Chân dung văn học, Hồ, Anh Thái, Văn học Việt Nam

Ta được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ gạo cội của văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Kh

PHẠM THỊ ĐÀO

ĐẶC ĐIỂM THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC

CỦA HỒ ANH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2016

PHẠM THỊ ĐÀO

ĐẶC ĐIỂM THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC

CỦA HỒ ANH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS TS LƯU KHÁNH THƠ

HÀ NỘI, 2016

trình đào tạo Thạc sỹ dưới sự giảng dạy nhiệt tình, nghiêm túc và khoa học của các Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sỹ của trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới thầy cô khoa Văn học, phòng Đào tạo Sau đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong chuyên ngành Văn học Việt Nam, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã giảng dạy và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Lưu Khánh Thơ - người đã chỉ bảo, hướng dẫn tận tình, chu đáo cho tôi hoàn thành luận văn

Nhân đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Dù đã rất cố gắng nhưng luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót, tác giả mong nhận được sự góp ý của quý thầy, cô giáo và các bạn

Hà Nội, tháng 9 năm 2016

Tác giả

Phạm Thị Đào

hướng dẫn của PGS.TS Lưu Khánh Thơ Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, khách quan Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước những luận điểm khoa học nêu ra trong công trình này

Hà Nội, tháng 9 năm 2016

Tác giả

Phạm Thị Đào

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1.Lý do chọn đề tài 3

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3.Mục đích nghiên cứu 9

4.Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6.Phương pháp nghiên cứu 9

7.Đóng góp mới 9

8.Cấu trúc của luận văn 10

PHẦN NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI 11

1.1 Thể chân dung văn học 11

1.1.1 Khái niệm 11

1.1.2 Đặc điểm 14

1.2 Khái quát về quá trình phát triển của thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại 19

1.3 Hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái 22

1.3.1 Con người 22

1.3.2 Quá trình sáng tác 26

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA HỒ ANH THÁI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 30

2.1 Đặc điểm trong cảm hứng dựng chân dung 30

2.1.1 Cung cấp tư liệu 30

2.2.1 Đối tượng dựng chân dung là những nhà văn, nhà văn hóa 45

2.2.2 Chân dung văn học được tái hiện qua các tác phẩm 60

2.3 Đặc điểm về góc độ lựa chọn đối tượng 66

2.3.1 Tiếp cận từ góc độ người trong cuộc 66

2.3.2 Tiếp cận từ điểm nhìn hiện tại 70

CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA HỒ ANH THÁI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN HÌNH THỨC 73

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 73

3.1.1 Miêu tả ngoại hình 73

3.1.2 Miêu tả tâm lý 77

3.2 Ngôn ngữ 79

3.3 Giọng điệu 82

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chân dung văn học là một thể loại đã xuất hiện trong nền văn học nước

ta từ lâu, thời văn học trung đại, một số bài tựa, bình… của các tác giả cũng

đã mang dáng dấp chân dung, hoặc có yếu tố chân dung “Bước vào thời kì văn học hiện đại, thể chân dung văn học được du nhập từ phương Tây vào nước ta, ban đầu cũng bị lẫn vào phê bình (Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân, 1941; Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, 1942…) sau dần dần tách ra trở thành một thể độc lập Từ sau 1945 trở lại đây, nền văn học Việt Nam hiện đại chứng kiến hàng loạt các bài chân dung văn học của chính các nhà văn viết về nhau và của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Những tác phẩm như Những gương mặt - Chân dung văn học của Tô Hoài (Nxb Hội Nhà văn, 1997), những bài viết của Nguyễn Đức Bính về Hồ Xuân Hương và Ngô Tất Tố, của Nguyễn Tuân về Thạch Lam, Nguyên Hồng… là những ví dụ.”[11,tr.1]

Từ sau Đại hội đại biểu Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ VI năm 1986, đất nước ta có nhiều đổi mới trên nhiều lĩnh vực của đời sống, xã hội Bước vào Đổi mới, nền văn học của nước ta chuyển động mạnh mẽ về nhiều mặt Đây cũng là thời kỳ nhiều giá trị văn hoá, văn chương được nhìn nhận, định

vị lại Cùng với sự cởi mở hơn về quan niệm văn chương, sự tự do dân chủ hơn trong không khí sáng tác và tiếp nhận, đời sống văn học đã phát triển trên

cả bề rộng lẫn bề sâu Nền kinh tế thị trường từng bước phát triển giúp cho quyền con người, quyền cá nhân được đề cao, tạo điều kiện cho văn học “mở rộng cách nhìn”, mở rộng đề tài, mở rộng hướng thể hiện Nhiều sự kiện văn học quá khứ, nhiều số phận văn chương cùng nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ gần, xa… đã được tái dựng theo một cái nhìn mới, thấu tình đạt lý hơn

Đây là tiền đề cho sáng tác văn học, trong đó có thể chân dung văn học phát triển lên một bước mới Và vì thế thể tài chân dung văn học đáng trở thành một đối tượng nghiên cứu chuyên sâu, độc lập

Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộc sống Khi nghiên cứu văn học, nghiên cứu các tác giả, tác phẩm, dựa vào những tập chân dung người đọc sẽ được cung cấp rất nhiều tư liệu về tiểu sử, cuộc đời không chỉ của một con người bình thường mà còn là một nhân vật văn học Đối tượng chính của chân dung văn học là các văn nghệ sĩ – phần lớn là các nhà thơ, nhà văn nổi tiếng Tuy nhiên, những kiến thức cần thiết về tiểu sử, con người lại chỉ được gói gọn trong những mục tiểu dẫn ngắn Và như thế là chưa đủ để tạo nên những hứng thú cho học sinh và giáo viên khi học, khi dạy Đôi khi, những mẩu chuyện tiểu sử tác giả mà giáo viên giảng lại thu hút học sinh, giúp học sinh nhớ lâu hơn về tác phẩm, tăng sự say mê ở các em Chính vì thế, để giúp học sinh và giáo viên chủ động sáng tạo thì việc vận dụng các kiến thức của thể chân dung văn học là rất cần thiết

Nhà văn Hồ Anh Thái sinh năm 1960 tại Hà Nội, quê gốc ở Nghệ An Ông đã lao động nghiêm túc, cật lực trên từng con chữ, đã chứng tỏ được một sức viết mãnh liệt và trở thành một trong những tác giả viết nhiều nhất trong vòng 20 năm nay với hơn 30 đầu sách Sách của ông thường được phát hành với số lượng lớn và đã được dịch ra hơn 10 ngôn ngữ

Hồ Anh Thái được biết đến như một hiện tượng văn học, khi nghiên cứu về văn nghiệp của ông mà không nói về thể chân dung văn học thì quả là một thiếu sót không nhỏ Hồ Anh Thái là người từng trải, sống ở nhiều nơi, làm việc nhiều, giỏi ngoại ngữ, nền tảng học vấn vững chắc, có vốn sống phong phú, quen biết rất nhiều các nhà văn, nghệ sĩ nổi tiếng, am hiểu nhiều vùng miền, nhiều nền văn hóa vì thế thể chân dung văn học của ông có nhiều đặc sắc trên cả hai phương diện nội dung và hình thức thể hiện

Trên đây là những lý do cơ bản khiến chúng tôi lựa chọn Đặc điểm thể

chân dung văn học của Hồ Anh Thái làm đề tài nghiên cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi thấy có hai vấn đề sau:

Thứ nhất là thể chân dung văn học đã từng được đề cập tới trong một

số tài liệu:

Trên thế giới cũng như ở nước ta có nhiều tác giả viết về chân dung văn học như: M Gorky, K Pautopxki… hay Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Nguyễn Đăng Mạnh, Hồ Anh Thái…

Đến với Nguyễn Đăng Mạnh, nhà nghiên cứu được xem là tiếp cận khá sớm với thể chân dung văn học qua các cuốn Chân dung văn học (NXB

Thuận Hóa, 1990) Năm 2000, Nguyễn Đăng Mạnh cũng đưa ra ý kiến của

mình về chân dung văn học Tại Lời giới thiệu cuốn Nhà văn Việt Nam hiện

đại - chân dung và phong cách, NXB Trẻ TP.HCM: “Phát hiện ra một cách

đầy đủ và chính xác phong cách nghệ thuật của một nhà văn, tôi cho là một điều cực khó Khó nhất là tìm ra tính thống nhất của phong cách Còn dựng chân dung văn học lại có cái khó khác Phải làm sao “chớp” được những nét tiêu biểu, những chi tiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút ký về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với người thật Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí… Có người vẽ chân dung chỉ dựa vào những chi tiết của con người nhà văn trong đời sống Có người thì chỉ dựa vào văn của ông ta Riêng tôi muốn phối hợp cả hai Làm sao văn và người soi sáng lẫn cho nhau Tôi quan niệm cái tôi ngơài đời và cái tôi trong văn của người nghệ sĩ bao giờ cũng có sự thống nhất- không phải thống nhất ở bề ngoài, ở bề nổi (bề nổi nhiều khi có vẻ rất khác nhau), mà ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn của ông ta Tìm ra chỗ thống nhất này cũng là điều thú vị nhưng rất

khó”[29,tr.9] Ta được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ gạo cội của văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Hoài Thanh, Tố Hữu, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Chế Lan Viên, Hoàng Cầm, Quang Dũng, … Tất cả họ đều là những tác giả từ đầu thế kỉ XX đến nay, mà Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng “Đây là thời kì, trong giới cầm bút, có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân.”

