Trần Nguyên Hãn và một số vấn đề lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XV.

Trong cuộc khởi nghĩa đó,dưới hai vị lãnh tụ tối cao là lê lợi và nguyễn trãi , còn có những nhà quân sự có tài như Trần Nguyên Hãn ,Nguyễn Chích ,Lê Văn Hinh … Mỗi người đều có những cố

MỞ ĐẦU

Khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV(1418-11427)là mét sự kiệnquan trọng trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm, giành độc lập/ củadân tộc ta Trong cuộc khởi nghĩa đó,dưới hai vị lãnh tụ tối cao là lê lợi

và nguyễn trãi , còn có những nhà quân sự có tài như Trần Nguyên Hãn ,Nguyễn Chích ,Lê Văn Hinh … Mỗi người đều có những cống hiếnxứng đáng

Mà đến ngày nay sử sách nước ta vẫn chưa đánh giá hết được Riêng Trần Nguyên Hãn, là mét tướng có tài, có nhiều đónggóp quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, được phong chức “Tảtướng quốc”, và ban quốc tính Trần Nguyên Hãn là tướng đứng đầu vềban võ trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và trong thời gian đầu triều LêThái Tổ Nhưng vì sau cuộc khởi nghĩa chống Minh, Ông bị Lê Thái Tổnghi can và giết hại, vì vậy mà công lao của Ông đối víi khởi nghĩa LamSơn không được ghi chép đầy đủ

Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn là anh em họ với nhau, cùngnhau tham gia và đóng vai trò quan trọng trong khởi nghĩa Lam Sơn.Nguyễn Trãi, là mét nhân vật vĩ đại tromg lịch sử dân tộc, vì vậy có rấtnhiều công trình nghiên cứu về khía cạnh, lĩnh vực liên quan đến Nguyễn

Trãi Còn Trần Nguyên Hãn, tuy cũng là một “khai quốc công thần” của

triều Lê, là một người chí thân với nguyễn Trãi, có những cống hiến tolớn cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lại chưa được đánh giá đúng mức Vìvậy, chóng tôi đã chọn đề tài về Trần Nguyên Hãn để làm báo cáo khoahọc của mình, trước hết là để hiểu thêm về khởi nghĩa Lam Sơn, về cuộcđời của một anh hùng dân tộc trong cuộc khởi nghĩa đó; Hơn nữa, là mộtngười con của quê hương Ông, bản thân tôi càng cảm thấy có trách nhiệm

và lòng tự hào nghiên cứu, tìm hiểu về một vị anh hùng dân tộc, một

“danh nhõn văn hoỏ” của tỉnh nhà, con người đó cú cụng lao to lớn trong

sự nghiệp giải phúng dõn tộc thế kỉ XV

Trần Nguyờn Hón là một vừ quan – tướng trong khởi nghĩa LamSơn, vỡ vậy cống hiến của ụng chủ yếu là trong lĩnh vực quõn sự; nhữngtrước tỏc của ụng để lại trong lịch sử do vậy mà dường nh khụng cú tỏcphẩm nào Do bị vua Lờ Thỏi Tổ nghi kị đem lũng nghi ngờ, nờn mặc dự

cú cụng lao vào loại bậc nhất trong khởi nghĩa Lam Sơn, là khai quốc

cụng thần của triều Lờ, nhưng sử sỏch triều Lờ khụng những ghi chộp rất

ít mà cũn cú nhiều hạn chế Chẳng hạn, Nguyễn Trói là người hiểu rừcuộc đời Trần Nguyờn Hón hơn ai hết vỡ là con cụ con cậu, lại cựng chớhướng trong khởi nghĩa Lam Sơn nhưng trong nhiều tỏc phẩm của mỡnh

như: Băng Hồ Tiờn Sinh Sự Lục , Ức Trai Thi Tập , Quốc ÂmThi Tập …

Nguyễn Trói cũng chỉ cú những chi tiết giỏn tiếp núi về Trần NguyờnHón Đặc biệt trong Lam Sơn Thực Lục (lời đề tựa của vua Lờ Thỏi Tổ)Nguyễn Trói đó phải tự mỡnh xoỏ hết tờn tuổi Trần Nguyờn Hón, kể cảnhững chiến cụng lớn mà Trần Nguyờn Hón đứng đầu như Tõn Bỡnh,Thuận Hoỏ, Chi Lăng, Xương Giang Đú là một hạn chế lớn của lịch sử

và thời đại

Chỉ sau khi vua NhõnTụng, năm Diờn Ninh thứ hai (1456) nhõn

đại xỏ “biểu dương người cú cụng lao cũ “(Lờ Quý Đụn) đó khụi phục lại

danh dự và khẳng định cụng lao của Trần Nguyờn Hón với khởi nghĩaLam Sơn Chớnh sử của ta như Đại Việt Sử Kớ Toàn Thư và những sỏch

sử triều Lờ sau đú: Đại Việt Thụng Sử – Lờ Quý Đụn, Đại Việt Sử Kớ

Tổng Vịnh của Lờ Tung1, Việt Sử Yếu của Lờ Tung2…đó khụi phục vàkhẳng định những cụng lao to lớn của ụng với khởi nghĩa Lam Sơn.Những tài liệu này ghi chộp về ụng cũng cú phần hạn chế, song cú thểkhẳng định và đảm bảo được tớnh chớnh xỏc của nú vỡ cỏc sỏch sử đú đều

