu nảy cüng khöng the phản

ảnh het düöc cuöc söng thien hinh van trang dang diön ra d

cảc lảng quẳ Vi the ben canh viec tảp trung khai thảc triet de cảc nguön tü lieu thü tich düöng dai lảm cải cot cải löi cho cöng trinh nghien cüu ve lảng xả cüa minh, nhả nghien cüu khöng thẳ' khöng td chüc cảc cuöc dieu tra thüc dia ö cảc lảng xả de cö thẳ bd sung cho sü khuyet thi&'u cüa nguön tü li&u thü tich düöng dai

2.2 Ngudn tü liöu dilu tra thüc dia lả ngudn tü lieu rả't phong phü nhüng lai vö cüng phüc tap Chüng töi tarn chia chüng ra thảnh ba loai tü li&u chü yẳü nhü sau:

1 Ben Kerkvliet: Xảy d u n g cảc hop tảc xả a Viet Nam giai doan 1955-1961: Tai sao nöng dản lai lien ket vöi nhau trong Viet Nam lioc, Tảp III, Nxb Thớ' giöi, Hả Npi, 2001, tr 4 40 - 449.

32 M0T SƯ' VÄ'N D i LÄNG XÄ VI§T NAM

2.2.1 Nguưn tu li$u thu tich düưc täp hưp trong quä trinh

dilu tra khäo sät thüc dia bao g6m cäc than tich, ngoc phä, säe phong Ư cäc dinh, d in; cäc vän bia, dai ttf, cäu dư'i ư cäc dinh, d in, chüa, vän chi, mie'u, am, quän, nhä thư hp; cäc sư ruưng dä't, khoan tfưc, htfưng tfưc, htfưng tue; cäc gia phä dưng hp, bäng säe, Chüc thtf, vän cüng hay ghi chep cüa cäc gia dinh dưng hp cưn ltfu lai ttf xtfa cho den nay Nguưn tu lieu näy phän änh khä cu the tinh hinh kinh te, chinh tri, xä

hưi, vän hộ vä tin ngtfưng Ư cäc läng xä Phü Ninh lä mưt läng c ư cüa Kinh Bäc näm bưn bư sưng Thiưn Düc (nay

thuưc huyen Gia Läm ngoai thänh Hä Nưi) trong khộng thưi gian 219 näm (ttf näm 1583 cho dưn näm 1802) dä cư 65 tä'm bia dä dtfưc dtfng (rieng trong the ky XVIII cư dưn 44 tä'm) phän änh cäc mät dưi sư'ng kinh te', vän hộ, tin ngtfưng cüa läng vä biư'n chuyư’n cüa nư qua mưi giai doan

lieh stf1 Dtfưi thưi Phäp thuưc Viưn Viưn Dưng Bäc c d Phäp

dä tư’ chtfc nhiiu chtfưng trinh stfu täp täi liưu Hän Nưm cư’

Ư cäc läng xä vä cưng viưc näy k£ ttf sau dư’i mưi cho dưn nay dä dtfưc tiưn hänh trưn quy mư lưn Nhä nghiưn ctfu cư thư’ tim thä'y cäc thän tich, ngpc phä, vän bia, gia phä läng minh quan täm Ư cäc thtf viưn Viưn Nghiưn ctfu Hän Nưm hay thtf viưn Viưn Thưng tin Khoa hpc Xä hưi Däc biưt, hien

nay d Viưt Nam ngội stfu täp dia ba cüa Cuc Ltfu trtf Nhä

ntfưc gom 16.884 dia ba dưng thänh 10.044 täp, cưn cư stfu täp dia ba cüa Viưn Nghiưn ctfu Hän Nưm g6m 1.635 dia ba dưng thänh 526 täp vä nhiiu stfu täp dia ba khäc ư cäc vien

1 Tham khäo: C8 Minh Täm: P hü N inh (läng N änhJ cư' truyen, Lu^n

vän Thac si khoa hoc lieh sür, Trtfưng Dai hoc Khoa hoc Xa hpi vä Nhän vän, Hä N$i, 1988.