Mở đầu cuốn Chân dung văn học do Vương Trí Nhàn tuyển chọn,

NXB Hội nhà văn, nhà nghiên cứu này đã viết: “Chân dung văn học là một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học Nhiệm vụ của nó là phác họa ra hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội… Mỗi chân dung văn học thường được hình thành từ sự tổng hợp hồi ức, kỷ niệm nhưng cũng có thể chỉ gồm suy nghĩ, tưởng tượng của nhà văn về đối tượng được nói tới (thường xảy ra trong trường hợp vẽ lại chân dung một người đã qua đời từ lâu) Đằng nào cũng vậy, ở đây không chỉ có khuôn mặt của người được phác họa chân dung, mà còn cho thấy một phần hình ảnh của tác giả tức “họa sĩ” đã đứng ra “vẽ” bức chân dung đó” [32,tr.5] Năm 2005, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh và Vương Trí Nhàn tiếp tục

bổ sung những ý kiến của mình về chân dung văn học Trong cuốn Những bài

giảng về tác gia văn học Việt Nam hiện đại, NXB ĐHSP, Nguyễn Đăng

Mạnh viết: “Dựng chân dung tất phải dựa vào nhiều chi tiết trong cuộc sống ngoài đời của nhà văn Tuy nhiên, theo tôi, cái đích cao nhất của chân dung vẫn là nhằm vào người cầm bút Vì chân dung cũng là một dạng của phê bình văn học Nắm được sự thống nhất từ trong chiều sâu, trong phần hồn cốt giữa văn và người để từ người mà rọi sáng cho văn, đó là quan niệm của tôi về chân dung văn học Quan niệm như thế thì những chân dung cũng có thể xem

là những “trợ thủ” rất hữu ích cho các bài giảng về tác gia văn học” [30,tr.6]

Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, NXB Giáo dục (tái bản 2007) định nghĩa:

“Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể kí Nó không thiên về cốt truyện Nhà văn phát huy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng”[14,tr.55]

Chân dung văn học cũng được đề cập đến trong một số bài viết trên các

tờ báo - tạp chí Các tác giả như Nguyên An, Lại Nguyên Ân, Đức Dũng, Văn Giá… đã đề xuất những ý kiến của mình về thể chân dung văn học trong một

số bài viết trên các tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Nhà văn, Văn học, tuần báo

Văn nghệ…

Không thể nào không kể đến bài viết sâu sắc “Thể chân dung văn học từ

1986 đến nay” của tác giả Văn Giá, đăng trên http://vannghequandoi.com.vn, ngày 3/9/2014 Trước khi đi vào nội dung chính, tác giả đã đưa ra định nghĩa

về thể chân dung văn học, sau đó ông lý giải những nguyên nhân thúc đẩy sự phát triển của thể chân dung văn học ở nước ta từ năm 1986 (nhất là quãng từ năm 2000) đến nay Ông nêu rõ “Thể chân dung văn học được coi là một thể kí đặc biệt, nơi đó có sự kết hợp giữa việc dựng chân dung tinh thần nhà văn (theo cách gần với sáng tác) và đánh giá, phân tích các sáng tác cũng như phong cách nhà văn (theo cách gần với phê bình văn học).”

Bên cạnh đó, chân dung văn học cũng là đề tài nghiên cứu của khá nhiều khóa luận tốt nghiệp, luận văn, luận án Đã có một số công trình nghiên

cứu thể tài này như: luận án Tiến sĩ Chân dung văn học – lịch sử thể loại -

đặc trưng (Nguyễn Quốc Luân -1993), các khoá luận tốt nghiệp Đại học như:

So sánh nghệ thuật dung chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

(Cao Thị Thuỷ – 2005, Đại học Vinh), các luận văn thạc sĩ như: Cảm hứng

nghiên cứu phê bình trong thể chân dung văn học từ 1986 đến nay (Nguyễn

Song Hào - 2015- Đại học sư phạm Hà Nội 2), Đặc điểm nổi bật của thể tài

chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại (Phan An Na – Đại học

Vinh)… các công trình này đều xoay quanh một số vấn đề cơ bản về khái niệm thể chân dung văn học; đặc điểm, khía cạnh nổi bật của thể tài chân dung văn học cũng như phong cách của người dựng chân dung Một số bài viết đi vào phân tích, đánh giá một số tác phẩm chân dung văn học cụ thể như

Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa

Có thể thấy rằng chân dung văn học đã và đang trở thành một thể loại hấp dẫn, thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của giới sáng tác

Thứ hai là, có rất nhiều công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn chương

Hồ Anh Thái Điều đó chứng tỏ các sáng tác của Hồ Anh Thái luôn nhận được sự quan tâm của công chúng, càng khẳng định ông là một hiện tượng của nền văn chương Chỉ tính riêng những khóa luận, luận văn nghiên cứu về tác phẩm và phong cách văn chương của ông cũng không ít: Mai Thanh Hiền

(2013), Phong cách nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái, Luận văn thạc sĩ, Đại học Đà Nẵng; Phan Thị Thanh Hoài (2014), Tiểu luận văn học của Hồ Anh

Thái, Luận văn thạc sĩ, trường Đại học Vinh; Vũ Đình Vụ (2014), Nhân vật tha hóa trong sáng tác của Hồ Anh Thái, Luận văn thạc sĩ, trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội

Tuy nhiên, chưa có một công tŕnh nào đi sâu vào nghiên cứu thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái một cách cụ thể, bài bản, hệ thống Trên cơ sở

những công trình đi trước, người viết đã học hỏi, nghiên cứu về đặc điểm nổi

bật thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái với hy vọng luận văn của mình

có thể trở thành một nguồn tư liệu cần thiết cho những ai yêu thích về thể chân dung văn học và tác giả Hồ Anh Thái

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn nhằm chỉ ra đặc điểm nói chung và đặc điểm thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái để từ đó thấy những đóng góp của ông trên phương diện thể chân dung vào nền văn học đương đại nước nhà

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận văn tập trung tìm hiểu sự phát triển thể chân dung văn học trong nền văn học đương đại

- Tìm hiểu những điểm đặc sắc về mặt nội dung và nghệ thuật thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái thông qua việc phân tích những tác phẩm của ông Qua đó thấy được những đóng góp cũng như tài năng của ông trên văn đàn

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Tập trung vào đặc điểm nổi bật về mặt nội dung và hình thức nghệ thuật thể chân dung văn học của tác giả Hồ Anh Thái

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Khảo sát qua các tác phẩm Họ đã trở thành nhân vật của tôi; Tự kể

và Lang thang trong chữ của Hồ Anh Thái

+ So sánh với chân dung văn học của các tác giả khác

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện công trình nghiên cứu này, trong quá trình làm chúng tôi

đã sử dụng nhiều phương pháp: Phương pháp phân tích văn bản, Phương pháp

hệ thống – cấu trúc, Phương pháp phân tích – tổng hợp kết hợp một số thao tác: Thống kê, phân loại, so sánh được sử dụng một cách thường xuyên nhằm làm nổi bật những tương đồng và khác biệt giữa thể chân dung văn học của

Hồ Anh Thái với các tác giả khác

7 Đóng góp mới

- Khẳng định đóng góp của thể chân dung văn học vào đời sống văn học

- Mang lại nguồn tư liệu cần thiết, chân thực, cụ thể cho những ai yêu thích và nghiên cứu về tác giả Hồ Anh Thái cũng như thể chân dung văn học của ông

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được chia

làm ba chương như sau:

Chương 1: Khái quát thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam và hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái

Chương 2: Đặc điểm thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Đặc điểm thể chân dung văn học của Hồ Anh Thái nhìn từ phương diện hình thức

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

1.1 Thể chân dung văn học

1.1.1 Khái niệm

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, để xác định khái niệm chân dung văn học, chúng tôi căn cứ vào nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu, các ý kiến, quan điểm mang tính lý luận được trình bày trong sách lý luận, báo chí,

tạp chí, những lời giới thiệu của một số tập sách chân dung văn học

Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi chủ biên, nhà xuất bản giáo dục 1992 định nghĩa: “chân dung văn học là thể văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc: miêu tả diện mạo của một con người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặc điểm riêng

cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó.”[14,tr.55]

Nguyễn Đăng Mạnh, người viết khá thành công nhiều chân dung văn học thì cho rằng chân dung văn học là một dạng của phê bình: “Chân dung văn học là một dạng của phê bình văn học Đây là chân dung nhà văn chứ không phải loại người nào khác Đọc chân dung văn học phải thấy ông ta là nhà văn chứ, nghĩa là phải hiểu được cái văn của ông ta ra sao chứ! Tôi cho viết chân dung, đây là chỗ khó nhất Phải nắm được cái thần của văn nghiệp người nghệ sĩ ngôn từ - đó mới là cái đích của chân dung văn học Nhưng đi đến cái đích ấy, hay nói đúng hơn dẫn người đọc đi đến cái đích ấy lại phải thông qua những chi tiết trong đời thực của nhà văn Ở đây chân dung văn

học đã đặt ra yêu cầu: phải tìm được chỗ thống nhất giữa văn và người của mỗi cây bút Tất nhiên thống nhất ở bề sâu, ở bản chất chứ không phải ở bề ngoài.”[29,tr.7]

Trong luận án tiến sĩ mang tên “Thể chân dung văn học việt nam từ

đầu những năm 1930 đến nay” Nguyễn Quốc Luân có đưa ra một khái niệm

lý thuyết về chân chân dung văn học xét về thể loại như sau:

“Đó là một thể văn sáng tác thuộc loại bút ký đặc biệt viết về những người thực nhưng giàu tính tưởng tượng hư cấu để sáng tạo hình tượng nhà văn