1 Lê Tung, tức là Dơng Bang Bản, đỗ Hoàng giáp năm 1484.

2 Những tài liệu này , chúng tôi đợc nhà nghiên cứu lịch sử Lê Kim Thuyên ở Lập Thạch, Vĩnh Phúc cung cấp

do những cỏ nhõn cú tiếng tăm, học thức và danh vị (…) đương thời ghichộp lại, và chắc chắn là cú dựa vào những thụng tin, tư liệu trước đú củakhởi nghĩa Lam Sơn …Chớnh vỡ vậy mà cỏc tỏc giả của bỏo cỏo này đódựa vào những sỏch sử này, bởi nú đảm bảo nhất tớnh chớnh xỏc về mặt sửliệu và những cứ liệu lịch sử phục vụ cho vấn đề nghiờn cứu của mỡnh

Một số bộ sử lớn thời Nguyễn như : Việt Sử Thụng Giỏm Cương

Mục (Quốc Sử Quỏn Triều Nguyễn); Lịch Triều Hiến Chương Loại Chớ

của Phan Huy Chú … Những sỏch này cú ghi chộp cụ thể hơn về cuộcđời và sự nghiệp của Trần Nguyờn Hón (Song chủ yếu dựa nhiều vàonhững dẫn chứng của sỏch sử triều lờ của Lờ Quý Đụn ), và cũng cú phầnnhiều những cõu truyện truyền thuyết sưu tầm trong dõn gian Mặc dựvậy, đõy cũng là một nguồn sử liệu quan trọng cho việc nghiờn cứu vềcuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyờn Hón, đặc biệt là việc đỏnh giỏcụng lao của Trần Nguyờn Hón của cỏc triều đại phong kiến sau này

Trong quỏ trỡnh nghiờn cứu về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, cỏc tỏc

giả: Phan Huy Lờ trong Khởi Nghĩa Lam Sơn; Phan Đại Doón, Phan Huy

Lờ trong Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải phúng dõn

tộc đầu thế kỷ XV… đó đề cập một cỏch sơ lược những chiến cụng của

Trần Nguyờn Hón trong khởi nghĩa Lam Sơn, và cũng đó đi đến nhận

định: Trần Nguyờn Hón là một trong những khai quốc cụng thần triều Lờ,

cú cụng lao to lớn trong sự nghiệp giải phúng dõn tộc đầu thế kỷ XV3

Nhà nghiờn cứu lịch sử Lờ Kim Thuyờn trong cuốn sỏch: Trần Nguyờn

Hón 4, cũng đó trỡnh bày những nghiờn cứu về thõn thế, sự nghiệp và diduệ của Trần Nguyờn Hón Những cụng trỡnh nghiờn cứu của cỏc tỏc giả

đú, dự giỏn tiếp hay trực tiếp đều đó khẳng định cụng lao to lớn của TrầnNguyờn Hón trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỷ XV, và đó tỏi dựng

3 Phan Huy Lê , Phan Đại Doãn: Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải phóng đất nớc vào

đầu thế kỷ XV, NXB Khoa Học, 1965

4 Lê Kim Thuyên : Trần Nguyên Hãn, Sở Văn hoá Thông tin – Thể thao Vĩnh Phúc, 1998.

lại được trên đại thể những sự kiện chính trong cuộc đời hoạt động củaTrần Nguyên Hãn.

Trên cơ sở những thành tựu nghiên cứu của các học giả khác vềcuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn, chúng tôi muốn đi sâu tìmhiểu một số vấn đề cơ bản về cuộc đời và sự nghiệp của Trần NguyênHãn và còng qua đó để hiểu sâu hơn về những diễn biến chính trị của đấtnước ta đầu thế kỷ XV Chính vì vậy, đề tài nghiên cứu khoa học tập sự

của chúng tôi là: Trần Nguyên Hãn và một số vấn đề lịch sử Việt Nam

đầu thế kỷ XV.

Để thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học của mình, Trên cơ sở khaithác triệt để các nguồn sử liệu ghi chép trong các thư tịch cổ, và để khắcphục sự thiếu thốn của các sử liệu chữ viết, chúng tôi đã giành nhiều thờigian để đi khảo sát thực tế những di tích lịch sử có liên quan tới TrầnNguyên Hãn ngay tại quê hương Ông tại Lập Thạch – Vĩnh Phúc Trongquá trình đi khảo sát của mình, chúng tôi đã thu thập được một sè tài liệuquan trọng phục vô cho đề tài của mình Những di tích lịch sử còn ghi lạidấu Ên lịch sử Trần Nguyên Hãn: Đền Thượng ở xã Sơn Đông, huyệnLập Thạch (Vĩnh Phúc) là ĐÒn thờ chính thờ Trần Nguyên Hãn, tươngtruyền là được xây dựng ngay trên nền nhà cũ của Trần Nguyên Hãn;Trong Đền còn có Bài vị, Sắc phong của triều Mạc, Thơ đề tặng của Tiến

sĩ thời Lê; ĐÒn Đức Lễ (thuộc xã Văn Quán, Lập Thạch), tương truyền lànơi Trần Nguyên Hãn tập luyện binh sĩ chuẩn bị trước khi tham gia khởinghĩa Lam Sơn, Với Bài Vị trong Đền còng ghi chép về cuộc đời TrầnNguyên Hãn; Ngoài ra, chùng tôi cũng đã thu thập đươc một số truyềnthuyết dân gian trong vùng có liên quan tới cuộc đời và sự nghiệp đánhgiặc giữ nước của Trần Nguyên Hãn: truyện Trần Nguyên Hãn đi bándầu ở chợ Bạch Hạc, nhằm thu thập tin tức; truyện Trần Nguyên Hãnnhặt được gươm thần trên sông Lô; truyện Bà Chúa Lối ở Xuân Lôi…Những tư liệu thực tế và truyền thuyết dân gian này, mặc dù còn có nhiều

hạn chế về tính hư cấu, nhưng chọn lọc kỹ những sử liệu này, cũng sẽgiúp cho chóng ta có thêm hiểu biết về cuộc đời và sự nghiệp của TrầnNguyên Hãn