Chtftfng I: L|CH SÜ VAN DE, CÄC NGUƯN Tl/ LlgU VA PHlfƯNG PHÄP NGHlfeN CÜU 3 3

nghien cüu, trUưng dai hoc, thu" vien, cäc tinh Thü viưn Vien Thưng tin Khoa hoc Xä hưi cư bư sUu täp hon 5.000 huưng üưc cäi lUưng thuưc cäc dia phu’ưng suưt tü vüng chäu thư sưng Hưng cho den tän Dưng Nai Thüưng Nhä nghien cüu thäm chi khưng cän di ra khưi Hä Nưi vän cư the tim dUưc dü cä dia ba hay hüưng Uưc cäc läng minh cän Tuy nhien, nhüng dia ba vä hüưng Uưc ä'y neu khưng düưc dem ve läng, khưng düưc so sänh, dư'i chieu vưi cäc dia danh, xü dưng, khưng düưc kiem dinh bưi cäc di tich, truyen thuyet, phong tue täp quän, truyen thư'ng lieh sü, vän hộ läng que thi nư vän chi lä täi lieu chet vä giä tri sü dung rät han che Vi the ngay cä mưt khi dä täp hưp dUưc rä't nhieu nguưn tü lieu d Trung Uưng vä Hä Nưi rưi thi nhä nghien cüu vän phäi tien hänh khäo sät thüc dia ư cäc läng

xä näy vä ket quä khäo sät khưng chi bư sung them tü lieu mưi mä viec gän nguưn tu liưu dä cư vưi bư'i cänh läng que sän sinh ra nư se läm täng them bưi län giä tri sü lieu cüa chinh nư

Nguưn tü lieu thü tich ư cäc läng xä tuy dä bi mä't mät nhiiu trong thưi ky chiư'n tranh vä nhä't lä trong nhüng näm chuyen manh sang mư hinh hưp täc xä nưng nghiưp bäc cao trưn quy mư liưn thưn vä tộn xä, nhüng khưng phäi dä can kiưt Chüng tưi hy vong cäc cuưc khäo sät düưc chuä’n bi ky cäng dưu cư th£ dem lai kư't quä hüu ich

2.2.2 Nguưn tu lieu vat chät bao gưm cäc di tich, di vät

duưc sän sinh ra trong cuưc sư'ng läng quư vä lä hiưn thän cüa cuưc sưng läng quư dư Läng Viưt Nam thUưng cư dinh, chüa, den, mie'u, vän chi, am, quän lä cäc di tich hoat dưng vän hộ - tin ngüưng chung Nhüng läng Thien Chüa giäo khưng cư dinh, chüa, den thi cư nhä thư Cäc dưng ho

34 MOT SƯ' VÄN D i LÄNG XÄ VIET NAM

ngội nhä thư tư’, nhä thư chung cüa cä dưng ho cưn cư nhä thư cäc chi phäi Trong läng, nhüng nhä cüa, düưng sä, cäu cư'ng, cưng cu sän xuä't, nghi nghiep, chü büa, cäc d6 gia bäo hay dư düng vät dung häng ngäy tü xüa cho den nay deu lä chüng tich vät chä't cüa läng que Läng thüưng cư cäc cư’ng läng, ngư xưm, cư cäy da, bư'n nüưc, ao läng, gie'ng läng, lüy tre vä mư rưng ra lä tộn bư ruưng dä't, sưng ngưi, däm hư thuưc pham vi quän ly cüa läng Nhüng chüng

cü vät chä't näy cho thäy düưc cuưc sưng cüa läng xä hien nay vä thưng qua dư phän näo cư the dü dộn düưc bư mät cüa läng xä trong quä khü (ch^ng han chi cän khäo sät cư’ng läng, nhä nghiưn cüu cüng cư thư’ biư't düưc däy lä läng giäu hay läng nghưo, läng nưng nghiep hay thü cưng nghiưp hộc buưn bän, läng nho hoc hay läng khưng cư truyưn thư'ng hpc hänh khoa cü)

