Luận văn sư phạm Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ******** TRẦN THỊ NGUYỆT THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT MƯỜI LẺ MỘT ĐÊM CỦA HỒ ANH THÁI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

********

TRẦN THỊ NGUYỆT

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG

TIỂU THUYẾT MƯỜI LẺ MỘT ĐÊM

CỦA HỒ ANH THÁI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Thị Kiều Anh

LỜI CẢM ƠN

Đề tài khoá luận tốt nghiệp Đại học: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái được hoàn thành dưới sự hướng dẫn tận tình của cô giáo Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin gửi tới cô lời cảm ơn sâu sắc nhất

Tôi cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới các thầy cô trong Khoa Ngữ văn, trong tổ Lí luận văn học, các bạn trong nhóm đã giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 05 năm 2010 Tác giả khoá luận

Trần Thị Nguyệt

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài khoá luận tốt nghiệp Đại học: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô giáo Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tác giả

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 05 năm 2010 Tác giả khoá luận

Trần Thị Nguyệt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp của khóa luận 4

8 Bố cục của khoá luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái 5

1.1 Khái niệm “quan niệm nghệ thuật về con người” 5

1.2 Vài nét về sự vận động trong “quan niệm nghệ thuật về con người” ở tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 8

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Hồ Anh Thái trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm 13

1.3.1 Con người đa diện 13

1.3.2 Con người của luật nhân quả 14

1.3.3 Con người bản năng 15

1.3.4 Con người tha hoá 16

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái 18

2.1 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật 18

2.1.1 Khái niệm nhân vật 18

2.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật 21

2.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái 22

2.2.1 Nhân vật nghịch dị 22

2.2.2 Nhân vật lưỡng diện, đa diện 32

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái 41

3.1 Cách đặt tên nhân vật 41

3.2 Xây dựng nhân vật qua tình huống 44

3.3 Xây dựng nhân vật qua chi tiết gợi bản chất 47

3.4 Bút pháp trào lộng, giễu nhại 48

KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Hồ Anh Thái sinh năm 1960 tại Hà Nội, nguyên quán ở Nghệ An Ông theo học bậc Đại học ngành Quan hệ quốc tế Hiện nay, ông là tiến sĩ ngành văn hóa phương Đông, công tác tại Bộ ngoại giao Việt Nam

Trong nghề viết văn, ông là một cây bút có sức viết dồi dào, có phong cách viết độc đáo

1.2 Những trang viết của Hồ Anh Thái đã đến với bạn đọc từ những năm 80 của thế kỉ trước Ngày đó, cách viết của ông thật trữ tình, sâu lắng không gây “shock”, không ồn ào

Theo thời gian, Hồ Anh Thái thật sự gây xôn xao dư luận với Tự sự

265 ngày, Bốn lối vào nhà cười, Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm và mới đây nhất là cuốn tiểu thuyết về Ấn Độ Đức phật, nàng Savitri và tôi Độc giả thấy Hồ Anh Thái sắc sảo hơn, châm biếm, giễu nhại cũng sâu cay hơn Ông đã có những bứt phá trên hành trình nghệ thuật, tạo ra những hiệu quả nghệ thuật rất đáng ghi nhận trong tác phẩm của mình

Nối tiếp những thành công, đến năm 2006 vừa qua, tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái đã xuất hiện trên văn đàn đương đại như một hiện tượng độc đáo của tiểu thuyết Việt Nam trong những năm gần đây

Những tác phẩm mới đây của Hồ Anh Thái nói chung và tiểu thuyết Mười lẻ một đêm nói riêng đã gây được tiếng vang, đem lại nhiều cái mới

mẻ, nhiều vấn đề đáng suy ngẫm đối với người đọc Có khá nhiều bài viết về tiểu thuyết này ở các phương diện khác nhau và ở những mức độ khác nhau Nhưng phần lớn các bài viết này chỉ xuất hiện trên báo hoặc trên một số trang Web và có rất nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ Chính vì lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

cho khoá luận tốt nghiệp Đại học của mình với hy vọng sẽ góp một tiếng nói nhỏ trong việc khẳng định những thành công trong sáng tác của nhà văn Hồ Anh Thái

chữ dũng cảm- nhảy thẳng vào những ngổn ngang của đời sống hôm nay Sẽ

có nhiều đối tượng chỉ đọc một lần rồi… không dám đọc Hồ Anh Thái nữa! Nhưng độc giả đang ngày càng tìm đến Hồ Anh Thái nhiều hơn, lớp độc giả… hiểu tác giả Sau tiểu thuyết nhiều dư luận Cõi người rung chuông tận thế cách đây đôi năm, Mười lẻ một đêm vẫn không phụ lòng bạn đọc.” [16]

- Trong bài viết Tiếng cười trên từng trang trên báo Tin tức cuối tuần

cuốn tiểu thuyết hơn 300 trang với cách viết hài hước, tràn đầy chi tiết Carnaval, khiến nó trở thành cuốn sách được yêu thích nhất trong tháng 3 –

2006 Không ai lạ lẫm gì lối viết của nhà văn Hồ Anh Thái, nhưng bạn đọc vẫn vấp từ bất ngờ này sang bất ngờ khác Một cuốn tiểu thuyết chứa nhiều thông tin xã hội làm bạn đọc ngộp thở.” [10]

- Tác giả Bảo Hân với bài viết Thông điệp từ số phận mỏng manh:

“Những năm trở lại đây, nhà văn Hồ Anh Thái đang gây một hiện tượng thú

vị trên văn đàn Việt Nam bằng những đứa con tinh thần được liệt vào hàng best-seller như: Trại cá sấu, Bến ô sin, Cõi người rung chuông tận thế,…

và mới đây nhất là cuốn Mười lẻ một đêm - tiểu thuyết được xem là đạt độ chín nhất của nhà văn đầy cá tính gốc xứ Nghệ này.” [4]

Qua những ý kiến trên, chúng tôi nhận thấy, dù đứng dưới góc độ nào, các nhà nghiên cứu cũng đi đến khẳng định tài năng, sự độc đáo của nhà văn

Hồ Anh Thái trong một số tác phẩm nổi lên gần đây nói chung và tiểu thuyết Mười lẻ một đêm nói riêng

Và qua đó chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nghiên cứu nào bàn sâu về đề tài Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của