1 TRẦN NGUYÊN HÃN VÀ NHỮNG XU HƯỚNG CỨU

NƯỚC ĐẦU THẾ KỶ XV

Trong hầu hết các sử sách xưa , từ Lê Quý Đôn đến Phan Huy

Chú và rÊt nhiều tác giả đều thừa nhận “Hãn hữu học thức”

Sự hữu học thức Êy, trước hết là về mặt danh nghĩa xã hội,Trần Nguyên Hãn không hề có học vị, có bằng cấp (Nguyễn Trãi thi đỗthái học sinh, tức tiến sĩ năm 1400, chưa hề thấy nói đến Trần NguyênHãn đi thi)

Vậy nên hiểu sự hữu học thức này nh thế nào ?

Trong 12 khoa thi , từ Quang Thuận thứ tư (1460-1497) đến HồngĐức thứ 27 (1496) thì sơn đông có sáu khoa có người thi đỗ tiến sĩ là cácnăm quang thuận thứ 7(1466) hồng đức thứ ba (1472) thứ sáu (1475),thứ chín 1478), thứ mười năm (1484) và hồng đức thứ hai mốt (1490) Trong tổng số 257 ông nghè của 12 khoa thi Êy của cả nước thì sơn đông

có chín Đặc biệt là khoa hồng đức thứ 6 là khoa Êt Mùi (1475) có haianh em một nhà là Nguyễn Trinh , nguyễn tư Phúc đều đõ tam giáp Trước đó là khoa Nhâm Thìn Hồng Đức thứ ba (1472) người anh cả làNguyễn Tộ đõ nhị giáp Lại có Lê Thúc Chẩn , khoa Quang Thuận thứ7(1466) đỗ tam giáp , Hồng Đức thứ 15, khoa Giáp Thìn (1484) Lê ĐứcToản đỗ nhị giáp , cả hai chú cháu cùng làm quan đấn chức Đô ngự sửtriều Lê Thánh Tông

Về sau có Lê Đức Toản tiết nghĩa *, là công thần thời Lê Sơ,phong phúc thần Nhưng để có thời kì hoàng kim văn hiến đó, thì thờiTrần Thái Tông (1225- 1258 ), ông giáo Đỗ Khắc Chung đã từ Giáp Sơn

lên Sơn Đông mở trường dậy học * Tuy chỉ có 6-7 năm làm thầy giáolàng, nhưng Đỗ Khắc Chung đã có công lao to lớn là người mở đầu chomét phong trào văn hoá, văn học ở miền này dân phong đang còn hủ lậu*

Đến Lê Nhân Tông, miếu hiệu Thái Hoà (1456) ở Sơn Đông cóNguyễn Từ người đầu tiên đỗ nhị giáp tiến sĩ, tức là phải có tới 168 nămsau khi Sơn Đông có cơ sở sơ khai của một nền văn hoá Đỗ KhắcChung.5

Trần Nguyên Hãn, con nhà tông “lá ngọc cành vàng” dòng dõi Trần nguyên Đán, mà Trần Nguyên Đán lại là người rất: Gia truyền thi

lễ, sáng suốt thần minh (theo Nguyễn Trãi) sự sáng suốt thần minh Êy đã

dọi vào Nguyễn Trãi thời thơ Êu, sao lại không di căn đến đêi cháu nội ?

Tuy nhiên, theo thần tích, Trần Nguyên Hãn có một thời được

học Ngọc phả chép “ Thiên thư cao mại, học lực tinh thông, thục độc

binh thư, trường ư vũ lực” ( có chí khác thường, học lực giỏi giang, thuộc

lòng các sách binh thư, có sở trường về võ lực )

Trần Nguyên Hãn nh vậy là, trong buổi đầu thời Êu thơ đượchọc tập Đó là biểu thị trước hết ở ông là hậu duệ của Trần Quang Khải,Trần Đạo Tái là điều mà các bạn trẻ cùng lứa tuổi vùng Sơn Đông không

có được Đã có vốn nhà, Trần Nguyên Hãn lại tiếp thu ảnh hưởng của vănhoá Đỗ Khắc Chung sau 123 năm phát triển

Không có bằng cấp học vị, vì không qua thi cử, nhưng TrầnNguyên Hãn đã phải ứng xử một cách rất “học thức” Trong đời 39 tuổingắn ngủi của mình mà trước hết là trong nhận thức về thời cục, về cụcdiện chính trị và cuộc đời, để tìm ra con đường đi rất đúng với chí hướng

đã định “Luôn nuôi chí cứu đời giúp dân “ (Lê Quý Đôn) hoặc “ Hãn

thường hữu ý ư thảo tặc’ (Hãn thường có ý thức giết giặc) Là một tôn

thất, nhưng Trần Nguyên Hãn không bao giờ có một phót suy tư đến việccứu giúp, khôi phục lại cơ nghiệp nhà Trần Lo cho dân, muốn giúp dân

5 Lª Kim Thuyªn : TrÇn Nguyªn H·n, Së V¨n ho¸ Th«ng tin – ThÓ thao VÜnh Phóc, 1998

thoát khỏi lầm than nhưng không có nghĩa là dựng lại một vương triều đã

đổ vỡ

Từ năm 1406, lóc 17 tuổi , đến năm vào Lam Sơn, suốt 11 năm

ở Sơn Đông, Trần Nguyên Hãn chỉ rèn luyện mình: đọc binh thư, học võnghệ, mài gươm và chờ thời Thần tích ở Sơn Đông ghi nhận, ông có 42

“gia thần nội thủ” là người địa phương, còn thần tích ở Đức Lễ thì khẳng định “ Ông ngày ngày năng đến đền Bạch Hạc luyện tập võ nghệ”.