2.2.3 Nguon täi li$u truyin mi<*ng bao gưm cäc truyưn

thuyư't dän gian vư lieh sü läng, lieh sü dưng ho, lieh sü cäc ngänh nghi vä cäc hoat dưng kinh tư' cüa läng; cäc bäi hat, dieu hư, ca dao, dän ca; cäc cäch giäi thich ve hinh sưng the' dä't vä cäc dia danh cüa läng Khưng it täi liưu loai näy phän änh mưt cäch khäch quan, trung thüc cuưc sư'ng läng

xä Nhüng däc diư’m chung cüa tü lieu loai näy lä thüưng mang tinh üưc lư, thiư'u chrnh xäc, thäm chi cư nhiiu sü kiưn

bi giäi thich sai lac hay bi läp ghep vưi nhau mưt cäch tuy tiưn dư läm cho ngüưi sü dung nham lan Tuy nhiưn neu biư't so särth dư'i chie'u vưi cäc nguưn tü liưu khäc, neu giäm dinh tü liưu mưt cäch nghiưm tüc thi nguưn tü liưu näy cung cä'p thưng tin phong phü, da dang vä hư't süc sinh dưng d l hi£u biet v l mưt cuưc sư'ng thät ư cäc läng xä düpc

an däu sau tä'm män dän gian huyln äo

3 MơT Sơ QưAN NIEM

VA PHươNG PHAP NGHIEN C tftI

3.1 Möt sö quan niem chung

3.2.2 Quan niem dảnh giả di sản lảng xả

Hien nay vản cön ton tai hai loai quan niem trải ngitöc nhau khi dảnh giả di sản lảng xả nöi chung lả lảng xả Viet

Nam lả höi tu vả ke't tinh vản hoả vản minh Viet Nam, cản phải dtföc ltfu giö vả phảt huy hay lảng xả Viet* Nam lả dinh luy cüa stf bảo thü vả lac hau cản phải huy bö Cö möt sö ngtföi khöng theo hai phải ctfc doan tren vả lảp luản möt cảch chung chung rảng trong di sản lảng xả cö cải töt,

cö cải xả'u, cải g! töt thi phảt huy, cải gi xả'u thi loai bö Nöi nhtf vay trong thtfc te lả khöng bảy tö thải dö vả khöng the hien stf hieu biet cản thiet vö lảng xả Viet Nam

Lảng xả Viet Nam cö nhüng döng göp hö't süc to lön vảo trong tien trinh lieh sü dả't nüöc, nhüng nö khöng thö’ khöng lả dö'i tüöng can phải xü ly cüa cöng cuöc xảy düng nöng thön möi hiön nay

Cảch dảy vüa düng 150 nảm, C Mảc trong tảc phả’m

nö’i tiö'ng: SU thöng tri cüa Anh er ẩn D q dả chi rö nhüng han chö' cản bản cüa cöng xả nöng thön An B ö nöi riöng vả

cöng xả phüöng Döng nöi chung: "Chüng ta cüng khöng dUöc quen rang nhüng cöng xả nöng thön tho mong ả'y, dau cho chüng

cö ve vö hai nhU the nảo chảng nüa, bao giö cüng van lả ca sö ben vüng cüa che dö chuyen che phitöng Döng, rảng nhüng cöng xả ả'y dả han che ly tri cüa con nguöi trong nhüng khuön khö’ chảt hep nhả't, lảm cho nö trö thảnh cöng cu ngoan ngoản cüa me tin, tröi buöc nö bảng nhüng xieng xich nö le cüa cảc quy tảc co truyen, lảm cho nö mả't het moi stf vi dai, m oi tinh

Chifcfng I: UCH SI/ VẩN OE, CẩC NGUơN TI/LIEU Vẩ PHl/ơNG PHẩP NGHIEN CLftJ _ J35

3 6 MƯT SƯ' VÄN D i LÄNG XÄ VI$T NAM

chü d$ng lieh sü"1 Trưn cư sư dư, Ưng dä nưu m ưt thưi dư het süc m lu mtfc cüa nhä cäch mang khi cho räng: "Stf can thiep cüa Anh- do stf can thi$p näy mä nhüng ngtfưi tha keo sai

a Lancashire vä nhüng ngtfưi tha det väi d Bengale, hay nưi chung lä nhüng ngilưi tha det väi An Do, dä bi quet sqch khưi mät dä't- dä phä hoqi nhüng cưng xä như be nüa dä man, nüa vän minh ä'y bäng cäch thü tieu ca sd kinh ti' cüa chüng vä do

dư dä thtfc hi$n niQt cuưc cäch mang xä hưi het süc v l dai vä, phäi nưi thät, dư lä m<?t c u q c cäch mang xä hQi duy nhä't mä chäu Ä dä träi qua tü trtfưc den nay"2 Theo Ưng: "Neu khưng

cư mot cuưc cäch mang cän bän trong cäc dieu kien xä hưi cüa chäu A thi li$u lội ngilưi cư t h i hộn thänh di(cfc sü m in h cüa minh hay khưng Neu khưng thi mtưc Anh, mäc dü tat cä nhüng tgi äc cüa nư, cüng dä lä mưt cưng cu khưng ttf giäc cüa lieh sü khi thtfc hi$n c u q c cäch mang d ư " 3.