Hồ Anh Thái Vì thế chúng tôi chọn đề tài này cho khoá luận tốt nghiệp Đại học của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Với khóa luận này, mục đích nghiên cứu của người viết là mong muốn đóng góp một phần nào đó vào việc tìm hiểu, khám phá thế giới nhân vật cũng như nghệ thuật xây dựng nhân vật độc đáo, hấp dẫn trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái một cách cụ thể hơn, sâu sắc hơn

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận là chỉ ra các loại nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

ở ba mặt: Cách đặt tên nhân vật; xây dựng nhân vật qua tình huống; xây dựng nhân vật qua chi tiết gợi bản chất; bút pháp trào lộng, giễu nhại

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái 5.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi chủ trương khảo sát ở tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hệ thống tổng hợp

- Phương pháp phân tích hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu lịch sử

- Phương pháp phân loại thống kê

- Phương pháp so sánh hệ thống

7 Đóng góp của khóa luận

Về mặt lý luận, với khóa luận này, người viết sẽ làm nổi bật nét đặc sắc

về thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Mười

lẻ một đêm của Hồ Anh Thái Đồng thời khóa luận sẽ khẳng định thêm sự đúng đắn, tin cậy của con đường nghiên cứu văn học đương đại

Về mặt thực tiễn, với đề tài này, người viết muốn tìm hiểu những đóng góp của Hồ Anh Thái trong sự tìm tòi, khám phá và cách tân của văn học Việt Nam hiện nay Thông qua đó, góp phần khẳng định tài năng và vị trí của Hồ Anh Thái trong nền văn học mới Đồng thời, khoá luận cũng sẽ giúp bạn đọc

có những kiến giải sâu sắc, xác đáng về nhà văn đầy cá tính, sáng tạo này

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và phần thư mục tham khảo, khóa luận được triển khai thành ba chương chính như sau:

Chương 1: Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết

Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm

của Hồ Anh Thái

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết

Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT MƯỜI LẺ MỘT ĐÊM CỦA HỒ ANH THÁI

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên thì “quan niệm nghệ thuật” là: nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó [3; 273]

Quan niệm nghệ thuật thể hiện cái giới hạn tối đa trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó

Quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người thể hiện ở điểm nhìn nghệ thuật, ở chủ đề cảm nhận đời sống được hiểu như những hằng số tâm lý của chủ thể, ở kiểu nhân vật và biến cố mà tác phẩm cung cấp, ở cách xử lý các biến cố và quan hệ nhân vật

Quan niệm nghệ thuật của văn học có liên hệ mật thiết với quan niệm

về thế giới và con người về mặt triết học, khoa học, tôn giáo, đạo đức, chính trị vốn có của thời đaị mình Nhưng do đặc thù của mình mà quan niệm nghệ thuật có những thể hiện và bộc lộ riêng

Quan niệm nghệ thuật là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các

phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật

Từ cơ sở đó, mà người ta đưa ra cách hiểu về khái niệm “quan niệm nghệ thuật về con người”

Theo Bùi Túy Phương thì quan niệm nghệ thuật về con người là nguyên tắc lý giải, cảm thụ của chủ thể [13]

Văn học thể hiện con người một cách đặc thù Văn học không ngừng khám phá, chiếm lĩnh những biểu hiện nhiều mặt của đời sống, tính cách, cảm xúc, số phận con người Con người trong văn học được thể hiện thông qua sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, kết tinh ở hình tượng nghệ thuật Khi sáng tạo ra nhân vật bao giờ nhà văn cũng miêu tả theo cách hình dung, cảm nhận của mình Mọi quan hệ và chiều hướng con đường đời của nhân vật đều được thuyết minh từ “cái nhìn nghệ thuật” – từ quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người của nhà văn Nhà văn quan niệm về con người như thế nào thì sẽ lựa chọn các phương tiện nghệ thuật thể hiện phù hợp như thế Chính nguyên tắc cắt nghĩa, lý giải tính quy luật số phận con người của nhà văn đã phản ánh trình độ tư duy nghệ thuật, vai trò sáng tạo của họ trong dòng chảy của văn học dân tộc

Quan niệm nghệ thuật về con người tạo thành cơ sở, thành nhân tố vận động của nghệ thuật, thành chất nội tại của hình tượng nghệ thuật

Không phải bất cứ cách cắt nghĩa, lý giải nào về con người cũng là quan niệm nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật phải là cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tột cùng mang ý vị triết học, nó thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con người

Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng về con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học Nghệ sĩ là người suy nghĩ về con người,

cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ

Bàn về quan niệm nghệ thuật về con người có nhiều ý kiến khác nhau Chẳng hạn như tác giả Cao Thanh Hải thì đánh giá cao thi pháp học và khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người Tuy nhiên, tác giả lại đưa ra nhận định có phần hơi phiến diện: “… Nhưng không phải nhà văn nào cũng có một quan niệm nghệ thuật riêng mà chỉ có ở những nhà văn có phong cách riêng

Do vậy thi pháp học chỉ có thể là công cụ để nghiên cứu các nhà văn tên tuổi hoặc để nghiên cứu cả một giai đoạn văn học sử Cho nên khi ứng dụng “đaị trà” nó trở nên “mất thiêng”, đôi khi lạc lõng, “khập khiễng”…” [2] Rõ ràng những người có nghiên cứu thi pháp học đều biết, quan niệm nghệ thuật về con người là cách hiểu, cách cảm nhận về con người thể hiện trong cách tái hiện, miêu tả con người Nhà văn dù có tài cao hay thấp, khi sáng tác văn học đều buộc phải có một quan niệm nghệ thuật về con người nhất định làm cơ sở Sáng tác dân gian, do truyền miệng nên dấu ấn về tác giả bị mờ đi, song trong các sáng tác đó vẫn có quan niệm nghệ thuật về con người Người mới sáng tác khi chưa tự mình tạo ra quan niệm nghệ thuật riêng của mình cũng sử dụng quan niệm nghệ thuật đang thịnh hành mà mình chịu ảnh hưởng, kế thừa Nhà văn “có tên tuổi” tất nhiên có quan niệm nghệ thuật độc đáo Như thế, quan niệm nghệ thuật về con người là phạm trù phổ quát, có thể vận dụng nghiên cứu đại trà vào mọi đối tượng Khi vận dụng vào sáng tác của nhà văn chưa có cá tính độc đáo, quan niệm nghệ thuật về con người của người ấy sẽ cho thấy anh ta chỉ đi theo khuôn mẫu của người đi trước mà chưa tạo được cái riêng, cái độc đáo, cái sáng tạo của mình Ở đây, không có gì là “mất thiêng” hay “khập khiễng” cả Bởi vì, quan niệm nghệ thuật về con người tự