Với một lực lượng nhỏ bé trong tay, với uy tín và tài năng địch

nổi vạn người “Thủ trì nhất thanh đao, hữu vạn phu bất đang chi dòng”.

Nhưng Trần Nguyên Hãn đã chẳng hành sự gì cả Thành Tam Giang ởgần ngã ba Hạc ngay đối diện với đền Bạch Hạc, vậy mà Trần NguyênHãn tập võ ở đó không bị lộ hình tích Không những thế ông còn ngủ đêm

ở đền Bạch Hạc, chợ Bồ Sao, ung dung, tự tại Đủ hiểu ông là người tàitrí

Năm1417 Trần Nguyên Hãn vào với Lê Lợi ở đất Lam Sơn

có một mình, để lại lựclượng và gia đình ở miền quê Sơn Đông là sựquyết đoán tỉnh táo, nhìn về tương lai đất nước dân tộc, ý nguyện cứu đờigiúp dân của ông chỉ có thể đạt được khi đuổi sạch giặc Minh ra khỏi bờ

cõi Ông nương mình theo Lê Lợi dâng “Gươm thần” cho Lê Lợi là minh

chủ của mình, Lê Lợi là niềm tin sắt đá của ông Hành sự thời thanh xuân

của Trần Nguyên Hãn là nh thế Sự “hữu học thức” của ông tự bộc lộ ra ở

những việc trong đời thường nh thế

Sự nghiệp làm “tướng quân” của ông, cao nhất là được

phong thái uý, tức là chức đứng đầu hàng quan võ năm 1426 TrầnNguyên Hãn là một võ tướng, từ cụ tổ 7 đời xuống đến ông, trừ đời cha là

Trần Án, đều là tướng, ông “tinh binh pháp”, Thứ binh pháp nghiệp nhà,

Binh gia diệu lý yếu lược và Vạn Kiếp binh thư chắc ông có được đọc.

Ông đã “ Tinh binh pháp” từ trước theo lời vua Lê, mà mười năm với 4

trận đánh lớn do ông chỉ đạo là sự thể nghiệm trong thực tiễn

Trong 4 trận đó, thì đánh bộ có, voi có, ngựa có, đánh thuỷ

có, phục kích có, bình định có, công thành có, và truy kích cũng có.Nghĩa là Trần Nguyên Hãn đã phải đương đầu với đủ các lực lượng, đủloại binh chủng, đủ loại địa hình, trận nào cũng thắng giòn giã Đó là điềunổi bật nhất của tướng Trần Nguyên Hãn trong hàng các quan tướng của

Lê Lợi Ông có uy tín tuyệt vời trong quân sĩ

Cái gốc của sự “Tinh binh pháp”, chắc chắn khôngngoài xuất phát từ sự “Hữu học thức” vì thế mà, với bất cứ tác giả nào,khi viết về Trần Nguyên Hãn trước khi viết “Tinh binh pháp” đều phải

hạ bút viết Hãn “ hữu học thức”.

Tuy nhiên, trong bé chỉ huy tối cao của khởi nghĩa Lam

Sơn, Trần Nguyên Hãn không chỉ là ông “tướng quân” mà là ông “tướng

quốc” chức quan tư đồ mà Lê Lợi trao cho ông từ 1418 ở buổi đầu trong

hoàn cảnh “Nhân tài như lá mùa thu, tuấn kiệt như sao buổi sáng” đủ biết

ông được kính trọng như thế nào Về sau, như năm 1427, trong lời chiếu

Lê lợi thừa nhận: “Các đại thần như Tả hữu Tướng quốc, Thái phó, Thái

bảo chưa đặt, Thái uý, Đô Nguyên suý còn thiếu, Hành khiển và các quan mười phần mới có một vài * với sự việc “ ông thường được sự bàn mưu kín” đủ chứng tỏ ông là Tướng quốc rồi! Nh thế thì sự hữu học thức

của Trần Nguyên Hãn mới đặc biệt quan trọng, đó là cái gốc để ông “ Đi

đến đâu lập công đấy” người mà “ Có công giúp nước, rất được người đương thời trọng vọng và “Công lao và danh vọng của Hãn thật cao tuột”.

