Thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của hồ anh thái

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu thành ngữ như những đơn vị cố định sẵn có mà chưa xem xét thành ngữ trong hoạt động lời nói, cụ thể là trong tác ph

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN



ĐỖ NGỌC HUYỀN

THÀNH NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN

VÀ TIỂU THUYẾT CỦA HỒ ANH THÁI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN



ĐỖ NGỌC HUYỀN

THÀNH NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN

VÀ TIỂU THUYẾT CỦA HỒ ANH THÁI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Người hướng dẫn khoa học

ThS GVC LÊ KIM NHUNG

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, em xin bày tỏ lòng kính trọng,

biết ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới ThS Lê Kim Nhung, người đã

tận tình chỉ bảo, hướng dẫn em trong quá trình học tập, nghiên cứu

Em xin trân trọng cảm ơn các quý Thầy, Cô trong tổ Ngôn ngữ, khoa Ngữ văn đã quan tâm, tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả khóa luận

Đỗ Ngọc Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của ThS Lê Kim Nhung Khóa luận với đề tài Thành ngữ trong

truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái chưa từng được công bố trong

bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác Nếu có gì sai phạm, người viết sẽ chịu mọi hình thức kỷ luật theo đúng quy định của việc nghiên cứu khoa học

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả khóa luận

Đỗ Ngọc Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Phương pháp nghiên cứu 9

8 Bố cục của khóa luận 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 11

1.1 Khái quát về thành ngữ 11

1.1.1 Khái niệm “thành ngữ” 11

1.1.2 Đặc điểm của thành ngữ 11

1.1.3 Phân loại thành ngữ 12

1.2 Vài nét về tác giả Hồ Anh Thái 16

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp 16

1.2.2 Quan niệm sáng tác 19

Chương 2 KẾT QUẢ KHẢO SÁT, THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI 21

2.1 Bảng thống kê 21

2.2 Miêu tả và nhận xét kết quả thống kê 21

2.2.1 Sử dụng nguyên dạng thành ngữ truyền thống 21

2.2.2 Sử dụng cải biến sáng tạo thành ngữ truyền thống 24

2.2.3 Sử dụng thành ngữ dân gian hiện đại 30

Tiểu kết: 35 Chương 3 HIỆU QUẢ NGHỆ THUẬT CỦA VIỆC SỬ DỤNG THÀNH NGỮ TRONG TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT CỦA HỒ ANH THÁI

3.1 Phản ánh hiện thực xã hội hiện đại 36

3.2 Khắc họa chân dung, tính cách con người hiện đại 40

3.3 Thể hiện giọng điệu giễu nhại của nhà văn 44

3.4 Thể hiện cách nhìn đời sâu sắc của nhà văn 49

Tiểu kết: 52

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong nền văn hóa dân gian Việt Nam nói chung và đặc biệt là nền văn học dân gian nói riêng, chúng ta không thể không đề cập tới kho tàng thành ngữ của dân tộc Sự phong phú, đa dạng về số lượng mà quan trọng hơn

là sự phong phú, sinh động về khả năng sử dụng đã khiến thành ngữ gắn liền với lời ăn tiếng nói hàng ngày của người dân qua bao thế hệ, trở thành vốn sống, vốn kinh nghiệm quý báu trong cách ứng xử của dân tộc Việt Nam

Thành ngữ giản dị, dễ hiểu, mỗi câu mang một nội dung nhất định Thành ngữ là một đơn vị ngôn ngữ có giá trị hết sức đặc biệt trong hoạt động giao tiếp Đặc điểm của thành ngữ là lời ít, ý nhiều, mang giá trị biểu trưng và

có sức khái quát cao nên thành ngữ được sử dụng khá phổ biến trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, trong văn bản chính luận, báo chí, đặc biệt là trong các tác phẩm văn chương Thông qua ý nghĩa của thành ngữ, chúng ta có thể nhận

ra được nét đặc trưng văn hóa cũng như phản ánh lối sống, tư duy, nếp nghĩ của từng vùng, từng cộng đồng Chính vì vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về thành ngữ trên nhiều bình diện: ngữ nghĩa, thi pháp, triết học, giáo dục Tuy nhiên các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu thành ngữ như những đơn vị cố định sẵn có mà chưa xem xét thành ngữ trong hoạt động lời nói, cụ thể là trong tác phẩm văn chương để thấy được sự phát triển cũng như hiệu quả của thành ngữ trong thực tế sử dụng Vì lẽ đó việc đi sâu nghiên cứu thành ngữ gắn với sáng tác của một tác giả cụ thể là rất cần thiết