Thü tiưu cư chư' läng xä cü vä cäc mät han che' cüa nư nhtf quan diư’m cüa C Mäc dä trinh bäy mưt cäch hư't süc rư

räng vä mach lac d trưn lä vä'n d i cư tinh nguyưn t^c Thư'

nhifng thü tiưu chüng rthtf thư' näo, bäng cäc biưn phäp gi lai lä mưt hư cäc vä'n d i vư cüng phüc tap khư cư thư’ nhän di^n dtfưc mưt cäch däy dü ngay dtfưc Chüng ta dä cư nhüng bäi hoc delt giä cho thäi dư chü quan nưng vưi muư'n xộ sach di sän läng xä cü bäng cäc biưn phäp hänh chfnh ctfc doan cüa thưi ky xäy dtfng hưp täc xä nưng nghiưp bäc

C Mäc: S u thưng tri cüa A n h d A n D6, trong Cäc Mäc, P hri-drich

Ä ng-ghen T uyin täp, T§p II, Nxb Stf that, Hä NQi, 1981, tr.559.

2 C Mäc: S u thưng tri cüa A n h d Ä n Do, trong Cäc Mäc, Phri-drlch

Ä ng-ghen T u y in täp, T$p II, Nxb Stf th$t, Hä N§i, 1981, tr.558.

3 C Mäc: S u thưng tri cüa A n h d Ä n Do, trong Cäc Mäc, Phri-drich

Ä ng-ghen T uyin täp, Tap II, Nxb Stf that, Hä N$i, 1981, tr 560.

CHirang I LJCH SL/ VÄN DE, CÄC NGUƯN TU LIEU VÄ PHLfƯNG PHÄP NGHIEN C Ü U _37

cao quy mư lien thưn vä tộn xä Hau quä cüa cäch läm thiư'u khoa hoc näy lä nhiiu mät bäo thü, lae hau cüa läng

xä cư’ truyen dä khưng mät di trong khi kinh tư' nưng nghiưp, nưng thưn ngäy mot sa süt, nưng dän dưi khư’, xä hưi näng ne, cäng thäng

Yeu tư' cư tinh chä't quye't dinh lä phäi tim cho difưc nhifng bien phäp düng dän, hưp quy luät Nhifng nhüng bien phäp düng dän hưp quy luät dư lai chi cư the lä ket qu*i cüa sif hieu biet säu säe ve läng Viet cư’ truyưn vä

hien dai Ư däy cư hai vä'n d l ve nhän thüc lä phäi cư

hieu biet säu säe thi mưi cư bien phäp xü ly tot vä dä cư dinh kien bien phäp xü ly trifưc khi bä't däu nghien cüu tim hieu v l läng xä Theo hifưng thü hai thi khưng bao giư

cư the cư difưc nhän thüc düng dän vä säu säe cä, nhifng theo hifưng thü nhä't thi cüng chifa biư't den bao giư mưi cư nhan thtfc säu säe Vä lai neu khưng gän chät vưi yeu cäu cüa cuưc sư'ng thifc tiln thi nghiưn cüu ly thuyư't thuän tuy cüng khư cư thư’ dem dư'n nhan thüc säu s ic v l mưt vä'n d l

xä hưi Vä'n d l ư däy lä sif ket hưp gitfa näng cao nhän thufc khoa hoc v l läng Viet vưi biưn phäp xü ly nhüng vä'n

d l ve di s in läng xä nhif thư' näo? Nhüng cưng- trinh nghiưn cüu cư bdn v l läng Viưt se gưp phän cung cä'p nhtfng h ilu biư't cän thiư't vä chmh nhüng hiư’u biư't cän thiưt dư se lä cư sd d l ngifưi Viưt Nam tim ra nhüng giäi phäp düng dein xü ly vä'n d l läng xä trong cưng cuưc xäy difng nưng thưn mưi hien nay