nó không phải là một phạm trù giá trị Điều này cũng giống như chủ nghĩa

hiện thực không phải là một phạm trù giá trị, mà chỉ là một phương thức miêu

tả đời sống Do đó, không nên coi bất cứ nhà văn hiện thực nào cũng tất yếu cao hơn nhà văn lãng mạn hay nhà văn hiện đại chủ nghĩa Có nhà văn hiện thực vĩ đại mà cũng có nhà văn hiện thực rất bình thường, tầm thường, sáng tác của các nhà văn này thua xa nhà văn lãng mạn và nhà văn hiện đại chủ nghĩa sâu sắc, tài năng Cũng như vậy, không phải hễ có quan niệm nghệ thuật về con người thì đương nhiên là nhà văn “có tên tuổi” hoặc ngược lại,

hễ có nhà văn “có tên tuổi” thì đương nhiên mọi quan niệm về con người của

họ đều độc đáo, sâu sắc Quan niệm nghệ thuật là cái mẫu số chung để chúng

ta nhìn nhận sáng tác nghệ thuật Trên mẫu số chung ấy, các nhà văn có tài nổi lên với những khám phá mới, mở ra những giới hạn mới, chiều sâu mới trong sáng tác nghệ thuật

Có nhiều cách hiểu khác nhau về quan niệm nghệ thuật về con người, song có thể khẳng định rằng quan niệm nghệ thuật về con người là cách hiểu, cách cảm nhận, cách đánh giá về con người thể hiện trong cách tái hiện, miêu

tả con người Nó là công cụ, phương tiện cần thiết để sáng tác văn học cũng như tiếp nhận văn học Qua đó, nó giúp chúng ta đánh giá chiều sâu trong việc khám phá về con người của một nhà văn Khái niệm đó cũng cho thấy hướng phấn đấu của nhà văn là đi tìm cách hiểu mới, sâu sắc về con người, đột phá các giới hạn thông thường trong việc miêu tả con người của người đi trước, sáng tạo những tác phẩm mới xứng đáng với mong đợi của người đọc 1.2 Vài nét về sự vận động trong “quan niệm nghệ thuật về con người” ở tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Con người là đối tượng hàng đầu của văn chương, là trung tâm chú ý của nhà văn Điều này đã trở thành nguyên lí có tính phổ quát, không cần phải bàn cãi Khác biệt chăng là ở cách hiểu, cách vận dụng nguyên lí Nhận thức khác nhau sẽ đưa tới cách giải quyết vấn đề không giống nhau Và vì thế, yêu

cầu thay đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người luôn là vấn đề được đặt

ra cho cả lí luận lẫn sáng tác nhất là khi công cuộc đổi mới văn chương đang được triển khai ngày càng sâu rộng và triệt để như hiện nay

Nói về đối tượng của văn chương, ta hay nhắc tới câu nói nổi tiếng của Macxim Gorki: “ Văn học là nhân học” Đây thực sự là quan niệm súc tích và xác đáng, thế nhưng đi đến tận cùng chân lí ẩn chứa trong câu nói đó quả không dễ Khi hướng tới đối tượng trung tâm của mình, tác phẩm văn chương không chỉ thể hiện đời sống và phẩm chất của con người, không chỉ đặt ra và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với tự nhiên, mà quan trọng hơn là tìm hiểu khám phá

và phát hiện những bí ẩn nằm trong chiều sâu con người

Phải thừa nhận là giai đoạn cách mạng và kháng chiến kéo dài suốt 30 năm (1945- 1975) đã tạo nên một mẫu người phổ biến trong cuộc sống và trong văn chương, phù hợp với yêu cầu cơ bản của lịch sử là chiến thắng kẻ thù bằng bất kì giá nào vì dân tộc và tiến bộ xã hội Câu nói nổi tiếng của Hồ Chí Minh “Dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải quyết dành cho kì được độc lập” đã trở thành quyết tâm và sức mạnh tinh thần của hàng triệu người Việt Nam Không phải chúng ta không nhận biết được tính toàn diện của bản chất người, tính đa dạng và phức tạp của quan hệ người Nhưng để tồn tại và chiến thắng kẻ thù xâm lược, một số mặt trong bản chất và quan hệ

ấy, trên thực tế đã nổi trội hẳn lên, trở thành tiêu biểu Đó chủ yếu là con người hiện thực, con người hành động, con người xã hội, con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường Làm sao có thể khác được, chiến tranh có quy luật riêng của nó, muốn vượt qua những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh, con người cần sống một cách thực tế, không nên quá suy tư và đa cảm, phải giản ước mọi ham muốn, không được mơ hồ về kẻ thù, không được phép nghĩ nhiều tới lợi ích và nguyện vọng cá nhân, đồng thời

cũng không được nguôi hy vọng, đơn giản hóa khó khăn, thử thách và cần nhất là huy động mọi phẩm chất cao đẹp tiềm ẩn trong bản thân mình

Tuy nhiên, từ sau 1975, đất nước toàn thắng, độc lập tự do trở lại trên khắp mọi miền Tổ quốc Đặc biệt là từ sau năm 1986, đổi mới trong mọi lĩnh vực để phù hợp với tình hình mới của đất nước thì văn học đã có những thay đổi, có bước chuyển mình đáng kể Giờ đây, với nhà văn, cuộc sống đã mở ra những triển vọng cao hơn cùng những đòi hỏi lớn hơn Để đáp ứng những nhu cầu thẩm mĩ mới của công chúng, văn chương cần trở về với đặc trưng vốn có của mình, cần tuân thủ những “quy luật muôn đời” của các kiệt tác trong lịch

sử văn chương dân tộc và nhân loại Đặc biệt, bệnh đơn giản, một chiều trong quan niệm nghệ thuật về con người nên sớm được chấm dứt Đã đến lúc cần lưu tâm đến tính toàn diện của bản chất người, tính đa dạng của quan hệ người Cùng với con người hiện thực, con người hành động, con người xã hội, con người giai cấp, con người cộng đồng và con người phi thường Nhà văn cần coi trọng thêm tới con người siêu việt, con người tâm linh, con người tự nhiên, con người nhân loại, con người cá thể và đặc biệt là con người đời thường - những phương diện và những quan hệ mà trước đây do nhu cầu của đời sống thời chiến đã không được chú ý một cách thích đáng