Trần Nguyên Hãn là con người tài năng “Văn võ toàn tài” từ trước đến sau đều là “đảm” Cái “Đảm” đó trước hết là từ sự “hữu học

thức” và cũng là bởi con người phi thường Lê Lợi đã có sự sáng suốt

trong công tác tổ chức của mình: Vua Lê đã đặt Trần Nguyên Hãn vào vịtrí đúng với ý nguyện và tài ba của ông: tài mưu lược - để đi đến phát huytác dụng

CUỘC TIẾN CÔNG CỦA TRẦN NGUYÊN HÃN

Nhận thấy quân minh ở Tân Bình, Thuận Hoá bị nghĩa quân cắt ởđoạn giữa, nên từ lâu không thông tin tức với Nghệ An (lúc đó thànhNghệ An bị nghĩa quân vây bọc) với Đông Đô (miền bắc Việt Nam) nênBình Định Vương hội họp các tướng Vua Lê nói :

_ Người giỏi chiến trận thường bỏ chỗ kiên cố, đánh chỗ sơ

hở, tránh chỗ vững chắc, đánh chỗ trống rỗng, nh vậy thì chỉ dùng sứcmột phần mà thành công gấp bội

Theo lệnh của Bình Định Vương, Trần Nguyên Hãn xuất quânvới tướng Lê Nỗ (tức Doãn Nỗ, Toàn thư chép là Lê Đa Bồ) cùng với hơnmột nghìn quân và một thớt voi to Trần Nguyên Hãn, là tư lệnh của mặttrận phương Nam, thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược:

1.Giải phóng đất đai hai xứ Tân Bình, Thuận Hoá

2.Vỗ về và yên ủi nhân dân, tức là tổ chức củng cố hậu phương,tuyển chọn quân đéi, thống nhất toàn bộ lực lượng miền trong, cùng vớilực lượng nghĩa quân đã có để tập trung toàn lực tiến ra Đông Đô

Nhiệm vụ lớn lao trọng đại này, so với lực lượng Ýt ỏi lúc ra

đi, quả là khó khăn phức tạp Tuy nhiên về căn bản, Lê Lợi vốn là conngười “trí thức hơn ngưòi, sáng suốt mà cương quyết” nên đã nhìn nhận

sự việc rất tài tình

Trần Nguyên Hãn là một tướng tài giỏi “Tinh thông binh

pháp” Lại là người nhiệt thành yêu nước, đã lặn lội từ miền Sơn Đông

-Lập Thạch vào với Bình Định Vương từ buổi đầu khởi nghiệp khi Vương

chỉ là “Hào trưởng một vùng” trong mhững ngày nhóm họp lực lượng.

Cho nên tấm lòng “Trung quân ái quốc” của Trần Nguyên Hãn hẳn đã

được xác định khi Lê Lợi trao cho ông chức quan tư đồ ngày mồng hai tếtnăm Mậu Tuất (1418).

-Dải đất từ Nghệ An trở và đến Hoá Châu, vốn là đất “Hậu cứ” của

nhà Trần, Tĩnh Quốc đại Vương Trần Quốc Khang Chiêu minh ĐạiVương Trần Quang Khải có thái Êp phủ đệ riêng ở Nghệ An đã bao nămtrấn trị miền Nam Năm 1285 để chống Toạ Đô đánh từ Chiêm Thành ra,mặt trận này do Trần Quang Khải đảm nhiệm

Cuộc kháng chiến cuaTrùng Quang Đế chống quân Minhkéo dài mấy năm là nhờ đất Nghệ An và sự ủng hộ của nhân dân 2 xứTân Bình, Thuận Hoá rất nhiều Các tướng, nh Đặng Tất trung thần củahậu Trần, là nguời Hoá Châu

Sự xác định của Lê Lợi hoàn toàn đúng đắn, khi chỉ mấy tháng sau

đó, Trần Nguyên Hãn đã đem tin thắng trận trở về

Toàn bộ chiến dịch này, Đai việt sử ký toàn thư ghi nh sau:

“Mùa thu, tháng 7 bèn sai tư đồ Trần Hãn và thượng tướng Lê

Nỗ(“Đại Việt thông sử” chép là Doãn Nỗ và chấp lệnh Lê Đa Bồ) bảo cho bọn Lê Đa Bồ sai hơn 1000 quân và một nghàn thớt voi to ra đánh các xứ Tân Bình-Thuận Hoávà chiêu phủ nhân dân Đến sông Bố Chính ,gặp giặc Minh, bọn Hãn đem quân vào nơi hiểm yếu, ngầm phục quân ở Hà Khương để dử giặc Tướng Minh là Nhậm Năng (cũng có sách

dịch là Nhiệm Năng) đem hết quân tiến lên Bọn Hãn hợp quân và voi để

đánh, rồi giả cách thua chạy, Năng đuổi theo, quân phục đánh ập vào Quân Minh tan vì, bị chém đầu và chết đuối rất nhiều

Bấy giờ quân của Hãn, Nỗ Ýt mà quân của giặc nhiều, đã sai người báo cấp và xin quân thêm từ trước.

Vua sai tiếp bọn Lê Ngân, Lê Bồi ( Đại Việt Thông Sử chép

là Phạm Bôi) Lê Văn An đem 70 chiến thuyền vượt biển đến thẳng chỗ

Êy Khi được tin thắng trận của Nỗ, mới thừa thắng đánh các sứ Tân

Bình- Thuận Hoá, quân và dân của giặc đều quy thuận Người Minh vào thành cố thủ, từ đấy, Tân Bình, Thuận Hoá đều thuộc về ta cả.