3.2.2 Läng Viet dưng hay mư?

Cho dưn nay cäc quan niem v l vä'n d l näy vän cưn nhieu mäu thuän vä khäc xa nhau Ngifưi nưi läng Viet Nam, mä tiưu bilu lä läng Viưt Ư chäu thư’ sưng Hdng lä

XX, hay läng xä thöi Nguyin lä cüng Trong thüc tö' läng xä thöi Nguyin khöng giöng läng xä thöi Lö, lai cäng khöng giöng läng xä thöi Ly - T rin vä cäc thöi dai xa xüa trüöc dö Väy thi nhüng khäi quät v i läng Viöt cö’ truyin mä xüa nay chüng ta coi nhü mäu müc, e in phäi düöc dänh giä lai xem chinh xäc dö'n müc näo Cüng ein phäi khlng dinh lä läng

thöi Nguyin yö'u tö' läng c6 truyin (düöc quan niöm lä chö'

dö sö hüu ruöng dä't cöng vä quyin tü tri cao cüa läng giü dia vi thö'ng tri) khöng cön tön tai phd biö'n trong xä höi nüa,

vi thö' nhüng khäi quät v i läng cd truyin trön cö sö tü liöu thöi Nguyin cüng lä vä'n d i e in phäi düöc xem xet thöm

Läng Viöt döng dö'n müc näo hay m ö dö'n däu lä cön tuy

thuöc väo tüng thöi ky lieh sü, tüng chinh säch cüa triiu dai vä tüng dia phüöng nö chiu täc döng Thi du chinh säch cüa Nhä nüöc dö'i vöi läng xä thöi T rln khöng giö'ng vöi

thöi Lö, hay g in däy thöi,, thöi bao cäp khäc vöi thöi mö cüa.

Läng xä vüng chäu tho sưng Hưng cư cä'u trüc chät hưn nhieu so vưi läng xä vüng dưng bäng sưng Cüu Long Chüng ta khưng thư’ quy tộn bư läng xä Viet Nam väo mưt cäi ro chung lä läng Viet cư’ truyen, mä phäi nghiưn cüu vä trinh bäy nư gän vưi nhüng khu vüc nhä't dinh trong mưt giai doan lieh sü, hộn cänh lieh sü cu the.

Quan he läng - nüưc cüng cän phäi düưc nhin nhän vä dänh giä mưt cäch khäch quan hưn, khưng the nưi mưt cäch gian dưn räng nu’ưc lä tong cäc läng U däy cư sü mäu thuän vä phi lưgic cüa nhüng ngüưi chü trüưng läng lä mưt thưc thư’ cư läp, bä't bien nhüng chinh ho lai däc biet de cao mưi quan he läng - nu’ưc trong xä hưi Viet Nam cư’ truyưn Nư'u läng lä dưng, lä dưc läp vä nhä’t lä hộn tộn biưt läp vưi xung quanh thi läy däu ra mưi quan he thüưng xuyưn

vä chät che giüa läng vưi nüưc, giüa nüưc vưi läng Süc manh cüa nüưc vi thư" läm sao lai cư the’ cưng süc manh cua cäc läng mä thänh düưc Theo GS Hä Vän Tän, dä dư'n lüc chüng ta phäi chü y däy dü den cäc mư'i lien he giüa läng vưi ben ngội bao gưm nhüng liưn hư giüa läng näy vưi läng khäc (tüc lä mưi liưn hư giüa cäc hư thư'ng tüưng dtfưng

lä lien he lien läng) vä nhtfng liưn he gitfa hư thư'ng con lä läng vưi cäc hư thư'ng lưn hưn chtfa dtfng nư (lä lien h i sieu läng) Cưng dưng siưu läng rưng hep vưi cäc thtf bäc khäc

nhau Khi cưng dưng tưc ngtfưi dä tiưn tưi trinh dư dän tưc thi cưng dưng siưu läng lưn nhä't lä ntfưc, lä dän tưc \ Trong

Chtfcjny I: LJCH SÜ VÄN DE, CÄC NGUƯN TU LIEU VÄ PHL/ƯNG PHÄP NGHIEN C Ü U 3 9

1 Hä Vän Tän: Läng, lien läng vä si&u läng (Mäy suy n g h i vi

p h u a n g phäp) trong Mưt chäng dudng nghiưn cüu lieh sü (1995-

2 0 0 0 ), Nxb Chinh tri Quư'c gia, Hä N§i, 2000, tr 51 - 58.