Khoa học cuối thế kỉ XX đã quay về phương Đông, “đi tìm con người ở bên trong con người” Không ít thành tựu đã thật sự làm chúng ta kinh ngạc Người ta nói nhiều tới thế giới tiềm thức, vô thức, siêu thức trong tâm thức con người Hóa ra không chỉ những thực thể tai nghe mắt thấy mới hiện hữu Bao nhiêu cái vô hình, vô thanh vẫn tồn tại ngoài ý muốn của các nhà duy vật tầm thường Con người quả là một thực thể kì diệu, huyền bí và những thành tựu của tâm lí học hiện đại đã tiếp sức cho văn chương, đã trao vào tay nhà văn một lợi khí sắc bén Chính vì vậy mà con người siêu việt không thể không được giới nhà văn quan tâm khai thác đưa vào trong các sáng tác của mình

Cùng với con người siêu việt là con người tâm linh, con người trí tuệ Khác với loài vật, con người luôn hành động để cải tạo tự nhiên và xã hội theo ý muốn của mình Ngoài tính mục đích, mọi hành động đều luôn được con người kiểm soát chặt chẽ bởi ý thức, hành động trong thời chiến hay thời bình đều vậy Có điều, hành động trong thời bình, ở một mức độ nào đó, bị chi phối bởi nhiều động cơ phức tạp hơn, nhiều chiều hơn Bạn đọc mong mỏi nhà văn không chỉ miêu tả hành động mà còn lí giải hành động của con người,

lí giải một cách sâu sắc và thuyết phục Muốn thế, đời sống nội tâm, kể cả những lo toan, trăn trở, dằn vặt, ưu tư, cần có vị trí xứng đáng trên trang viết Nếu không làm được như thế, tác phẩm sẽ khó tránh khỏi đơn điệu, tẻ nhạt do thiếu chất sống sâu xa của cuộc đời

Trên chiều hướng ấy, mặt tự nhiên, mặt sinh vật của bản chất người cũng cần được các nhà văn chú tâm thể hiện Nhiều dục vọng, ham muốn, thậm chí cả tình dục trên thực tế không còn là điều cấm kị trong văn chương Câu châm ngôn mà Các Mác ưa thích: “Không gì thuộc về con người lại xa lạ với tôi” tỏ ra đặc biệt thích hợp với các nhà văn trong thời kì này Con người trong văn chương trở nên thật hơn, và vì thế gần gũi hơn, hấp dẫn hơn đối với bạn đọc

Cũng thiếu biện chứng và khách quan nếu ai đó xem nhẹ con người cá thể trong văn chương Xã hội được tạo ra bởi từng đơn vị người với những số phận và tính cách riêng biệt Xã hội càng văn minh, phát triển thì càng đòi hỏi

và tạo điều kiện cho cái riêng của con người phát triển và tỏa sáng Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong văn chương Đúng là ít có lĩnh vực nào mà cá nhân con người lại được coi trọng và khám phá sâu sắc đến vậy Có thể có trữ tình công dân, song tính trữ tình loại này sẽ giảm chất trong văn chương đi rất nhiều nếu không qua cái tôi của nhân vật trữ tình Và tiểu thuyết là gì nếu

trong đó không phải là đời sống, là cuộc vận hành lịch sử qua những số phận riêng, bản chất riêng, đường đời riêng của nhân vật?

Đặc tính trên liên quan trực tiếp đến con người đời thường Có thể nói, tài năng của các nhà văn được bộc lộ ở đây Trong cái nhìn của những nhà văn bậc thầy, mọi thứ ngay cả những cái quen thuộc tầm thường nhất, đều được phủ trùm bởi tấm lòng ưu ái, đều được tỏa sáng lung linh, đều được khám phá, mổ xẻ để tìm hiểu một cách sâu sắc nhất Đọc các sáng tác của họ,

ta cũng giật mình tự hỏi: Sao ta không cảm và thấy được như nhà văn? Cuộc đời mỗi người sẽ phong phú biết bao nhiêu nếu biết sống một cách có ý thức như người nghệ sĩ! Bởi thế, đi tìm cái bất biến, cái trường tồn trong dòng chảy

có vẻ như êm ả của cuộc đời phải được xem là chức phận thiêng liêng của người cầm bút Và từ sau năm 1975, đặc biệt từ năm 1986 trở đi các nhà văn

đã thực sự làm tốt chức phận của mình và đạt được nhiều thành công bước đầu rất đáng ghi nhận Tiêu biểu phải kể đến các tên tuổi như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Bảo Ninh, Trần Thùy Mai, Nguyễn Ngọc Tư, Phan Thị Vàng Anh, Lê Minh Khuê,…

Nói tóm lại, nếu như truyền thống văn học nước ta từ xưa thường quan niệm con người trong mối tương quan chặt chẽ với một ý niệm về tự nhiên (truyện thần thoại, văn thơ cổ điển), về xã hội (truyện cổ tích, văn học hiện thực 1930- 1945), về cộng đồng tập thể (văn học thời kì kháng chiến 1945- 1954) thì văn học hiện đại đã có một bước tiến mới trong quan niệm nghệ thuật về con người Con người trong văn học đương đại không đại diện cho một cái gì đó, hay nói lên một điều gì đó mà nó tự thể hiện, tự nói về bản thân mình bằng tiếng nói chân thành, say đắm nhất Đó là những con người đời thường nhất, gần gũi nhất với tất cả những buồn vui, sướng khổ, suy tư, trăn trở,…Trong cuộc sống muôn màu, muôn vẻ, sáng tác của các nhà văn đương

đại đã phần nào phản ánh được tính chất phức tạp đó trong quan hệ với con người Con người được nhìn ngắm từ nhiều góc độ, nhiều chiều, đa nhân cách, có “rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” (Nguyễn Minh Châu) và nhìn chung nó toàn diện và gần gũi với cuộc sống hơn

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Hồ Anh Thái trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm

1.3.1 Con người đa diện

Trước hết, ta cần hiểu thế nào là “đa diện” Đa diện tức là có tính chất nhiều mặt, nhiều khía cạnh [11; 350] Con người đa diện có nghĩa là tồn tại nhiều mặt tính cách khác nhau, thậm chí đối lập nhau ngay trong một con người