Cũng tại đây, sau khi hội được với được với quân thuỷ của tướng

Lê Ngân, Lê Bôi, Lực lượng của quân Trần Nguyên Hãn với cái thế “ sỹkhí đã hăng quân thanh càng mạnh” (Bình Ngô Đại Cáo) mở đợt tổngcông kích vào hậu phương giặc; ở cái thế mạnh áp đảo bằng bốn thứquân: quân bộ, kỵ binh, tượng binh, và quân thuỷ, với hai mũi giáp công,cùng tiến, cùng đánh, chủ động cùng tiếp ứng nhau trong tiến công chiếnthuật

- Về chiến dịch Tân Bình-Thuận Hoá, Giáo sư Trần Quốc

Vượng viết: “ sau vài trận đánh quân địch bị tan nhanh chóng cả một

vùng rộng lớn được giải phóng:”*, giáo sư Phan Huy Lê nhận xét “ Đánh dấu bước nhảy vọt của nghĩa quân Lam Sơn từ chống vây quét tiến lên những trận tiến công lớn: Hạ thành, vây thành, tiêu diết quân chủ lực, giải phóng vùng đất đai rộng lớn, giành được thế chủ động về chiến lược” Toàn thư chép “ quân và dân của giặc đều quy thuận, người Ninh vào thành đô cố giữ- từ đấy, Thuận Hoá-Tân Bình thuộc về ta cả *

- Tuy tư liệu Ýt ỏi và có điểm còn chưa đồng nhấtsongviệc đánh hai thành TânBình và Thuận Hoá ( tức là Thuận Châu vàHoá Châu) với kiểu kiến trúc kiên cố , lại dựa vào thế núi , thế sông baobọc , nhưng nhờ tài thao lược của Trần Nguyên Hãn đã giành được thắnglợi nhanh chóng NguyÔn Chích là người đề ra đường lối chuyển hướngchiến lược nhằm tạo ra bước tiến nhẩy vọt đó

Trần Nguyên Hãn là người thực hiện rất xuất sắc nhiệm vụ chiếnlược mà Lê Lợi đã giao cho ông

Sau đó, Trần Nguyên Hãn tiến hành công cuộc bình định lànhiệm vụ chiến lược thứ hai: Chấn chỉnh tổ chức hành chính các cấp, giải

quyết những tồn tại do chế độ nô dịch hà khắc của giặc Minhđể lại “Hiểu

dụ nhân dân”có nghĩa là tuyên truyền cho đường lối và mục đích giải

phóng dân tộc của nghĩa quân

T113

Vai trò của Trần Nguyên Hãn trong cuôc khởi nghĩa Lam Sơn

Trong tất cả các sử sách xưa, từ Ngô Sĩ Liên, đến Lê Quý Đôn,

Phan Huy Chú và các tác giả của bộ “Việt sử thông giám cương mục” mỗi

khi viết về Trần Nguyên Hãn, đều thừa nhận:

“Hãn, Hữu học thức, tinh binh pháp”

Hữu học thức, bởi ông là người rất mưu lược; tinh binh pháp bởi vìông làm quan rồi chức Thái uý, đứng đầu hàng quan võ

Vai trò mưu lược: trong các công thần khai quôc của vua Lê Lợi

thì Trần Nguyên Hãn là người có “Công lao va danh vọng thật cao tuột” (sử Cương mục), Ông là người được “bàn mưu khởi binh” cũng tức là

ông đã có đóng góp vào mục đích chính trị của cuộc khởi nghĩa Mục

đích chính trị Êy, Ông đã “Êp ủ” trong suốt 11 năm chờ thời ở Sơn Đông

từ năm 1407-1417

Sau khi nhà Minh đặt được ách cai trị lên nước Đại Việt, biến

nước Nam thành “Quận huyện Giao Chỉ” thì trên thực tế có 2 sự kiện

chÝnh trị sôi động lúc bấy giờ

Một là: Việc tìm lập con cháu nhà Trần

Năm1400 , Hồ Quý Ly chiếm đoạt ngôi báu nhà Trần

Năm 1406 Minh Thành Tổ đã khéo léo lợi dụng khẩu hiệu

“Phù Trần diệt Hồ” chiếm được nước Nam nhanh chóng Việc tìm lập

con cháu nhà Trần là âm mưu chính trị lắt léo của nhà Minh qua từng thời

kì, dưới những chiêu bài hết sức phức tạp:

Để đánh vào lòng người, cô lập cha con Hồ Quý Ly, Minh

Thành Tổ nêu vấn đề “Tìm lập con cháu nhà Trần” Đó là việc năm 1406,

tổ chức đưa tên Việt gian Trần Thiêm Bình mạo nhận con vua Trần vềnước

-Khi chiếm xong nướcNam, đặt quận huyện Trương phụ yết

bảng “ tìm bắt” con cháu nhà Trần*

- Khi Lê Lợi khởi nghĩa , nhà Minh lại thò ra chiêu bài “Tìm

lập con cháu nhà Trần” Chiêu bài này, lắt léo, khi Èn khi hiện khiến vua

Lê Lợi, phải ứng phó linh hoạt cho đến suốt thời kì lên ngôi hoàng đế(1428-1433)

Trần Nguyên Hãn do vậy, cũng phải có cách ứng phó rất mưulược trước chính cuộc phức tạp đó Ông “ung dung” ở Sơn Đông, rồiđứng vững vàng trong bộ chỉ huy của nghĩa quân Lam Sơn, làm đến chứcTướng Quốc Nhưng cả vua Lê Lợi và vua Minh không hề lợi dụng đượccon người nhà Trần ở nơi ông Ông là con người cứu nước, cứu dân chânchính, không dễ hiến mình cho các mục đích chính trị khác nhau, khôngphải là “con bài” ở trong tay người sử dụng

Những cuộc khởi nghĩa của tôn thất nhà Trần nổ ra chấn động

cả nick nh :