Đó là một thể văn mang tính chủ quan đậm nét Nó chỉ có thể viết hay, hay kể về những nhà văn phải là những người ít nhiều có tài năng và có phong cách riêng - ở đây cái tôi chủ quan của người viết chân dung văn học rất quan trọng

Đó là một dạng đặc thù của phê bình văn học Nhờ nó, bạn đọc hiểu được cá tính nhà văn và thế giới nghệ thuật độc đáo của ông ta.”[24,tr.16] Trong một bài viết của Văn Giá đăng trên tạp chí văn nghệ quân đội có nêu

“Thể chân dung văn học được coi là một thể kí đặc biệt, nơi đó có sự kết hợp giữa việc dựng chân dung tinh thần nhà văn (theo cách gần với sáng tác) và đánh giá, phân tích các sáng tác cũng như phong cách nhà văn (theo cách gần với phê bình văn học).”[11,tr.2]

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân lại nói lên quan điểm của mỉnh “Cái từ chân dung gần như đang thành mốt chẳng hiểu sao mà các từ “tác giả”, “tiểu sử” lại đang thay bằng “gương mặt”, “vẻ mặt” và sau đó là “chân dung” Và ông nhắc nhở “cần phân giới thế nào để không quá dễ dãi trong cách hiểu thể tài chân dung văn học”[3] Điều đó cũng chứng tỏ rằng, cái ranh giới giữa thể chân dung, ký, phê bình rất gần với nhau Nhận xét này của Lại Nguyên Ân vẫn rất chính xác trong bối cảnh nền văn học nước ta những năm gần đây ra đời nhiều những sáng tác được gọi là “chân dung văn học”

Cũng đã có những ý kiến đi tìm về khái niệm chân dung văn học, Lại Nguyên Ân cho rằng “Chân dung văn học phải đụng được đến cái chân dung bên trong, chân dung tinh thần, cái phần mà trách nhiệm thuộc hẳn về người sáng tác là lấy ngôn từ để vẽ một con người”[3] Như thế theo tác giả, chân dung văn học trước hết phải có chất văn học

Có thể nói rằng trên đây là những ý kiến đáng quý về khái niệm chân dung văn học Những khái niệm đó đều được xác định có căn cứ trên những tính chất cơ bản và phổ biến của thể văn này

Thực tế cho thấy rằng, có những tác phẩm là tiểu sử nhân vật, là chân dung cá nhân, là thiên về phê bình sáng tạo, chính vì lẽ đó khi nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học cần có sự phân biệt với tiểu luận nghiên cứu, bài báo…Từ

đó đặt ra vấn đề mỗi người viết phải có cách viết độc đáo không lẫn một ai, để những tác phẩm chân dung không chỉ là những bài tiểu sử hay tiểu luận sự nghiệp tác giả nào đó khô khan cứng nhắc

Văn Giá trong một bài đăng tạp chí cho rằng: “Dựng thành công chân dung văn học về một nhà văn, nhà thơ, họa sĩ… − đó không phải là chuyện

dễ Đấy vừa là kết quả của việc "đọc" sáng tác của người ấy, lại vừa là kết quả của việc "đọc" trực tiếp vào cuộc đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy Bản thân việc dựng một chân dung, về thực chất cũng bao hàm sự lý giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người

đó trong một nền văn nghệ Nghĩa là trong chiều sâu, nó không kém "nghiêm ngặt" so với yêu cầu đặt ra trong nghiên cứu, phê bình, ấy là chưa nói đến tính hình tượng và sự cảm thụ trong ngôn từ”[11]

Như vậy chân dung văn học là thể tài còn đang hình thành, quan niệm

về nó còn khá co giãn ở từng người viết khác nhau, cho nên khó mà có ngay một sự "tổng kết" Về thể tài này, sự khái quát lý thuyết vẫn còn khá ít ỏi Xung quanh nó chắc chắn còn nhiều ý kiến khác nhau Nhưng cái chính vẫn

là ở thực tế sáng tác, tức là những tác phẩm chân dung văn học đã và sẽ được viết ra Đấy mới là cơ sở cụ thể để bàn đến lý thuyết về thể tài này Chúng ta

có thể hiểu đơn giản rằng chân dung văn học là những sáng tác dựng lại chân dung của một con người, gắn liền với một sự kiện văn học, một thời kỳ văn học, và những đối tượng ấy thực sự là một nhân vật văn học Viết chân dung văn học thường là lấy nhà văn làm đối tượng để nhận thức và mô tả, nhằm mục đích cao nhất là tạo ra được những hình týợng nhà văn độc đáo khác nhau Chân dung văn học là một thể tài khá co giãn không có ranh giới rõ rệt,

dễ lẫn vào các thể khác, nó không có đường biên rạch ròi

1.1.2 Đặc điểm

Chúng tôi nghĩ rằng, trước hết muốn xác định các đặc điểm, đặc trưng

cơ bản của thể chân dung cần truy lại nguồn gốc của chân dung văn học Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy cho rằng, “chân dung văn học có gốc gác từ phê bình tiểu sử”[49,tr.54-55] Phê bình tiểu sử là một trường phái phê bình trước hết xuất phát từ tiểu sử nhà văn, xem tiểu sử là căn cứ quan trọng để phát hiện, giải mã tác phẩm Như vậy, nhìn từ nguồn gốc, chân dung văn học trước hết

là một kiểu, một dạng sinh động của phê bình văn học, là tìm mối quan hệ giữa văn chương và con người Tác phẩm chân dung được xác định có giá trị như thế nào dựa trên các mặt như: cung cấp những tư liệu đặc sắc về chân dung, xây dựng hình tượng nghệ thuật sinh động, hấp dẫn, những giá trị thẩm

mỹ, nhận thức, giáo dục sâu sắc Theo Văn Giá “đã gọi là chân dung, trước nhất phải là chân dung đã - nơi gương mặt đời sống, nhất là đời sống tinh thần phải được hiện lên với tất cả các chất liệu và chi tiết cụ thể, sống động của nó Tuy nhiên, khi dựng chân dung, do sự quan tâm, lựa chọn đầy tính chủ quan của chủ thể người viết, nên mỗi chân dung văn học lại có sự kết hợp, thiên về phê bình văn học, báo chí, hay tản văn Cách phân loại cốt để nhận diện, và thực tiễn bao giờ cũng phong phú và phức tạp hơn mọi sự phân loại.”[11]

Trong thể chân dung, tác giả trước hết cần phải dựng chân dung sao cho đúng (ký), sau đó làm sao cho nó sống động, thể hiện được thần thái con nguời (văn), phân tích đánh giá vai trò, vị trí (bình) Từ đó có thể thấy ba đặc điểm của thể chân dung văn học:

Thứ nhất: chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại ký văn học Dạng ký là dạng cơ bản nhất của thể chân dung Thể ký rất gần với chân dung văn học ở hình thức trình bày, nó không dùng các thủ pháp cốt truyện Cho dù có sáng tạo, hư cấu đến đâu chăng nữa thì sự hư cấu ấy vẫn phải dựa trên cơ sở, nền tảng có thực trong đời Nếu như ký chân dung lựa chọn những con người có thật, điển hình ở một lĩnh vực nào đó trong đời sống làm đối tượng khắc họa, thì đối tượng của chân dung văn học chủ yếu là giới văn nghệ

sĩ Không chỉ tái tạo, khắc họa chân dung mà chân dung văn học còn có nhiệm vụ đánh giá, cắt nghĩa, lý giải tài năng của đối tượng Có thể thấy chân dung nhà thơ Quang Dũng trong những trang viết của Nguyễn Đăng Mạnh

(Quang Dũng - Người thơ) hiện lên chân thật Quang Dũng hùng tráng trong

những trang thơ Tây Tiến, khi trở về đời thường lại hiền lành chân chất Nhà

phê bình Vương Trí Nhàn trong Tô Hoài và những nghiêm chỉnh của kiếp phù

du đã thành công khi dựng chân dung Tô Hoài - một con người đa diện, độc

đáo: “Hơn 50 năm trời liên tục như thế, lẽ tự nhiên là ở Tô Hoài, hình thành nên cả một nếp sống lạ lùng Ở ông cùng lúc tồn tại nhiều con người khác nhau: nhà văn lam lũ ham đi ham viết và anh cán bộ tháo vát, chẳng việc gì từ nan; người lãng tử lang thang trong đời vui đâu chầu đấy và ông chủ văn chương nhạy cảm, giàu kinh nghiệm, biết đối phó với mọi chuyển biến ở khu vực mình phụ trách ” Chân dung văn học còn cung cấp thêm những hiểu biết thú vị, quý báu cho độc giả Không chỉ vậy, bối cảnh văn hóa - lịch sử mà người nghệ sĩ đã sống và sáng tạo cũng được tái hiện sống động trong nhiều

chân dung văn học: bức chân dung về Xuân Diệu trong Cát bụi chân ai, một

nhà thơ lãng mạn về tình yêu nhưng ngoài đời lại là con người luôn cô đơn, suốt đời nhớ thương và chờ đợi trong những “mối tình trai” Lối viết chân dung – hồi kí – tùy bút này của Tô Hoài nếu không trường vốn, không đi nhiều, quen biết nhiều, và ghi chép nhiều như Tô Hoài, chắc không viết nổi

Đọc Cát bụi chân ai, ta thấy có khi chỉ là một chi tiết rất nhỏ, tưởng chừng

chỉ thoáng qua, nhưng nhà văn cũng nắm bắt được và biến nó trở thành cái

“thần thái nhân văn” và người đọc cũng không thể nào quên được, nó cứ ám ảnh trong trí nhớ của mỗi độc giả