Như đã nói ở trên, văn học Việt Nam từ sau 1975, đặc biệt là từ sau

1986 thì quan niệm nghệ thuật về con người đã có nhiều thay đổi Một trong những thay đổi đó là các nhà văn có cái nhìn toàn diện, đa chiều hơn về con người Không còn cái nhìn một chiều hoặc rất tốt, hoặc rất xấu như quan niệm nghệ thuật về con người trong thời kỳ kháng chiến nữa

Sự phong phú, phức tạp trong đời sống con người bình thường được

Hồ Anh Thái thể hiện trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm và ở nhiều sáng tác khác

Trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm hầu hết các nhân vật đều mang tính

đa diện Đó là những con người không hoàn toàn tốt hoặc không hoàn toàn

nhà, mùi đất trên thân thể cái người đàn ông bắt đầu dan díu, một người đàn

bà lấy chồng để thoả mãn bữa đại tiệc lạc thú triền miên.” [14; 61] và để được chia những căn hộ, mảnh đất sau khi li hôn Nhưng bên cạnh đó, bà cũng là một người phụ nữ giàu yêu thương: “Quen với động đất rồi Cho nên khi chú nhà đất trần trụi nhảy tót ra thì thấy buồn cười hơn là sợ Rồi thương

Giữa đêm đông bên sông gió bấc ù ù, chú chỉ còn mỗi cái quần đùi Mẹ cởi

áo khoác nhường cho chú Bên trong mẹ vẫn còn áo len Quần thì không có hai chiếc để nhường.” [14; 71] Đó là một trong những hành động tốt đẹp của

Bà mẹ này

Bên cạnh đó, quan niệm này còn thể hiện ở nhân vật Mađam Bà là phu nhân của một quan chức lớn nhưng lại vẫn giữ thói quen tiểu nông tầm thường Đi dự tiệc chiêu đãi với quan khách nước ngoài nhưng nhìn thấy “Cái đĩa đồ sứ rất lạ” [14; 190] bà vẫn tranh thủ “nhón được bỏ vào túi” [14; 191] Tham lam, tiểu mọn như vậy nhưng trong quan hệ với những người bà thực

sự yêu quý thì bà lại rất phóng khoáng “Dịp Tết, bà vơ lá trong khu biệt thự, sai người chặt cành mấy cây cổ thụ trong vườn làm củi đun bánh chưng Nổi lửa lên em nổi lửa lên em Bà hát Nghi ngút Tưng bừng từ khi chưa đun cho đến khi dỡ bánh Rồi bắt ông ngồi xe cùng bà, dung dăng dung dẻ đi từng nhà, mỗi nhà cho một cặp Chị cũng được một cặp Chồng bà còn là cấp trên của chồng chị, bà chẳng việc gì phải tranh thủ Bà quý thì bà cho Coi như em

út trong nhà thì bà cho Thế thôi” [14; 191-192]

Qua đó ta thấy rằng, ngay trong một con người luôn luôn tồn tại những cặp tính cách đối lập Con người bình thường luôn phong phú và phức tạp như vậy Quan niệm về con người như vậy cho thấy cái nhìn toàn diện, sâu

người”

1.3.2 Con người của luật nhân quả

Có nhiều cách hiểu khác nhau về luật nhân quả, song cơ bản có thể hiểu: nhân quả là nguyên nhân có từ kiếp trước tạo ra kết quả ở kiếp sau, và ngược lại kết quả ở kiếp sau là do nguyên nhân từ kiếp trước, theo quan niệm của đạo Phật [11; 880]

Là một người viết nhiều về Đức Phật, Hồ Anh Thái có quan niệm con người trong cuộc đời này luôn chịu nghiệp nhân quả Thằng Cá con của ông Víp trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm phải chăng là hiện thân của nghiệp nhân quả? Nó là đứa con đầu tiên của ông Víp với người vợ thứ hai, sau khi người vợ đầu không có con Nó sinh ra làm bố mẹ kinh hoàng, “đẻ con xong người mẹ kinh hãi bỏ đi ngay Đứa con để lại cho chồng Ông cũng choáng váng.” [14; 294] Bởi nó có hình hài “đúng là một con cá Đôi chân của nó dính làm một từ trên xuống đến tận mắt cá Chỉ có hai bàn chân là tách rời Hai chân là một.” [14; 294] Một thằng bé người cá - nửa người nửa cá xuất hiện giữa những người bình thường làm nhiều người phải đặt ra câu hỏi : Phải chăng những người sinh ra nó đã làm những điều gì phi đạo đức, bất nhân để bây giờ sinh ra một đứa con nửa người nửa vật như là hiện thân của sự trả báo đầy vô lý chăng?

1.3.3 Con người bản năng

Theo Từ điển tiếng Việt thì bản năng là phản ứng mà một động vật (trong đó có con người) có một cách bẩm sinh, không có ý thức, đối với thế giới khách quan [11; 39] Con người sống với những đặc tính bản năng tức là sống với con người tự nhiên, phần “con” trong con người mình Phần bản năng trong mỗi người nếu không được kiểm soát bởi “ý thức” - phần con người xã hội, thì con người sẽ dễ có những hành vi thiếu văn hoá, quái dị hơn Quan niệm về con người bản năng cũng là một trong những quan niệm tiêu biểu của Hồ Anh Thái nói riêng và số đông các nhà văn nói chung Trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, nhà văn đã thể hiện quan niệm này ở phần lớn các nhân vật, song chủ yếu là ở các nhân vật trí thức Đó là Giáo sư Một - nhà văn hoá lớn của quốc gia nhưng lại có sở thích “đái đường” Đằng sau hình ảnh một nhà văn hoá hăng say diễn thuyết hàng tiếng đồng hồ trước đông đảo người nghe còn là một ông lão chuyên làm ô uế đài quần tượng của thành

phố Hồ Anh Thái giải thích: “Có lý do gì để nhà văn hoá lớn không đái ở chỗ nào khác mà chọn đúng cái tượng đài này Không gian thoáng hơn Mát hơn Người qua kẻ lại đông hơn biết là ông đứng đái Ông muốn có đông công chúng tức là ông cần tạo xìcăngđan tai tiếng? Cũng có khi ông chẳng nghĩ gì Nhìn dáng đi lùi lũi ục ịch họ trư của ông thì biết cái việc tiểu tiện chỉ là tiện đâu mở vòi đấy Bản năng.” [14; 257 - 258]