40 MQT SƯ' VÄN D i LÄNG XÄ VI&T NAM

lieh suf Viưt Nam tü rä’t lau cäc cưng dưng siưu läng dä tưn tai song song vưi cưng dưng läng, chü" khưng phäi cưng dưng läng dä mư rưng thänh cưng dưng siưu läng, khưng phäi läng mư rưng thänh nüưc

Chüng tưi cho rin g däy lä vän d l phifưng phäp luän däc biưt quan trong d l nghiưn cufu v l mư'i quan hư giüa läng vưi nüưc Khưng th i nưi mưt cäch giän dưn ring y thüc cưng dưng läng xä phät triln thänh y thüc quưc gia vä

y thüc dän tưc GS Hä Vän Tä'n cüng dä chüng minh chinh

tü mư'i liưn hư siưu läng mä hinh thänh y thüc cưng dưng siưu läng, rưi tü y thüc cưng dưng siưu läng tiln dän tưc hinh thänh y thüc cưng dưng siưu läng dän tưc, chü khưng phäi y thüc cưng dưng läng phät triln thänh y thüc cưng dưng dän tưc 1

Dilu cư th i khlng dinh lä läng Viưt Nam khưng phäi lä cäu trüc dưng kin, khưng cư mư'i liưn hư vưi bưn ngội, mä trong thüc tư' nư tưn tai vä phät triln trong cäc mư'i quan hư liưn läng vä siưu läng, hay nưi khäc di cäc mư'i liưn hư liưn läng vä siưu läng luưn luưn täc dưng läm cho läng Viưt luưn luưn cư nhüng thay dư’i vä biư'n chuyln Khưng cư läng Viưt bä't biư'n mä chi cư läng Viưt biư'n dư’i nhiiu hay It cho phü hưp vưi nhüng dilu kiưn vä hộn cänh lieh sü cu th i mä thưi Vi thư' khưng difưc coi läng Viưt nhü mưt cư th i chư't, cư läp vä bä't biư'n mä phäi nghiưn cüu läng Viưt nhü mưt cäu trüc dưng luưn luưn chiu sü täc dưng cüa cäc mư'i quan hư bưn trong, bưn ngội vä luưn luưn biư'n ddi trong tiưn trinh lieh sü

1 Hä Vän Tä'n: L äng, liưn läng vä siưu läng (Mäy suy n ghi ve

p huang phäp) trong Mưt chäng dudtig nghiưn cüu lieh sü (1995-

2 00 0 ), Nxb Chinh tri Quưc gia Hä Npi, 2000, tr 54.

Chuang I: L|CH Sư VẩN DE, CẩC NGUơN TI/ LIEU Vẩ PHươNG PHẩP NGHIEN CưU 4 1

3.2 Phtfdng phảp lien ngảnh vả möt sö phtfdng phảp

chuyen ngảnh trong nghien ctfu lảng xả

De tải nghien ctfu lảng xả vö co bản lả möt de tải xả höi hoc - dản töc hoc Khi nghien ctfu nö nhU möt dö tải stf hoc nghla lả bien nö thảnh möt de tải xả höi hoc lieh sü

Möt de tải xả höi hpc lieh stf, ngoải nhtfng tải lieu quan sảt trtfc tie'p khöng the khöng dảc biet quan tảm den nhtfng tải lieu lieh dai

Tải lieu lieh dai chü yeu lả thtf tich co cüa nhả ntföc, ttf

nhản, thtföng nhản vả giảo si phtföng Tảy, ttf lieu trong cảc

cö quan ltfu trü Dieu dảng nöi lả nhtfng ttf lieu nảy thtföng khöng söm hön the ky XVII Vi thie'u tải lieu dtföng dai nen trong cảc cöng trinh nghien ctfu lảng xả Viöt Nam

trong lieh stf lảu nay chü yö'u vản stf dung phucmg phảp hoi

cö Stf dung phtföng phảp höi cö' lả hö't stfc cản thie't vả cö

hieu quả cao, nhtfng ngtföi stf dung vản phải thảy hö't dtföc mảt han chö' cüa nö, phải tuyöt dö'i trảnh nhtfng suy dien quả xa mả bản thản ttf liöu khöng cho phep