Thứ hai: chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học

Có lẽ những nhà nghiên cứu, phê bình là những người có công lớn nhất trong việc hình thành thể chân dung văn học Họ là những người nhận nhiệm vụ thiêng liêng của văn học là chiêm ngưỡng và phác họa chân dung các nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu Vì vậy, mỗi người chiêm ngưỡng ở một góc độ khác nhau, với một lăng kính khác nhau, tạo nên những nét vẽ rất riêng và hết sức độc đáo

Trong tác phẩm chân dung văn học, hình tượng nghệ thuật luôn được soi sáng bởi một cái nhìn chủ quan của tác giả Có lúc, tác giả còn trực tiếp bộc lộ quan điểm, tư tưởng của mình Theo Nguyễn Quốc Luân thì: “chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học” [24;tr.25] Còn Nguyễn Đăng Mạnh khẳng định: ngoài đặc trưng thuộc thể ký người thật việc thật, chân dung văn học còn là một dạng của phê bình văn học Theo ông, cái đích cao nhất của chân dung văn học vẫn là nhằm vào người cầm bút, vì vậy người viết chân dung phải tìm ra được sự thống nhất (ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn chứ không phải ở bề ngoài) giữa văn và người của mỗi cây bút, để từ người mà “rọi sáng” cho văn Đây cũng chính là một biểu hiện của tính chất phê bình trong chân dung văn học Tác giả Vương Trí Nhàn cũng viết trong

phần Lời dẫn của cuốn Chân dung văn học: “Chân dung văn học là một thể tài

ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học” [32,tr.5] Ta có thể tìm thấy những chân dung mang tính phê bình phần lớn thuộc về các nhà phê bình văn học, như Nguyễn Đăng Mạnh, Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên, Chu Văn Sơn, Nguyên An; hoặc thêm một số ít chân dung của các nhà văn như Bùi Ngọc Tấn, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái…

Tác giả viết chân dung văn học thường tiếp cận nhân vật của mình theo

ba cách: khai thác thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của nhà văn, từ đó mà dựng nên hình tượng của nhà văn đó; dựng chân dung nhà văn hoàn toàn từ góc

độ đời tư, thông qua những chi tiết về tính cách, đời tư của nhà văn; kết hợp cả hai cách trên, tức là xây dựng chân dung nhà văn cả từ tác phẩm và con người ngoài đời của họ, cố gắng chỉ ra và lý giải về mối liên hệ giữa văn và người Ở đặc điểm thứ ba này, người ta dễ nhầm lẫn giữa chân dung văn học với phê bình tác giả Phê bình tác giả có đích đến là khẳng định tài năng, phong cách, đóng góp của nhà văn, nghệ sĩ Nhưng lại không quan tâm nhiều đến tiểu sử cuộc đời của tác giả

Ví như khi viết Họ trở thành nhân vật của tôi, Hồ Anh Thái không chỉ ngợi ca Ma Văn Kháng với Ngược dòng nước lũ mà ông còn viết: “Không phải

tôi tưởng tượng ra cảnh này đâu nhé, lô gích của những gì Ma Văn Kháng đã gieo phải dẫn đến vụ gặt này, chỉ có điều anh đã không gặt Trực tiếp biên tập cho cuốn sách này đang được dịch ra tiếng Anh, dù có thế nào, tôi vẫn đòi anh một cái kết đại loại như thế, chứ không lặng lẽ như trong bản đã phát hành”[46,tr.11] Hoặc: “Ông kể chuyện mình, chuyện người, chuyện đời, kể hết cả cái hay cái dở của mình, giọng điềm nhiên như thể thời thế ấy tất nhiên tôi phải vậy anh phải vậy… Rồi mới nghĩ tại sao Ma Văn Kháng không viết hồi

ký, chắc hẳn còn nhiều điều thú vị mà anh chưa trút được vào tiểu thuyết?”[46,tr.13] Chỉ một vài câu ngắn gọn thế thôi nhưng ta vẫn thấy chất phê bình đậm rõ trong ông

Đặc điểm thứ ba đó là chân dung văn học là một thể văn bộc lộ đậm nét tính chất chủ quan của người viết Dựa vào việc lựa chọn chi tiết, hồi tưởng

để dựng lại bộ mặt tinh thần của nhà văn, người nghệ sĩ Thể văn này đòi hỏi người viết không chỉ là người có sự tiếp xúc, gần gũi với tác giả (đối tượng được nói đến trong tác phẩm) mà còn phải là người cũng tham gia vào đời sống văn học Ví như Tô Hoài thường dựng chân dung văn học gắn với những

kỉ niệm của chính tác giả Những kỉ niệm ấy, hầu hết Tô Hoài đã được chứng kiến và được “mắt thấy tai nghe”, hay trực tiếp là người cùng tham dự cho nên nó hiện rất sâu đậm, rõ ràng trong kí ức của nhà văn Là chân dung được dựng theo dòng hồi tưởng, song chân dung của Tô Hoài khác chân dung của các nhà văn khác ở chỗ tác giả không kể về toàn bộ cuộc đời sự nghiệp sáng tác của họ theo một trật tự thời gian nhất định mà chỉ kể ở từng đoạn, từng quãng đời mà nhà văn biết, thậm chí biết rất kĩ Quả là bao nhiêu chuyện, bao nhiêu người lúc chầm chậm hiện dần lên, qua từng trang, mà lối suy tư cách ứng xử, thói tật vụn vặt cùng niềm khát khao sống và viết ở họ cứ rõ dần, đậm dần; lúc lại vùn vụt chạy qua như một đoạn phim tư liệu quay nhanh Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết những chân dung đặc sắc lại là những tác phẩm do những nhà văn tài năng, những nhà phê bình lý luận có năng khiếu sáng tác viết về những người cùng thời, những người bạn của chính tác giả Những tình bạn giữa Tô Hoài và Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Nguyên Hồng…

trong Cát bụi chân ai và Những gương mặt hay mối thân tình giữa Hồ Anh

Thái với diễn viên Chí Trung, Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng, Tô Hoài là một tiền đề quan trọng, giúp cho các bức chân dung văn học của các tác giả này trở nên hấp dẫn, thuyết phục và hơn hết là rất chân thực, gần gũi Có thể cũng xuất phát từ chính những mối quan hệ thân thiết với những nhân vật được tái hiện trong tác phẩm đó mà tác giả dễ dàng bộc lộ những cảm nhận chủ quan của người viết Khi những trang sách của Hồ Anh Thái đến tay bạn

đọc, người đọc cảm nhận được ngoài mối thân tình với nghệ sĩ Chí Trung ra, ông còn rất yêu mến nghệ sĩ này Tác giả không ngần ngại dành những lời ngợi ca về những đóng góp và sự cố gắng của Chí Trung; hay Ma Văn Kháng, Lê Dung…

Chân dung văn học chú ý đến cả tác phẩm cũng như các chi tiết về con người ngoài đời của tác giả, lối viết của nó là sự kết hợp cả văn tự sự lẫn văn phân tích bình luận và điểm đặc sắc ở đây là chất văn học của chân dung văn học Vì thế chân dung văn học với tính chất phóng túng, tự do đặc trưng đã góp phần khẳng định vị trí của thể chân dung văn học trong toàn bộ nền văn

học nói chung Cả ba đặc điểm trên của thể chân dung văn học cần hòa quyện, phối hợp hài hòa thì mới tạo nên sự thành công trong bài viết của tác giả

1.2 Khái quát về quá trình phát triển của thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại

Có nhiều cách tìm hiểu khác nhau, nhưng theo sự khảo sát và tìm hiểu của mình khi nghiên cứu công trình này, chúng tôi đồng ý với những ý kiến chia quá trình phát triển của thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam đương đại thành ba giai đoạn:

Giai đoạn 1930 - 1945 là thời kì thể chân dung văn học của Việt Nam hình thành, phát triển Thời kỳ này xuất hiện nhiều văn nghệ sĩ và các tác

phẩm văn học với những sáng tác thuộc các thể loại phong phú Hai cuốn Thi

nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc

Phan đã mở đầu cho một thể tài đầy tính hấp dẫn, gặt hái được những giá trị quý báu, tạo tiền đề cho sự nở rộ của tiền đề này trong văn học Việt Nam đương đại

Giai đoạn 1945 - 1975: thể chân dung bị hạn chế Đây là thời kỳ văn học giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và để quốc Mĩ Lúc này, văn học chân dung không phát triển rầm rộ do yêu cầu của hoàn cảnh lịch

sử Các tác giả hăng say viết về những vấn đề của cuộc chiến Đôi khi là những tác phẩm chân dung ngợi ca, tôn vinh

Giai đoạn 1986 - nay: là thời kỳ phát triển đỉnh cao của thể chân dung văn học, xã hội Việt Nam chuyển dần và chuyển mạnh sang một thời kì đổi mới khá toàn diện, từ một số quan niệm về nhà nước, thiết chế xã hội, cơ cấu kinh tế… Trên văn đàn, người đọc được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ lớn của văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp Từ 1986, ở nước ta tinh thần đổi mới, dân

chủ được nâng cao, mà chủ yếu là tôn trọng con người cá nhân, tôn trọng

hoạt động sáng tạo nghệ thuật Đặc biệt, không khí cởi mở hơn của quan

niệm văn chương, sự tự do dân chủ hơn trong sáng tác và tiếp nhận đã tạo điều kiện cho đời sống văn học phát triển trên cả bề rộng lẫn bề sâu Đây là tiền đề để thể tài chân dung văn học phát triển Thể chân dung văn học phát triển rất mạnh về cả số lượng và chất lượng Rất nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình tham gia viết cho thể tài này từ nhiều góc nhìn khác nhau, đồng thời cũng được dư luận xã hội cùng giới văn chương, báo chí đón nhận nồng nhiệt, thậm chí như một hiện tượng độc đáo, nhận nhiều ý kiến khen chê trái chiềù hết sức sôi nổi