Con người bản năng còn được thể hiện ở nhân vật người đàn ông Một người rất ý chí, nghị lực, vượt khó vươn lên làm giàu nhưng trước “chuyện ấy” thì bản năng không thể dấu nổi mà lộ rõ ra ngoài: “Đến đấy thì người đàn ông vã mồ hôi Ban đầu mồ hôi chỉ rịn ra hai bên thái dương Lát sau nó chảy thành dòng từ thái dương xuống hai bên má Mồ hôi ròng ròng trên cổ xuống ngực Mồ hôi toát ra toàn thân Thuở mới lớn, lần đầu tiên định cầm tay cô bạn gái, anh chàng đã toát mồ hôi như thế Sau này, chỉ mới tưởng tượng trong đầu là mình sẽ hôn cô gái ngồi bên là toát mồ hôi” [14; 112] Quan niệm này còn được Hồ Anh Thái thể hiện ở nhận xét: “Thế là không bao giờ

có tình bạn thực sự giữa đàn ông và đàn bà.” [14; 176]

1.3.4 Con người tha hóa

Con người tha hóa là con người đánh mất dần phẩm chất đạo đức, trở nên xấu xa tồi tệ [11; 1126]

Đây là một quan niệm phổ biến trong quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn đương đại Phần lớn các nhân vật trong các sáng tác hiện nay đều ít nhiều bị biến chất về mặt nhân cách, phẩm chất hay lối sống, quan niệm sống Trong xã hội thời kỳ mới mở cửa, nền văn hoá bị ảnh hưởng, lai căng nhiều Bên cạnh những mặt tốt thì con người ta cũng chịu không ít những thứ văn hoá đồi truỵ, lối sống vì đồng tiền, tha hoá về mặt phẩm chất

Sống trong hoàn cảnh ấy, là một nhà văn sống có trách nhiệm với quan niệm “Nhà văn đích thực phải là người tử tế”, Hồ Anh Thái đã đưa lên trang

văn của mình rất nhiều những nhân vật bị tha hoá, băng hoại về mặt phẩm cách Đủ mọi chuyện trong cuộc sống gấp gáp, vội vã đầy toan tính này được anh thể hiện một cách hài hước, giễu cợt Đó là chuyện học thuật phong cấp,

chuyện hậu trường của giới văn nghệ sĩ (tiêu biểu là nhân vật hoạ sĩ Chuối

chuyện gái trai, nhà nghỉ, nhà trọ Để nói về chuyện ấy, Hồ Anh Thái chỉ dành

ra vài trang viết mà người đọc đã phải rùng mình, thấy đúng quá và thấy sợ quá “Chuyện ấy ngày nay hơi bị dễ Thời gian địa điểm hơi bị dễ Khách sạn, nhà nghỉ mọc lên như nấm Điều kiện cho thuê hơi bị dễ.” [14; 8]

Còn nhân vật Bà mẹ thì dâm đãng, lả lơi Vì muốn có nhiều nhà đất mà

bà ta đã lấy những năm đời chồng, sau mỗi lần li dị lại được một căn hộ, ngôi nhà

Đó còn là những bậc phu nhân kiếm lợi trên địa vị của chồng Họ rủ

Trưng” [14; 198],…

Và còn vô số những con người, những chuyện cười ra nước mắt như thế Hồ Anh Thái cứ viết với giọng văn giễu cợt như thế, lạnh lùng như thế để người đọc cười đấy rồi lại giật mình sợ hãi, xót xa đấy trước nhân tình thế thái đảo điên

Tóm lại, tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái có sự dung hợp của nhiều góc độ tiếp cận con người, song tiêu biểu là bốn quan niệm: con người đa diện, con người của luật nhân quả, con người bản năng, con người tha hoá mà chúng ta vừa làm rõ Qua đó, người đọc thấy được cái nhìn toàn diện về con người của nhà văn Chính sự dung hợp này đã tạo nên một thế giới nhân vật phong phú và phức tạp

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

MƯỜI LẺ MỘT ĐÊM CỦA HỒ ANH THÁI

2.1 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật

2.1.1 Khái niệm nhân vật

Về mặt thuật ngữ:

Hiểu theo nghĩa rộng: “nhân vật” là khái niệm không chỉ được dùng

trong văn chương mà còn ở nhiều lĩnh vực khác Theo Từ điển tiếng Việt thì

“nhân vật” là khái niệm mang hai nghĩa: nghĩa thứ nhất đó là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học [11;

881] Thứ hai, đó là người có một vai trò nhất định trong xã hội [11; 881]

Tức là, thuật ngữ “nhân vật” được dùng phổ biến ở nhiều mặt, cả đời sống

nghệ thuật, đời sống xã hội - chính trị lẫn đời sống sinh hoạt hàng ngày

Nhưng trong phạm vi nghiên cứu của khoá luận, chúng tôi chỉ đề cập đến khái

niệm “nhân vật” theo nghĩa thứ nhất mà bộ Từ điển tiếng Việt định nghĩa như

vừa trích dẫn ở trên, tức là nhân vật trong tác phẩm văn chương

Với ý nghĩa như thế của khái niệm “nhân vật”, ta sẽ trở lại xuất xứ của

thuật ngữ này

Trong tiếng Hy Lạp cổ, “nhân vật” (đọc là “persona”) lúc đầu mang ý

nghĩa chỉ cái mặt nạ của diễn viên trên sân khấu Theo thời gian, chúng ta đã

sử dụng thuật ngữ này với tần số nhiều nhất, thường xuyên nhất để chỉ đối

tượng mà văn học miêu tả và thể hiện

Đến cuốn Lí luận văn học do tác giả Phương Lựu chủ biên đã định

nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như: Cám, Tấm, Thạch Sanh, “Đó là những nhân vật không tên như: thằng bán tơ, một mụ nào đó trong Truyện Kiều Đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung ý nghĩa con người (…) Khái niệm nhân vật có khi chỉ được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Nhưng chủ yếu là hình tượng con người trong tác phẩm Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra [8; 277- 278]

Trong cuốn Lí luận văn học do Giáo sư Hà Minh Đức chủ biên lại định nghĩa như sau: Nhân vật trong văn học là một hiện tượng nghệ thật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu

sử, nghề nghiêp, tính cách Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là

sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bong dáng, tính cách con người Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc có liên quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm [1; 102]