Ttf lieu dieu tra thtfc dia tai cảc lảng xả lả vö cüng phong phü nhtfng lai he't stfc phtfc tap Khöng l't ttf lieu loai nảy phản ảnh möt cảch khảch quan, trung thtfc cuöc söng lảng xả, nhtfng nhin chung chüng mang tinh tföc le, thie'u chinh xảc, thảm chi cö nhiöu stf kien bi giải thich sai lac hay bi lảp ghöp vöi nhau möt cảch tuy tiön dö lảm cho ngtföi stf dung nhảm lản Ngtföi stf dung nguön ttf liöu nảy bupe phải so sảnh, dö'i chiö'u vöi cảc nguön ttf liöu khảc, giảm dinh ttf lieu möt cảch chảt che, nghiem tüc

Hien nay ngtföi ta thtföng stf dung phtfang phảp sü hoc truyen mieng (Oral history) hay phUffng phảp loc nhieu d e xtf

ly cảc nguön thöng tin nảy

4 2 MƯT SƯ VÄN D i LÄNG XÄ VIET NAM

Nghiưn cüu v l läng xä hiưn nay ngiiưi ta thu’ưng sü'

dung phd biư'n phitưng phäp he thư'ng - cau trüc Theo phu’ưng

phäp näy läng düưc coi nhif mưt hư thưng riưng gưm nhüng yư'u tư' hưp thänh Tuy theo dư'i tifưng nghien cü’u cüa minh

mä ngifưi nghiưn cüu chon lüa cäc yư’u tư' hưp thänh khäc nhau cüa hư thư'ng Nư'u nghiưn cüu läng nhif mưt hư thư'ng

xä hưi, nư bao gưm cäc nhưm xä hưi, cäc d in g cä'p, cäc nhưm tuư’i cưn nghiưn cufu läng nhif mưt he thư'ng kinh te' thi nư bao gưm cäc nhưm, cäc ngänh hoat dưng sän xuä't, nghe nghiưp Bän thän cäc ye'u tư' cüa he thư'ng läng lai cư thư’ coi lä nhüng h§ thư'ng con d l nghien cü’u riưng biet nhif gia dinh, dưng ho, phe giäp Dilm chü yư'u mä ngifưi nghiưn cüfu hifưng tưi lä vach ra mưi liưn he tifưng täc giiTa cäc yư'u tư bưn trong cüa hư thư'ng, nưu lưn cư che' vän hänh cüa hư thư'ng BƯi vl bän thän läng xä lä mưt hư thư'ng tifưng dư'i riưng biưt nưn viưc sü dung phifưng phäp hư thư'ng - cä'u trüc d l nghiưn cü'u läng xä lä phifưng phäp phü hưp vä cư hiưu quä cao N hiiu cưng trinh nghiưn cü’u cüa hoc giä Viưt Nam läu nay tuy chifa goi tưn ra phifưng phäp näy, nhifng trong thiic tư' Ư müfc dư nhä't dinh cüng dä vän dung nguyưn täc cüa phifưng phäp hư thư'ng - cä'u trüc

Dilu däng bän ư däy lai lä nhä nghiưn cüfu thu’ưng chäm chü xäm soi, mư’ sư nhüng mư'i liưn hư trong läng, tüfc lä nhüng mư'i liưn hư trong hư thư'ng, mä rä't it chü y dư'n nhüng mư'i liưn hư ngội hư thư'ng hay mư'i liưn hư ngội cä'u trüc Mưt cưng trinh nghiưn cüu v l läng xä, dü chi nghiưn cüu mưt läng cüng khưng th i khưng quan täm den cäc mư'i liưn

hư giüa läng dư vưi ben ngội (gưm mư'i quan hư giüa nư vưi

cäc läng khäc trong mưt cä'u trüc tüưng difưng) tüc lä lien he lien läng vä quan hư giüa nư vưi cäc cưng dưng hay khu vife rưng lưn hưn chüa düng nư tüc lä lien he sieu läng.