Tháng 10 năm Đinh Hợi (1407) Giản Định Vương Ngỗi con thứcủa vua Trần nghệ Tông ) khởi nghĩa ở Tràng An tự xưng là Giản ĐịnhHoàng Đế , đặt niên hiệu là Hưng Khánh_hai bên tả hữu có Đặng Tất,Nguyễn Cảnh Chân và Trần Triệu Cơ đem dân chúng theo, làm thànhcuộc kháng chiến chống quân Minh rông lớn

Trần Nguyệt Hồ nổi lên ở Bình Than tháng 10 năm Êy xưng

làm chúa, tự gọi là “Quân Trung Nghĩa “

Tháng 3 năm Kỷ Sửu(1409) Trần Quý Khoáng, con MẫnVương Ngạc, cháu của vua Trần Nghệ Tông được Đặng Dung(con ĐặngTất) và Nguyễn Cảnh Dị(con Nguyễn Cảnh Chân ) lập làm hoàng đế ởChi La(La Sơn_Hà Tĩnh) đổi niên hiệu là Trùng Quang_mãi đến tháng 12năm Quý Tỵ(1413) mới bị dập tắt

Mặc dù, trong thời điểm không yên ổn cho quân Minh Êy , mọimưu trước cũng không đủ sức lôi cuốn Trân Nguyên Hãn

chỉ đến khi Lê Lợi chiêu hiền đãi sĩ,ông mới từ Sơn Đông”mộtlòng ra đi” Ông hiểu biết Lê Lợi để đi theo Lê Lợi cũng biết ông, hiểuông để”rất được trọng dụng cho thường được dự bàn mưu kin”(Lê QuýĐôn, truyện Trần Nguyên Hãn Trong Đại Việt thông sử)

Các chức quan cao cấp của từng thời kì mà Lê Lợi trao choông, là biểu hiện của sự kính trọng đối với Trần Nguyên Hãn

Quan Tư Đồ ngày mồng 2 tháng giêng năm Mậu Tuất(1418) Quan thái uý ngày 13 tháng 6 năm Đinh Mùi(1427)

Tả tướng quốc ngày 6 tháng 3 năm Mậu Dần(1428)

Trong 10 năm theo vua Lê Lợi, Trần Nguyên Hãn ngoài cáitài tướng quân giỏi, ông thực sự là người có tài năng “Tướng Quốc”

Vai trò quân sự: Trần Nguyên Hãn là người không những chỉ

ngồi bàn mưu ở nơi màn tướng, ông còn là người thực hiện ngay cảnhững điều mình đã bàn ông thực sự tham gia chiến trận”Nam chinh,Bắc chiến”, chỉ huy các trận đánh_ cùng với quân sĩ xông pha nơi hòn tênmũi đạn

Chiến dịch Tân Bình, Thuận Hoá ngầm phục quân ở chỗ hiểm

Hà Khương

Trận tiến vây Đông Quan: chỉ huy hơn 100 chiến thuyền trongmột đêm_đêm 23 tháng 10 năm Bính Ngọ(1426) đánh vào bắc thànhĐông Quan

Hạ thành Xương Giang đêm mồng 8 tháng 9 năm Đinh mùi

1427 trong vòng một giờ(tức 2 tiếng đồng hồ ngày nay)

Tham gia chiến dịch Chi Lăng_Xương Giang diệt đoàn tải lươngcủa Liễu Thăng sau trận Chi Lăng năm Đinh Mùi

Vì vậy vai trò chiến thuật quân sự của Trần Nguyên Hãn rấtđáng được khâm phục”theo đi trận mạc, đến đâu cũng lập được chiếncông đấy”

Thơ xưa ở đền Thượng có câu:

“Đãn giao Bắc Lỗ tàm vô địa”

(Đánh trận đầu, giăc Bắc không đường chạy)

ông nổi lên trong hàng các tướng và có uy tÝn tuyệt vời trongquân đội

Những đánh giá công lao to lớn và vai trò của ông trong cuôc

kháng chiến Lam Sơn xưa nay, đều thừa nhận có 4 người “tứ phụ phù Lê” hoặc”tứ trụ phù Lê” Bốn ngưới đó là: Lê Văn Linh, Nguyễn Chích,

Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn Trong đó Lê Văn Linh và NguyễnTrãi là văn thần, Nguyễn Chích và Trần Nguyên Hãn là tướng võ - võtướng có mưu lược

Trang 118 cuộc hội thề

Sau chiến thăng Chi Lăng , xưong Giang, Lê Lợi và nghĩa quân

Lam Sơn tiến hành vây gấp thành Đông Quan gây sức Ðp mạnh mẽ, buôcVương Thông phải đầu hàng

Trước hết ,Vương đem toàn bộ thư văn, Ên tín va chiếcbài”Song Hổ phù” của Liễu Thăng ,báo cáo cho Vương Thông được biết

ở trong thành Đông Quan, Vưong Thông run sợ”vỡ mật” ý địnhgiả cầu hoà để chờ viện binh ,tan vì

Cuộc hội thề ở phía nam thành Thăng Long giữa hai bên đã đựơcnhanh chóng tiến hành

Cuộc hội thề , hay hội “Hội Minh “là cuộc chiến thắng lịch sử vẻ

vang của Việt Nam, và còng là một lối đầu hàng không điều kiện; vôcùng nhục nhã của quân Minh xâm lược Bởi vì theo nối chiến tranh thời

Êy, khi giao chiến ,một bên cố giữ thanh, buộc thủ tương đối phương phải

ra hội thề ngay ở bên hành mà minh đã cố thủ, đó là một điều rất sỉ nhụctheo quan niệm của các danh tướng thời xưa Đến hội thề này VươngThông biết là rất hổ thẹn, song vẫn phải tiến hành

Ngày16tháng 12 nămĐinh Mùi (1427),hai bên bắt đầu cùng đi đến

phía Nam thành ‘Đại Việt thông sử “chép ngày 22tháng 11.