Khái niệm “nhân vật văn học” còn được định nghĩa trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi với nội dung cơ bản giống với định nghĩa trong cuốn Lí luận văn học đã nêu: Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha…),

cũng có thể không có tên riêng (…) Khái niệm nhân vật văn học có khi được

sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm (…) Nhân vật văn học là một đơn

vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống [3; 235]

Nói tóm lại, các nhà văn, các nhà nghiên cứu, nhà lí luận văn học bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa nhân vật văn học vẫn cơ bản gặp nhau

ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, đó phải là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng những phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người hoặc những con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn con người, là hình ảnh ẩn dụ của con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ tài năng

Đối với mỗi nhân vật văn học thì tính cách được coi là đặc điểm quan trọng nhất, là nội dung của mọi nhân vật văn học [8; 280] Đôtxtôiepxki cũng khẳng định: Đối với nhà văn toàn bộ vấn đề là ở tính cách [8; 280] Tính cách với ý nghĩa rất lớn như vậy nên trước kia một số giáo trình Nga đã gọi nhân vật là tính cách Ở đây cần hiểu tính cách là phẩm chất xã hội lịch sử của con người thể hiện qua các đặc điểm cá nhân, gắn liền với phẩm chất tâm sinh lí của họ, tính cách cũng là nhân vật nhưng là nhân vật được thể hiện với một chất lượng tư tưởng và nghệ thuật cao hơn, tuy chưa đạt đến mức độ là điển hình [3; 105] Và tính cách tự nó cũng bao hàm những thuộc tính như có nét

cụ thể, độc đáo của một con người cá biệt nhưng lại mang cả những nét chung tiêu biểu cho nhiều người khác ở một mức độ nhất định, đồng thời có một quá trình phát triển hợp với lôgic khách quan của đời sống

Như vậy, nhân vật có hạt nhân là tính cách Trong tác phẩm văn chương có nhân vật được khắc hoạ tính cách nhiều hay ít nhưng cũng có nhân vật không được khắc hoạ tính cách

2.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật

“Thế giới” là một khái niệm thuộc phạm trù triết học Theo Từ điển triết học, “thế giới”có thể hiểu:

- Theo nghĩa rộng là toàn bộ hiện thực khách quan (tất cả những tồn tại

ở bên ngoài và độc lập với ý thức con người) “Thế giới” là nguồn gốc của nhận thức [17; 1083]

- Theo nghĩa hẹp: dùng để chỉ đối tượng của vũ trụ học, nghĩa là bộ phận thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu Người ta chia bộ phận thế giới vật chất đó thành hai lĩnh vực nhưng không có ranh giới tuyệt đối: thế giới vĩ mô và thế giới vi mô [17; 1083]

lớn tồn tại xung quanh con người và độc lập bên ngoài ý thức con người

Vậy “thế giới nhân vật” là gì? Khái niệm “thế giới nhân vật” là một phạm trù rất rộng “Thế giới nhân vật” là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác của nhà văn, có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ

sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, “thế giới nhân vật” cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn, và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là một mô hình nghệ thuật, có cấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm

lí, không gian, thời gian, xã hội, gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả “Thế giới nhân vật” là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác

phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình,…

“Thế giới nhân vật” vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học chẳng những không giống với con người trong thực tại

về tâm lí, hoạt động mà còn có ý nghĩa khái quát, tượng trưng

Trong “thế giới nhân vật”, người ta có thể phân chia thành các kiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào những căn cứ, tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khoá để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới nhân vật đó Do đó nghiên cứu “thế giới nhân vật” cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả lớn đều có thế giới nhân vật riêng Mỗi thể loại văn học cũng có “thế giới nhân vật” với quy luật riêng của nó

2.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái

Như đã đề cập ở chương một, Hồ Anh Thái có khuynh hướng tiếp cận con người toàn diện từ nhiều góc độ Con người trong sáng tác của nhà văn là những con người không toàn vẹn, mang tính lưỡng cực Chính vì vậy, những tiêu chí phân loại nhân vật theo truyền thống không thể bao quát hết những biểu hiện của nhân vật Tuy nhiên, dựa trên những đặc điểm nổi bật của 25 nhân vật trong tiểu thuyết Mười lẻ một đêm chúng tôi tạm phân loại thành một số kiểu loại nhân vật sau:

2.2.1 Nhân vật nghịch dị

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: Nghịch dị là một kiểu tổ chức hình tượng nghệ thuật (hình tượng, phong cách, thể loại) dựa vào huyễn tưởng, tiếng cười, sự phóng đại, lối kết hợp và tương phản một cách kì quặc cái huyễn hoặc với cái thực, cái đẹp với cái xấu, cái bi với cái hài, cái giống như thực với cái biếm hoạ [3; 203]

Theo Hoài Nam thì: Nhân vật nghịch dị là những nhân vật mang trong mình một vài nét tính cách lập dị, thậm chí quái đản, nó phô lộ ra giữa chợ đời một cách hồn nhiên và hoàn toàn không nghĩ rằng mình lập dị, quái đản [9]

Trong các sáng tác gần đây của Hồ Anh Thái như: truyện ngắn Trại cá sấu, Bốn lối vào nhà cười, tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế,… xuất hiện khá nhiều nhân vật nghịch dị Tiêu biểu phải kể đến tiểu thuyết Mười lẻ một đêm mà chúng ta đang tìm hiểu Phần lớn các nhân vật trong tiểu thuyết này đều ít nhiều mang trong mình chất nghịch dị Hồ Anh Thái chủ yếu dùng tiếng cười, sự phóng đại để xây dựng nên những nhân vật nghịch dị này

Nhân vật hoạ sĩ Chuối Hột (hoạ sĩ trồng cây chuối) là nhân vật nghịch

dị tiêu biểu trong Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái “Bốn mươi tám cái xuân xanh là bốn mươi tám mùa cởi mở Thời trang yêu thích nhất là bộ cánh lúc lọt lòng mẹ” [14; 19] Sở thích - nếu có thể gọi đó là sở thích hoặc niềm đam mê - khoả thân của hoạ sĩ Chuối Hột được Hồ Anh Thái phóng đại tối