Thể tài chân dung văn học đã có một sự đóng góp lớn trong việc giúp người đọc khám phá, hiểu sâu hơn về đời sống của nhà văn và những sáng tác của họ, từ đó hiểu hơn về diện mạo của nền văn học Việt Nam đương đại

Năm 1990 Nguyễn Đăng Mạnh viết Chân dung văn học, sau đó là Một số

gương mặt tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại (1992), Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (2000), Văn học Việt Nam hiện đại, những gương mặt tiêu biểu(2012) Năm 1998 nhà thơ Trần Đăng Khoa với

tập Chân dung và đối thoại Tô Hoài với Cát bụi chân ai (1992), Những

gương mặt (1997), Chiều chiều (1999) đã dựng lại một cách chân thật về

những người bạn nghệ sĩ, những người bình thường hay bạn thân tác giả Đọc tác phẩm ông, ta biết thêm nhiều điều lí thú về chân dung nhà văn cùng thế hệ với tác giả và con người tác giả Có những tác giả không chỉ dừng lại những chân dung văn học trong nước mà còn dựng những chân dung văn học ngoài

nước như Hồ Anh Thái với Họ trở thành nhân vật của tôi (2012), Tự kể, và gần đây nhất là Lang thang trong chữ Hồ Anh Thái viết: "Tất cả những con

người vốn tự mình sáng tạo ra cả một thế giới nhân vật, lần này chính họ lại

trở thành nhân vật trong tay người khác”[46] Trong Chân trời có người bay

của tác giả Đỗ Lai Thúy tác giả đã không viết chân dung văn học theo cách hiểu của số đông: văn là người, con người xã hội mà đây là những “chân dung tinh thần, chân dung học thuật được viết bằng ấn tượng, ký ức, cảm nghĩ, tán thưởng, tranh luận, thóc mách và đôi lúc vượt cả khoảng cách của sử thi”, sau

đó Đỗ Lai Thúy thông qua cuốn sách Vẫy vào vô tận để giới thiệu 17 chân

dung các nhà văn hóa, các nhà nghiên cứu có đóng góp cho con đường học

thuật và tư tưởng của đất nước Nếu Chân trời có người bay triển khai vấn đề theo chiều xã hội thì Vẫy vào vô tận lại phác họa chân dung theo chiều siêu thức (tư duy về tâm linh) Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa dày

hơn 300 trang thực tế là một cuốn chân dung văn học Đối thoại chỉ là cái cách để Trần Đăng Khoa dựng chân dung: chân dung các nhà văn, chân dung lớp nhà văn, chân dung một thời kì văn học

Sự ra đời, phát triển của chân dung văn học như nhu cầu cấp thiết của mỗi người viết, là “cú hích mạnh” thúc đẩy sự đổi mới, phát triển quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam Mỗi ngòi bút tìm cho mình một hướng khai thác riêng về chân dung văn học và do thế đã tạo nên sự độc đáo, đa dạng cho thể loại này Những nét phác sinh động hơn, ngày càng gần gũi, đời thường

về những nhà văn đã và đang làm rạng danh nền văn học hiện đại Viết về

những nhà văn đương thời, các cây bút chân dung văn học thường tìm đến những chi tiết thú vị trong những cuộc gặp gỡ chuyện trò, cố gắng đọc ra sự độc đáo trong cá tính của họ, tư tưởng và sự độc đáo của họ Kéo đối tượng lại gẩn nhất để quan sát chiêm nghiệm trong một bút pháp ký họa sinh động, thể chân dung văn học đương đại vẫn không từ bỏ mục đích quan trọng nhất của nó: thông qua nhà văn để hiểu thêm giá trị văn chương của họ, phát hiện cái riêng có trong tính cách và tác phẩm của họ Và bởi thế, thông qua một thứ ngôn ngữ trút bỏ hết quan phương, ít lý luận cao đạo mà chỉ là những trang viết về “bạn văn”, các tác phẩm chân dung văn học như đã mở ra một cuộc bàn tròn tay ba giữa nhà văn, người viết chân dung và người đọc Và từ

đó, nảy ra những suy nghĩ nhận định sâu xa về văn chương

1.3 Hành trình sáng tác của Hồ Anh Thái

1.3.1 Con người

Hồ Anh Thái sinh ngày 18 tháng 10 năm 1960 tại Hà Nội, quê gốc ở xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Năm 1977, ông tốt nghiệp THPT; năm 1983 tốt nghiệp Đại học ngoại giao chuyên nghành Quan hệ Quốc tế, sau đó làm việc tại Bộ Ngoại giao Ông tham gia nghĩa vụ quân sự hai năm Giải ngũ, ông tham gia viết báo và làm công tác ngoại giao ở nhiều quốc gia Âu - Mỹ, đặc biệt là Ấn Độ, Iran Giỏi ngoại ngữ, ông là một nhà ngoại giao, nhà nghiên cứu Ấn Độ, giảng viên thỉnh giảng tại nhiều trường Đại học nổi tiếng trên thế giới Hiện nay, ông là Tiến sĩ ngành Văn hóa phương Đông, công tác tại Bộ Ngoại giao Việt Nam, làm việc ở Đại sứ quán Việt Nam tại Iran

Hồ Anh Thái thuộc thế hệ các nhà văn lớn lên trong những năm chiến tranh và trưởng thành trong thời hậu chiến Ông là nhà văn đạt được nhiều thành tựu Từ khi là một cây bút trẻ, rất nhạy cảm với môi trường công nghiệp hiện đại, ông đã lựa chọn cho mình một phương thức thể hiện rất riêng Chính

sự hòa kết giữa cái phương Tây mới lạ và nét phương Đông thuần hậu đã ươm mầm cho cách cảm, cách nghĩ, cách chiêm nghiệm về cõi người, cõi đời khá độc đáo trong những trang viết sắc sảo của ông Có một nhà triết gia đã từng

nói “không ai tắm hai lần trong cùng một dòng sông” Điều này rất đúng với

Hồ Anh Thái Thích “xê dịch”, luôn thay đổi, vì thế, anh không dừng lại ở một cách viết mà mỗi đề tài là một lối viết phù hợp, luôn tìm cách tạo ra những công cụ văn chương mới Anh sợ hài lòng với chính bản thân mình, sợ một nền văn nghệ mà các nghệ sĩ cứ bám riết lấy một phương pháp vì có một phương pháp nào mà lại phù hợp với cả một nền nghệ thuật, phù hợp với cả một đời làm nghệ thuật? Truyện của Hồ Anh Thái đã phản ánh một cách trung thực những bộn bề, phức tạp của cuộc sống thời khủng hoảng, thời xây dựng Nhân vật trong các sáng tác của ông, vì lẽ đó, cũng trở nên gần gũi với tầm đón nhận, thị hiếu của người đọc hôm nay Đó là những con người ta có thể bắt gặp xung quanh hay ngay trong chính mình Mỗi người là một nhân vị riêng với những mảnh đời, những bi kịch khác nhau với tất cả chất người tự nhiên của nó

Ðến nay, Hồ Anh Thái đã có tới hơn ba mươi đầu sách, chứng tỏ một

“sức bền” thật đáng nể Không trông chờ vào ngẫu hứng, ông có một cách viết mang tính chuyên nghiệp Với ông, nhà văn chuyên nghiệp là người phải biết tự ép mình vào một thứ kỷ luật viết Và nhà văn chuyên nghiệp là người

có đủ kỹ năng và nghệ thuật để khi ngồi vào bên bàn, có thể huy động cảm hứng đến Hồ Anh Thái đã làm được điều ấy Bắt đầu viết văn từ lúc 17 tuổi, anh đã có thâm niên hơn 30 năm cày ải trên cánh đồng chữ nghĩa Ba mươi năm với khoảng 30 đầu sách đã xuất bản (tính cho đến thời điểm này), nghĩa

là gần như năm nào anh cũng có sách in ra Nghĩa là trong suốt 30 năm qua, lúc nào anh cũng đang viết Phải nhấn mạnh chi tiết này, bởi lẽ, nó cho thấy rất rõ tính chuyên nghiệp trong con người nhà văn của Hồ Anh Thái Nhà văn

chuyên nghiệp là người phải biết tự ép mình vào một thứ kỷ luật viết Và nhà văn chuyên nghiệp là người có đủ kỹ năng và nghệ thuật để khi ngồi vào bên bàn, có thể huy động cảm hứng đến

Với vốn hiểu biết sâu rộng về nhiều lĩnh vực, làm nhiều công việc khác nhau và đặc biệt ông rất “say” với nghiệp văn chương, nghề văn đối với ông

có sức lôi cuốn mạnh mẽ khó mà cưỡng lại được Ông từng nói: “Hễ định viết một cuốn sách mang tính nghiên cứu tôi lập tức nhớ ra rằng phải dành thời gian cho mấy cái truyện cần viết Tôi thích sáng tác hơn Thứ ngôn ngữ văn học không bị phủ bụi kinh viện quyến rũ tôi Những ý tưởng táo bạo, những cảm xúc mê đắm, những nhân vật sinh động, những tình huống khác lạ vẫn làm tôi say mê hơn cả những trang nghiên cứu” Ông là người có sở trường và nhạy cảm nắm bắt cái mới, những vấn đề thời sự của cuộc sống hiện đại Tác phẩm của ông có khả năng bao quát phạm vi hiện thực cả ở bề rộng lẫn chiều sâu Người ta nói với nhau rằng, trong số các nhà văn đã thành danh hiện nay,

Hồ Anh Thái là người nhận được bản thảo tác phẩm của các bạn trẻ nhiều nhất Có những người gửi tác phẩm cho anh nhờ đọc hộ cho dù chưa một lần gặp mặt Điều đó chứng tỏ ông đã có được sự tin tưởng của không ít người Với thái độ làm việc nhiệt tình, nếu những tác phẩm tốt, ông còn giúp họ để tác phẩm được xuất bản và thậm chí là viết lời giới thiệu cho sách Mạc Can chính là một ví dụ Không phải là sự tiêu tốn thời gian và công sức, mà hơn hết, ông đọc và giúp đỡ những nhà văn trẻ chưa nổi danh ấy còn bởi lòng nhiệt huyết, ông tìm thấy niềm vui nơi công việc Điều đó chẳng phải là cần thiết và đáng quý lắm sao?