-Phái đoàn của nghỉa quân Lam Sơn gồm có :

Lê Lợi ,Trần Nguyên Hãn ,Lưu Nhân Chú ,Lê Vấn ,Lê Ngân,Phạm Văn Xảo,Trịnh Khả, Nguyễn Chích, Lê Văn An, Bế Khắc Thiệu,tổng số là 10 người ,không có tên Nguyễn Trãi và Tư Mã Lê Sát

Phái đoàn quân Minh ,do Thái tử Thái Bảo Thành Sơn hầu VươngThông dẫn đầu cùng các tướng nh sau :

1.Mã Anh :Tham tướng ,hữu đô đốc

2.Sơn Thọ:Thái Giám

3Mã Kỳ :Thái Giám

4Trần Trí :Vinh Xưong Bá

5.ly an ;AN Bình bá

6.phương chính:đô đốc

7.trần tuấn :chưởng đô ty sự ,đô đốc thiêm sự

8.trần hữu:đô chỉ huy thiêm sự

9.chu ky hậu :giám sát ngự sử

10.quách vĩnh thanh :cấp sự trung

Cuối cùng Vương Thông phải trịnh trọng tuyên thệ:

“Nếu không có lòng thực ,lại tự trái lời thề ,không làm theo lời bàn

,lập tức đem quân về nick #iện binh, cùng là ngày về đén triều ,lại không theo sù lý trong bản tâu,không sợ thân linh nú sông ở An Nam ban khác

đi ,hoặc cho quân đi qua đau cườd bóc nhân dân, thì trời đất cùng danh sơn đại xuyên và thần kỳ các xứ tát đem bọn quan tổng binh Thành Sơn hầu là Vương Thông, tự bản thân cho đén người nha, thân thích làm chết hết, và cả dếna quan quân cũng khong một người nào được về đến nhà “

Trần Nguyên Hãn,với các chiến công luừng lẫy trong 10 năm có tàimưu lược,đến đây được Lê Lợi gianh cho ông vinh quang trước cả nước

và trước quân Minh:tên ông đưng đầu hàng thứ hai, liền với tên vua

“Nhất quốc đầu nhục, Hãn danh tại đệ nhị tứ – ư thượng, kỳ kiến trọngnhư thử” (đủ để kính trọng như thế - Đại Việt thông sử) Cũng không thểquên rằng Trần Nguyên Hãn trong hội thề này, ngoài cương vị là vị tướng

tư đồ, là quan thái uý của vua Lê, ông còn xứng danh là dòng dõi tôn thấtnhà Trần

Sau cuộc hội thề, bắt đầu đến cuộc rút quân của Vương Thông Ngày 23 tháng 12 những tên giặc Minh đầu tiên đã vượt cầu phao,rời khỏi thành Đông Quan

Hẹn đến ngày 3 tháng giêng năm Mậu Thân (1428) bất kể là ngàyTết Nguyên Đán, công cuộc rút lui sẽ hoàn thành

Lê Lợi tiến quân vào thành Đông Quan vừa giải phóng, báocáo về việc dẹp giặc Ngô

Ngày 15-4 năm Mậu Thân (1428) Lê Lợi đăng quang Hoàngđế

VẤN ĐỀ TRẦN NGUYÊN HÃN

Trần Nguyên Hãn là dòng dõi quý tộc nhà Trần, Lê Lợi biếtđiều đó và hết sức quý trọng ông.

Trần Nguyên Hãn được phong tả tướng quốc ngày mồng 8tháng 3 năm Mậu Thân trước khi Lê Lợi đăng quang Hoàng đế 37 ngày,cùng phong đợt Êy có 3 người:

1 Nhập nội đại hành khiển (Toàn thư và Hoàng Việt Xuân Thughi là Thửa chỉ) nguyễn Trãi , trước Quan phục hầu

2 Tư đồ Trần Nguyên Hãn làm tả tướng quốc “Đại Việt thôngsử” chép hữu tướng quốc là thái tử Tư Tề, con trai trưởng của nhà vua

3 Phạm Văn Xảo làm thái uý (Toàn thư chép là thái bảo) Trong 10 năm chống giặc (1718-1424) mọi vấn đề dân tộc được

đặt lên trên hết, kể ca “Vấn đề Trần Cảo”, do vậy mà, những mâu thuẫn

xã hội đã lắng xuốngvà hoà hoãn được

Từ khi thắng lợi cầm với trong tầm taythì sự việc Trần Cảo,con cháu nhà Trần lại trở thành vấn đề thời sự sôi nổi

Là người “Hữu học thức” Trần Nguyên Hãn tất không thể

không biết điều đó

Đó là chỗ khó khăn của Trần Nguyên Hãn mặc dầu ông làngười không có ước vọng ham quyền chức Cái khó khăn Êy gấp vạn lânkhó khăn của những năm 1407-1417, ở buổi tìm ra con đường cứu nước

chân chính “Luôn nuôi chí cứu đời giúp dân” (Đại Việt thông sử).

- Nhà Minh quân luôn tìm lục con cháu nhà Trần

Cái Èn tình của Trần Nguyên Hãn bước sang thời bình là như vậy