đa Ấn tượng nhất đối với bạn đọc có lẽ là hình ảnh: “Trong một góc nhà gã chống đầu xuống đất hai chân duỗi thẳng lên trời, thân người bóng nhẫy trắng lôm lốp như thân chuối Tất nhiên là chuối hột trổ hoa ở quãng lưng chừng trời” [14; 22] Đó là cảnh hoạ sĩ Chuối Hột khoả thân tập Yoga khi cửa nhà đang mở Hình ảnh quái đản này của hoạ sĩ Chuối Hột khiến ta nhớ tới chàng hiệp sĩ xứ Mantra của Cervantes - nhân vật nghịch dị vĩ đại trong văn học thế giới Khi điên cuồng nghĩ tới nàng Dulcinea, Đon Quijote đã trồng cây chuối, áo sơ mi dốc xuống trùm mặt và chàng ta không hề mặc quần Nhưng ở đây hoạ sĩ Chuối Hột của chúng ta có lẽ còn hiện đại hơn, quái dị hơn khi khoả thân để trồng cây chuối

Bên cạnh hình ảnh khác người đó, hoạ sĩ Chuối Hột còn có thói quen cũng rất quái dị Đó là thói quen bỗng dưng biến mất một thời gian dài mà

như không biết, không nhớ “Nửa tháng sau đầu sỏ mới về Suốt chiều dài của nhóm Ngũ Hổ thỉnh thoảng gã lại có những cú mất tích giữa ban ngày như vậy Sau nửa tháng một tháng trở lại cứ như bỏ bàn nhậu ra ngoài năm phút rồi trở lại nhậu tiếp.” [14; 42]

Đọc những trang văn Hồ Anh Thái viết về hoạ sĩ Chuối Hột, người đọc cười liên tục Đó là một chân dung lố bịch, quái đản hết mức Và đặc biệt hơn khi chính nhân vật lại không hề biết hành động của y như thế là khác người, là lập dị Thậm chí y còn thấy tự tin, tự hào khi sở thích “cởi mở” của mình được nhiều người hưởng ứng “Sang ngày thứ hai gã nằm phơi công cụ được một lúc thì có mấy Tây kéo sang, cũng thản nhiên nằm nuy hết cả ra Một giờ sau thì thêm cả Tây cả ta kéo đến Bãi biển đời người thịt da trắng lôm lốp” [14; 22] Hồ Anh Thái đã phóng đại những đặc điểm khác người đó để tạo nên tiếng cười trào lộng, giễu nhại đối với nhân vật Hoạ sĩ Chuối Hột chính

là một đại diện tiêu biểu cho một bộ phận những người làm nghệ thuật - làm nên cái đẹp nhưng lại rất lố bịch, quái dị, có những hành vi phản lại cái đẹp Chính vì thế mà độc giả bật cười rồi sau đó lại suy tư, lo lắng trước nhân tình thế thái

Một nhân vật cũng đậm chất nghịch dị là nhân vật Bà mẹ Cái dâm của người đàn bà này được Hồ Anh Thái phóng đại, mở rộng tới mức quá khổ, quá mức Qua năm lần đò và vô vàn những cuộc phiêu lưu tình ái - phần lớn đều diễn ra trước mắt của đứa con gái, “con bé phải chứng kiến tất cả các loại đàn ông của mẹ” [14; 63], thì bà mẹ là người ham hố nhục dục đến mức

vô độ và vô liêm sỉ Hồ Anh Thái còn tô đậm chất nghịch dị ở người đàn bà này bằng câu nói mà bà ta lặp đi lặp lại với từng đối tác mới trong thú vui xác thịt triền miên, vô tận của mình: “Thôi về làm gì, ở lại đây mà ngủ cho vui.” [14; 72] Cũng có thể coi đó như một dấu hiệu cá biệt hoá nhân vật, giống câu

“Biết rồi khổ lắm nói mãi.” [12; 354] của cụ Cố Hồng trong tiểu thuyết Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

Phải chăng đó là do sự nhẹ dạ, cả tin, nông nổi, nhiều lầm lạc, như con thiêu thân trong lò lửa đam mê ở người đàn bà hoang dại này gây nên? Nhưng tất cả những nghi vấn ấy phải được xét lại trước một thực tế: “Năm lần lấy chồng, năm lần li dị, mỗi lần được một cái nhà Chồng đầu tiên được một cái nhà để xe Chồng thứ hai được chia căn phòng hai mươi sáu mét vuông Chồng thứ ba căn hộ tập thể tầng hai Chồng thứ tư được chín mét vuông phố

cổ Chồng thứ năm khá nhất, giáo sư viện trưởng, căn hộ chung cư chất lượng cao.” [14; 61 - 62] Việc nâng dần cấp độ đền bù sau mỗi lần li hôn như vậy là một cách phóng đại cho cái tham lam của Bà mẹ Để rồi người đọc phải bật cười tán đồng trước sự tổng kết của cô con gái: “Mẹ ngửi thấy mùi đàn ông và mùi đất đều chén được.” [14; 68]

Một cặp nhân vật nghịch dị cũng không kém phần ấn tượng đó là giáo

sư Một (Xí), giáo sư Hai (Khoả) Hai giáo sư mà ngay từ cái tên đã khiến chúng ta bật cười bởi nó gắn với một giai thoại: “Có lần giáo sư Xí đến gọi giáo sư Khoả đi họp đột xuất Ông Xí lấy phấn trắng viết lên cửa nhà ông Khoả một lời nhắn: Khoả thân đến ngay nhà Xí để họp Nhớ mang theo giấy… Toàn tổ sẽ họp ở nhà Xí lúc 9 giờ.” [14; 204] Độc giả cười nghiêng ngả để rồi sau đó phục cái tài giễu nhại nhân vật rất tài tình của Hồ Anh Thái

Mỗi giáo sư lại được Hồ Anh Thái tô đậm chất nghịch dị ở những khía cạnh khác nhau Giáo sư Khoả vốn là chồng thứ năm của nhân vật Bà mẹ Ông khác người ở cái bệnh cười không dừng lại được của mình: “Chỉ định bật lên một tiếng cười thôi thì cứ thế mà cười mãi Không sao hãm lại được

Hơ hơ hơ hơ Mãi Chập dây thần kinh cười.” [14; 91] Không có thuốc chữa tận gốc căn bệnh ấy, chỉ có một giải pháp tình thế “Hễ bật lên tràng cười không tắt được thì chỉ việc tát cho chàng một cái Đứt luôn.” [14; 92] Cái