Trong văn chương, ông có quan niệm rất rõ ràng: “Nghề văn là một nghề cao quý nhưng không thể nói là cao quý hơn những nghề khác” Từ đó, quan niệm của ông về nghệ thuật và con người cũng rất riêng Ông coi: “hiện thực là những gì ta nghe thấy, ta trải nghiệm là chưa đủ Hiện thực còn là cái

ta cảm thấy nữa Những gì tồn tại ở thế giới bên ngoài đều có thể tìm thấy ở bên trong thế giới mỗi con người.” Hồ Anh Thái có cách nhận thức và lý giải riêng về con người Con người trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái khá phức tạp,

đa dạng, và đều là những lát cắt chân thực của cuộc sống đương đại với đầy

đủ những cung bậc “đa sự - đa đoan” của nó Đó không phải là con người

“đơn trị”, “dễ hiểu” mà là con người đa chiều, đa diện Con người được nhìn nhận là một cá thể bình thường, trần trụi, chân thực Đó là những con người phàm tục, chỉ biết hưởng thụ thu mình vào thế giới cá nhân vị kỉ Chiều sâu trong cái nhìn nghệ thuật của Hồ Anh Thái trước hết thể hiện ở chỗ ông biết vượt qua lối mòn tư duy coi văn học là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản – hiện thực thô sơ – để nhìn cuộc đời như nó vốn có Để hấp dẫn người đọc, theo tác giả, hiện thực ngoài đời phải thông qua sự cảm thấy của nhà văn được nhào nặn bằng những suy tưởng và tưởng tượng của chủ thể sáng tạo

Trong Lang thang trong chữ, ông cũng đã nói rất rõ quan điểm của

mình trong hoạt động nghệ thuật: “Làm nghệ thuật là không được quyền nhạt Trong nghệ thuật có thể được tha thứ nhiều tội lỗi tày trời, nhưng tội nhạt thì không Tội nhạt phải bị đưa ra tòa tư tưởng, tòa văn hóa, tòa nghệ thuật, tòa lương tâm, phải mười lần đày xuống địa ngục Bởi cái nhạt của anh tra tấn tâm trí biết bao nhiêu người Chỉ có một cách làm anh trắng án: bỏ viết.”[44,tr.139] hay “Tôi cũng thích nhà văn đóng vai trò là vị chúa trời, thấy hết và biết hết, biết tất cả”[44,tr.126]

Là một nhà văn trực tiếp dựng chân dung cho bạn văn của mình đồng thời động viên các nhà văn Ma Văn Kháng, Hòa Vang viết hồi kí rất thành công nhưng Hồ Anh Thái có cái nhìn rất nghiêm khắc đối với thể loại tự truyện, hồi kí Chúng ta có thể thấy, Hồ Anh Thái xem nhẹ loại tác phẩm

“nịnh mặt” và đánh giá cao những tác phẩm chân thực Ông cũng đòi hỏi cao

ở thể loại này: “từ một nhân vật mà nhìn thấy thời đại, lại được chuyển tải bằng văn chương đúng nghĩa” Điều đó có nghĩa là người cầm bút phải có tài

và có tâm Chính vì thế, thể chân dung văn học của tác giả Hồ Anh Thái rất chân thực và sống động “Hồ Anh Thái là cây bút sung sức trên chặng đường dài Anh lặng lẽ làm việc không ồn ào phát ngôn những lời có cánh Ngày ngày anh dong đội quân chữ lẳng lặng chiếm giữ trận địa ( ) Dòng suy nghĩ

ẩn chứa trong những bóng chữ của anh vẫn đeo đẳng anh dấn thân vào miền đất còn ít dấu chân người” [48;tr.271]

1.3.2 Quá trình sáng tác

Sáng tác đầu tay là truyện ngắn Bụi phấn đã gây được ấn tượng với độc

giả bởi cách viết già dặn so với tuổi đời 17 của tác giả Với niềm đam mê nghệ thuật và nghiêm túc trong lao động nghệ thuật, “vật lộn với từng con chữ”, Hồ Anh Thái đã cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị và ông đã tạo cho mình một vị trí trong nền văn xuôi đương đại

Có thể nói không ngoa rằng từ khi bắt đầu cầm bút Hồ Anh Thái nổi lên như một hiện tượng, với giọng văn trẻ trung, tươi mới, viết về đời sống thanh niên, sinh viên với những cuộc phiêu lưu, những khát khao khám phá

đời sống Năm 1990, nhà văn viết cuốn tiểu thuyết Trong sương hồng hiện

ra (1989) Tác phẩm là cách mổ xẻ quá khứ một cách chân thực của nhà

văn Với cuốn tiểu thuyết này, Hồ Anh Thái đã làm được một sự khác trên mặt bằng văn học đương thời Trước hết là một cốt truyện lạ, đầy chất huyễn tưởng - một thứ của hiếm trong văn xuôi lúc bấy giờ: trong cơn hôn

mê cận kề cái chết (do bị điện giật) nhân vật chính của tiểu thuyết đã từ năm 1987 ngược thời gian trở lại với năm 1967, khi anh ta còn chưa ra đời!

Ở đó, anh ta gặp bà nội, bà ngoại, cha mẹ và những người hàng xóm trong bối cảnh Hà Nội đang còn bời bời bom đạn chiến tranh Tất cả đều trẻ hơn hai mươi tuổi so với chính họ ở thời điểm bắt đầu chuyện kể Và điều quan

trọng là, họ sống hồn nhiên hơn, cởi mở hơn, đối xử với nhau thân ái hơn

so với hai mươi năm sau Tính luận đề của tác phẩm được bật ra từ chính điểm này: qua cặp mắt trong veo của cậu trai mười bảy tuổi, tấm màn quá khứ vén lên, và người ta chợt nhận ra rằng thời gian đã hủy hoại con người

đến thế nào! Trong sương hồng hiện ra của Hồ Anh Thái là tác phẩm đã

tạo được một ngã rẽ khá bất ngờ khi chạm tới hiện thực ở bề sâu, mang tính phổ quát

Đầu những năm 1990, sau 6 năm sống tại Ấn Độ, ông trở lại văn đàn

với những tác phẩm về Ấn Độ: Người đứng một chân, Người Ấn, Tiếng thở

dài qua rừng kim tước, Cuộc đổi chác với giọng văn sắc lạnh lấy Ấn Độ làm

trung tâm

Với bản tính không ngừng tìm tòi những điều mới lạ, năm 2002, ông cho

ra đời tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế Thêm một lần nữa khi tác

phẩm ra đời đã tạo được bước đột phá Đến năm 2006, bằng lối viết táo bạo,

ông viết Mười lẻ một đêm Giọng điệu văn xuôi Hồ Anh Thái lúc này nghiêng

về giễu cợt, trào lộng, mỉa mai sâu cay và không hề nương nhẹ trước đối tượng Nhà văn phát hiện rất nhanh nhạy cái lố bịch trong đời sống, khai thác đến cùng phương diện gây cười của nó để đưa vào tuyến vận động của cốt truyện một cách thật nhuần nhuyễn

Năm 2000, ông được bầu là chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội cho đến năm

2010 Ông cũng được bầu là ủy viên ban Chấp hành hội Nhà văn Việt Nam từ

2005 đến 2010 Năm 2007, ông trở lại với đề tài Ấn Độ bằng tiểu thuyết Đức

Phật, nàng Savitri và tôi Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên của văn học Việt

Nam tái hiện chân dung Đức Phật thông qua một cốt truyện hấp dẫn, một văn phong giản dị, một đa cấu trúc có hiệu quả mở rộng chiều kích không gian và thời gian

Tác phẩm của Hồ Anh Thái thường mang tính triết luận, bao quát số phận của người Việt và đất nước thời hiện đại Ông là nhà văn có phát kiến về ngôn ngữ, tạo cho tiếng Việt thêm màu sắc, đa nghĩa và khả năng biểu đạt phong phú hơn Những tác phẩm tiêu biểu của ông vì vậy cũng khó chuyển dịch sang ngôn ngữ khác Sách của ông thường được phát hành với số lượng lớn và đã được dịch ra hơn 10 ngôn ngữ, trong đó có tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Thụy Điển

Việc xuất bản cuốn Họ trở thành nhân vật của tôi càng khẳng định

vững chắc hơn khả năng sáng tạo cũng như thái độ lao động nghệ thuật

nghiêm túc của nhà văn Hồ Anh Thái Những năm gần đây ta bắt gặp Lang

thang trong chữ và Tự kể của ông Đây đều là những cuốn sách thể hiện

phong cách viết về chân dung của Hồ Anh Thái, giọng điệu giễu cợt, hóm hỉnh sâu cay

Với tài năng và sức viết của mình, ông đã nhận được nhiều giải thưởng như một sự ghi nhận công lao của ông trên văn đàn: Giải thưởng truyện ngắn

1983-1984 của báo Văn nghệ (truyện Chàng trai ở bến đợi xe); Giải thưởng

văn xuôi 1986-1990 của Hội Nhà văn Việt Nam và Tổng Liên đoàn Lao động

Việt Nam (tiểu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng); Giải thưởng văn học

1995 của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam (tập truyện ngắn

Người đứng một chân); Giải thưởng (hạng mục văn xuôi) của Hội Nhà văn

Hà Nội 2012 (tác phẩm SBC là săn bắt chuột)

Ta thấy ông đã tạo dựng được một sự nghiệp văn học với số lượng tác phẩm khá dày dặn, trong đó có nhiều tác phẩm có giá trị Ông không những tạo được vị thế vững chắc trên văn đàn mà còn có khả năng tiến xa hơn nữa trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại

Tiểu kết: Tóm lại, trong chương đầu của luận văn người viết đã trình

bày hai vấn đề cơ bản: khái niệm, đặc điểm và sự hình thành phát triển

của thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam, đặc biệt là sự nở rộ của thể chân dung từ năm 1986 đến nay Ngoài ra, người viết còn đi vào những nét chính về con người cũng như những tác phẩm văn chương của

Hồ Anh Thái để người đọc hình dung về bối cảnh chung ảnh hưởng đến quá trình sáng tác của ông

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC CỦA

HỒ ANH THÁI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Đặc điểm trong cảm hứng dựng chân dung

2.1.1 Cung cấp tư liệu

Nếu không có cảm hứng sáng tạo thì khó lòng các nhà văn nghệ sĩ cho ra đời những tác phẩm hay Bất cứ công việc gì cũng đều cần có nguồn cảm hứng để tạo nên sự say mê, với người nghệ sĩ thì điều này là đặc biệt cần thiết Người đọc chỉ nhớ đến tác giả khi cái họ cầm đọc là những tác phẩm có giá trị

Chân dung văn học dường như là một bức tranh tả thực về con người nhà văn, nhà thơ với đời sống của họ Khi đọc chân dung văn học, người đọc

có thể tiếp cận với nhà văn, nhà thơ một cách cận cảnh trong bộ dạng, y phục hiện thực đời thường Nói về họ với tư cách một tài năng nghệ thuật nhưng cũng là một người bình thường của cuộc sống đời thường Để có thể dễ hiểu, chúng ta có thể hình dung việc dựng chân dung của nhà văn giống hệt một người hoạ sỹ cầm cây bút vẽ, hay như nhà kiến trúc sư thiết kế những tòa nhà, lại giống những nhạc sĩ dùng lời ca tiếng nhạc để dựng lại một con người, một chân dung, họ dồn tất cả vào để vẽ, viết Nguồn cảm hứng để tác giả dựng chân dung có thể là một con người, không kể là họ còn tồn tại hay đã lùi về quá khứ, cũng có thể là một sự kiện…Nhưng có một nguyên tắc hàng đầu trong việc dựng chân dung đó là người dựng chân dung phải biết tôn trọng sự thật, đảm bảo sự thật Tuy nhiên trong quá trình dựng chân dung, sự thật ấy được tái hiện dưới góc độ thẩm mỹ, trong thăng hoa nghệ thuật Có như vậy sáng tác ấy mới thực sự là một tác phẩm văn học Tôi nhớ I Êrenbua đã từng nói ở đâu đó rằng: “Từ lâu tôi muốn viết về một số người mà trong đời tôi có gặp về một số sự kiện mà tôi từng là kẻ tham gia hay chứng kiến” Một trong

những yếu tố làm nên cảm hứng dựng chân dung ở người cầm bút chính là mong muốn được cung cấp tư liệu cho độc giả

Nguyễn Thị Minh Thái cho rằng: “Hồ Anh Thái là một người viết hồi

ký thông minh, biết kể như thế nào là đủ Bởi nhà văn đã dùng chính ngòi bút của mình để kể chuyện đời mình Bằng một giọng văn trong trẻo, hồn nhiên

và dí dỏm Tự kể cho tôi cảm giác giống như khi đọc tác phẩm thiếu nhi nổi tiếng Hoàng tử bé” Tự kể không chỉ là cuốn hồi ký để chúng ta hiểu thêm về

cuộc đời nhà văn Tác phẩm còn là nguồn tư liệu để người đọc hiểu thêm về bối cảnh đất nước ở một giai đoạn lịch sử

Nhà văn Hồ Anh Thái trong tập Họ trở thành nhân vật của tôi nhớ lại

lời của chính Tô Hoài khi nói về công việc dựng chân dung văn học: “Vẽ chân dung tự hoạ là rất khó, chỉ thiếu bản lĩnh là mình nịnh mặt mình và đưa

ra một bức tranh đẹp hơn”.[46,tr.27]

Nếu như khi đọc Cát bụi chân ai của Tô Hoài, khá nhiều độc giả hài

lòng với những tư liệu mà tập sách mang lại, một số bài viết ghi nhận đóng góp của tác giả khi công bố những điều liên quan đến chân dung một số nhà văn Việt Nam hiện đại Phần tư liệu mà tác giả mang lại đã trở thành nguồn

tài liệu quan trọng và vô giá Với Cát bụi chân ai - Tô Hoài đã khắc họa thành

công các hình tượng Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nguyễn Bính, Xuân Diệu… và giúp chúng ta hiểu rõ hơn về một thời đại văn học Đặc biệt Tô Hoài không thiêng liêng hóa hình tượng, không tô vẽ cầu kỳ Nguyễn Tuân nhưng chân dung Nguyễn Tuân không vì thế mà mất đi vẻ khả ái, đẹp đẽ và

ấn tượng Chỉ điểm xuyết về con người Nguyễn Tuân trong giai đoạn tiền chiến, rồi đi ngược lại mãi về một thời rất xa, cứ thế cuộc đời dấn thân của Nguyễn Tuân như Tô Hoài biết từ sau 1945 tới nay hiện lên sinh động với tất

cả những gì bình dị và thân thương nhất

Trong tác phẩm Họ trở thành nhân vật của tôi có thể nói là một tác

phẩm thể hiện rõ nhất tính chân dung mà Hồ Anh Thái khắc họa Hồ Anh Thái viết “…tất cả những con người ấy, vốn tự mình sáng tạo ra cả một thế giới nhân vật, nhưng lần này, chính họ lại trở thành nhân vật trong tay người khác Cũng như vậy, tôi có bộ sưu tập những người đã trở thành nhân vật của tôi”[46,tr.1] Đối tượng ông nhắc đến phần lớn là chân dung văn học về các văn nghệ sĩ nổi tiếng trong và ngoài nước, với đầy đủ tính cách đời thường và thành tựu trong công việc của họ Phần cuối cuốn sách là tiểu luận du ký, ghi chép về các chuyến đi đến đất Phật Ấn Độ, đến Ba Tư quê hương của những câu chuyện thần kỳ với những khu chợ và những tấm thảm, sang đất cố đô Lào “cùng ngồi với nhau ở miền Đông Nam Á”, đến Hàn Quốc, hay sang châu Mỹ, châu Úc, châu Âu… Chân dung người nghệ sĩ lao động, sáng tạo nghệ thuật được gắn liền với chân dung con người đời thường là đặc điểm nổi

bật trong Họ trở thành nhân vật của tôi Khi đọc những chân dung mà Hồ

Anh Thái tái hiện lại, ta dễ dàng nhận thấy ông quan tâm nhiều đến cuộc đời

và số phận của tác giả để cắt nghĩa những trang viết của họ Điều đó giúp ông đạt được hiệu quả kép cần có trong những chân dung văn học: giúp cho bạn đọc hiểu một cách chân thực số phận, cuộc đời của các tác giả “phía sau con chữ” của họ và đánh giá đúng, khách quan giá trị văn chương của mỗi tác giả Phía sau những con người như: Ma Văn Kháng, Vũ Bão, Đoàn Lê… hoặc nhà văn nước ngoài Wayne Karlin, Kostas Sarantidis là biết bao thương mến và những kỷ niệm, trò chuyện, gặp gỡ Tình cảm ông dành cho Đoàn Lê, Tô Hoài… khá sâu đậm Hồ Anh Thái không phải kiểu người viết bừa tràn lan, ông chỉ viết về những ai, về những gì ông thật hiểu, thật yêu mến và tâm đắc

Những chân dung của ông lôi cuốn biết bao bạn đọc cũng vì điều này Họ trở

thành nhân vật của tôi còn cung cấp cho bạn đọc một tiểu sử vắn tắt, danh

mục các tác phẩm và đặc biệt là những mẩu chuyện đan xen như buổi trò

chuyện… tạo sự gần gũi, chân thật, để người đọc có thể cảm nhận trực tiếp về

tư tưởng học thuật, tầm vóc tư duy, lĩnh vực tâm đắc của từng nhà văn nghệ sĩ

đó Có thể nói Hồ Anh Thái đã cung cấp một nguồn tư liệu vô cùng quý giá cho lịch sử văn học

Cái tinh tế của Hồ Anh Thái thể hiện ngay trong cách đặt nhan đề cho mỗi bài viết Mỗi nhan đề dường như đã thâu tóm một nét nào đó rất cơ bản của đối tượng Hầu hết các nhà văn nhà thơ hiện lên với đặc điểm rất rõ nét:

Lê Minh Khuê với “người đàn bà viễn thị”, Ma Văn Kháng với “Ngược dòng nước lũ”, Đoàn Lê “Chị tôi”, hay Tô Hoài với “Chiều chiều” Bên cạnh đó ông tỏ ra rất tinh tế trong cách bình và phát triển lời bình luận xuyên thấu tác phẩm, cung cấp cho bạn đọc những phát hiện mới

Trong Họ trở thành nhân vật của tôi chúng ta cũng tìm thấy những bài

viết về Ấn Độ Tác giả cung cấp những hiểu biết của mình về nền văn hóa Ấn

Độ Có lẽ với khoảng thời gian dài 6 năm học tập, nghiên cứu, làm việc tại Ấn

Độ, với việc dọc ngang hầu khắp các tiểu bang của lục địa này, đã tiếp xúc với mọi người đủ các đẳng cấp, khai thác được nhiều nguồn tài liệu từ các thư viện và viện nghiên cứu đã giúp ông có một vốn hiểu biết phong phú khi viết

về Ấn Độ Có thể nói mảnh đất Ấn Độ xa xôi là nơi có nhiều duyên nợ với

Hồ Anh Thái Đây là nguồn cảm hứng bất tận cho những trang viết của ông

Đến Lang thang trong chữ, Hồ Anh Thái cũng không quên viết về Campuchia

và Ấn Độ “Năm 2008, tôi mới đến thăm Ăngkor ở Siem Riep Một quần thể đền chùa đồ sộ, kiến trúc và điêu khắc rất ấn tượng Một sự pha trộn các sự tích của đạo Hindu và đạo Phật Trong đền thấy toàn tượng thần Sáng tạo Brahma bốn mặt, ở Ănkor gọi là Bayon nhưng bản địa lại nhầm lẫn coi đấy là Shiva, thần Hủy diệt và Tái tạo Toàn là các hiện thân của thần Bảo Vệ Vishnu, rồi chim thần Garuda, rắn thần Naga, bò thần Kamdhenu (bò cái mới

là thần còn bò đực Nandi chỉ là phương tiện giao thông của Shiva), rồi các vũ

nữ trên thiên đường Apsara, rồi biểu tượng sinh thực khí mang những cái tên đặc Ấn Độ là linga và yoni…”[44,tr.77]

Trong quá trình nghiên cứu của mình, chúng tôi thấy trong cuốn tiểu

luận Họ trở thành nhân vật của tôi, ở phần III với tên gọi Chốc lát những bến

bờ, Hồ Anh Thái cũng đã đưa vào những bài viết về Ấn Độ và văn hóa Ấn

Độ Tác giả đã giới thiệu ngắn gọn nhưng khá đầy đủ về đạo Phật ở Ấn Độ và những sự kiện, địa danh liên quan đến Đức Phật Sự kiện, nhân vật, chủ đề không mới bởi đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Ấn Độ và đạo Phật bàn kĩ Những cái trừu tượng về đạo, giáo trở nên đơn giản và dễ hiểu, gây hứng thú cho người đọc

Ông đã đưa ra những địa danh cụ thể, những số liệu chính xác, cập nhật bên cạnh những thông tin quen thuộc để tăng sức thuyết phục cho độc giả, đồng thời cũng chứng tỏ một khả năng am hiểu tường tận, chi tiết của mình Ông cung cấp kiến thức về một nền văn hóa lâu đời “Trong bốn vùng đất quan trọng nhất liên quan đến cuộc đời của Đức Phật, chỉ có Lumbini là thuộc Nepal, còn ba nơi khác ngày nay đều nằm trên lãnh thổ Ấn Độ Lumbini là nơi hoàng tử Siddhartha (Tất Đạt Đa) cất tiếng chào đời Kushinagar là nơi Đức Phật lui về nghỉ lại những ngày cuối cùng, và nhập Niết Bàn ở tuổi tám mươi Hai nơi này là chứng nhân để nói cho nhân loại biết rằng Đức Phật cũng là một con người như mọi người trần, cũng có sinh và có tử Hai nơi khác biệt quan trọng hơn: Boddhgaya, nơi hoàng tử Siddhartha sau bao thăng trầm của cuộc tìm kiếm chân lý đã ngồi nhập định dưới gốc cây bồ đề và được khai minh Sau đó người vượt 250 cây số đường rừng để tới Sarnath, giảng bài kinh đầu tiên cho năm tín đồ đầu tiên của phật giáo.”[44,tr.288] Hoặc rất cụ thể chi tiết như sau: “Thác Niagari bị đường biên giới giữa Canada và Mỹ chia làm hai phần Phía bên Mỹ, thác nhỏ hơn, độ cao chỉ từ

21 mét đến 34 mét, nhìn rõ ngọn thác Phía bên Canada thì bụi nước mù mịt, sầm sập mỗi giây 2.832 mét khối nước đổ xuống từ độ cao 52 mét”[44,tr.370]

Hồ Anh Thái còn cung cấp cho người đọc những thông tin hấp dẫn về thành phố cảng Busan Đây là thành phố lớn thứ hai của Hàn Quốc, cũng là một thành phố cảng tấp nập sầm uất, tuyệt đẹp: “Thành phố cảng Busan buổi chiều ấy hiện ra tấp nập, sầm uất và đẹp tuyệt Bến cảng nối tiếp bến cảng Những cây cầu nối những bờ vịnh bên này bên kia Những con tàu chen chúc trên dòng nước xanh thẫm mùa đông Trai gái nắm tay nhau đi trên đường.” [46,tr.399]

Tác phẩm chân dung văn học của những nhà văn tài năng không chỉ dừng lại ở việc cung cấp tư liệu mà họ đã dựa vào tư liệu để dựng lên những hình tượng chân dung nghệ thuật giàu chất thẩm mĩ và gây ấn tượng sâu sắc với độc giả Như vậy, một tác phẩm chân dung văn học không phải là một tập hợp những thông tin về tiểu sử, sinh hoạt, cá tính, hình thể của đối tượng mà hơn thế, đó còn là một tác phẩm văn học

Hồ Anh Thái còn cung cấp cho người đọc những tư liệu độc đáo về những vùng miền khác trên thế giới với những đặc trưng của nơi đó: nước Úc với nhà hát Sydney “Biểu tượng của Liên hoan Quốc tế Các nhà văn 1999 ở Sydney là hình một chiếc bút lông ngỗng màu trắng phác lên nền xanh nước biển ba nét vẽ như ba cánh buồm trắng, cũng là hình nhà hát opera nổi tiếng của thành phố Sydney Cây bút và nhà hát opera bên bờ biển – tưởng như chẳng có biểu tượng nào đầy đủ hơn”[46,tr.329] Sau đó là những số liệu cụ thể: “Thực ra nhà hát Opera chỉ là một trong năm nhà hát của cả quần thể, và không phải là nhà hát lớn nhất Trong quần thể còn có một phòng triển lãm, hai tiệm ăn và sáu tiệm rượu Người ta đã đưa ra những số liệu chính về nhà hát: xây dựng mất 19 năm, tổng chi phí là 102 triệu đô la, đỉnh mái cao nhất là

67 mét so với mặt nước, các vòm mái lợp 1.056.000 viên ngói men Thụy

Điển tự rửa sạch bằng nước mưa, và tòa nhà sử dụng 6.223 m2 thủy tinh Pháp ”[46,tr.324] Rồi đến rượu vang, bóng bầu dục, hài kịch ở Melbourne ; Đan Mạch với Truyện thần tiên, nàng tiên cá, Andesxen, lâu đài Hamlet; Thụy Điển với rạp chiếu phim, bảo tàng ngoài trời; Thổ Nhĩ Kì, đất nước phát triển hiện đại sầm uất, cởi mở năng động Qua những mẩu chuyện

và cách viết của Hồ Anh Thái, những miền đất xa lạ trở nên thân quen, người đọc có cơ hội khám phá tỉ mỉ kĩ lưỡng hơn về những thứ mà trước đây chỉ mới nghe nói qua

Những trang viết của ông còn cung cấp cho người đọc nhiều thông tin

về sân khấu, điện ảnh Có thể hình dung ông là một đạo diễn có kinh nghiệm đồng thời cũng là một khán giả có tầm trong đánh giá, bình luận về sân khấu, điện ảnh trong và ngoài nước Ví dụ: ông rất thán phục sự phát triển nhanh chóng của điện ảnh Iran, đánh giá cao sự sáng tạo của các đạo diễn nước bạn

đã dám nghĩ dám làm Phải là người am hiểu sân khấu thì mới có thể thưởng thức và đánh giá chuẩn xác về nó

Như vậy, có thể thấy một trong những đặc điểm trong cảm hứng dựng chân dung là việc cung cấp tư liệu văn học

2.1.2 Cắt nghĩa một thời văn học

Banlzac đã từng nói “Nhà văn phải là người thư kí trung thành của thời đại” Điều đó lại càng đúng ở thể chân dung văn học Viết chân dung văn học

là một cách chắp nối những mảnh nhỏ của mỗi đời văn thành một tổng thể nhằm soi sáng chân dung của cả một nền văn học hiện đại, từ đội ngũ sáng tác, đến sự phong phú của sáng tạo, của tính cách nhà văn, nhà thơ Đồng thời, viết về người khác cũng là một cách bộc lộ mình về quan điểm văn chương, quan niệm cuộc đời và cá tính sáng tạo độc đáo của chính người dựng chân dung - một sự bộc lộ mạnh mẽ, dũng cảm và giàu xúc cảm với bạn văn, với đời và văn chương Để tạo ra được phong cách riêng của mình là