1.2 Hồ Anh Thái thuộc thế hệ nhà văn thời kì sau năm 1975, ông nổi lên như một hiện tượng lạ của văn học Việt Nam từ những năm 90 Ông là tác giả của hàng trăm truyện ngắn đã in trên báo chí và hơn ba mươi tập sách đã xuất bản và được dịch ra hơn mười thứ tiếng và ấn hành ở nhiều nước Đây là

một nhà văn có phong cách văn chương độc đáo, mới mẻ, đầy sự mê hoặc Tính độc đáo trong văn phẩm của Hồ Anh Thái có thể phân tích từ nhiều góc

độ như cấu trúc tác phẩm, đề tài, giọng điệu hài hước, giễu nhại …đặc biệt hơn cả là ông đã sử dụng một số lượng thành ngữ rất lớn trong tác phẩm của mình, tạo được hiệu quả biểu đạt cao, gây được cảm xúc thẩm mỹ cho người đọc

Dựa trên những cơ sở lí luận và thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn

nghiên cứu đề tài “Thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái.”

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Việc nghiên cứu thành ngữ

Thành ngữ là một hiện tượng ngôn ngữ đặc biệt, ngày càng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Điều này được minh chứng qua các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả

Trước hết, thành ngữ được nhận diện từ góc độ ngôn ngữ và văn học,

có công trình Việt Nam văn học sử yếu (1951) của Dương Quảng Hàm Đây là

công trình có giá trị lớn trong việc tìm ra những nét cơ bản nhất nhất của thành ngữ, giúp người đọc có thể nhận diện được đơn vị này Vì vậy có thể xem đây là nền móng đầu tiên mở đường cho các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm hiểu và hoàn thiện các đặc trưng của thành ngữ

Đến những năm 60 của thế kỉ XX, việc nghiên cứu thành ngữ mới được quan tâm, đi sâu nghiên cứu và lí giải một cách hệ thống Các nhà ngôn ngữ học đã nghiên cứu thành ngữ trên nhiều phương diện như: nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo, cơ sở hình thành của thành ngữ tiếng Việt, phân biệt thành ngữ với tục ngữ, biên soạn sách nghiên cứu, tham khảo, từ điển thành ngữ…Công trình đánh dấu mốc quan trọng trong nghiên cứu thành ngữ là việc xuất bản

cuốn từ điển “Thành ngữ tiếng Việt” (1976) của Nguyễn Lực và Dương Văn

Đang Công trình này tuy còn chưa bao quát được các phương diện của thành ngữ tiếng Việt, nhưng nó đã cung cấp cho những ai quan tâm đến vấn đề này những tài liệu bổ ích và có giá trị

Công trình nghiên cứu của Cù Đình Tú “Góp ý kiến về phân biệt thành ngữ, tục ngữ” (1973) cũng đã đem đến những quan điểm, tìm ra sự khác biệt giữa thành ngữ và tục ngữ Ông viết “Thành ngữ là những đơn vị có sẵn, mang chức năng định đanh, nói khác đi dùng để gọi tên sự vật, tính chất, hành động…còn tục ngữ có chức năng thông báo, nó thông báo một nhận định, một kết luận, một phương diện nào đó của thế giới khách quan, do vậy mỗi câu tục ngữ là một câu hoàn chỉnh, diễn đạt trọn vẹn một ý tưởng.” [10,

Tác giả Đỗ Hữu Châu trong giáo trình Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt,

(Nxb ĐHQG, 1996- in lần thứ 2) thì cho thành ngữ (còn gọi là ngữ cố định) là cụm từ đã được cố định hóa, có tính chặt chẽ, sẵn có, bắt buộc, có tính xã hội như từ Có thể có những thành ngữ có hình thức cấu tạo là một câu thì nó cũng mang tính tương đương từ về chức năng tạo câu Song, trong quá trình

sử dụng, thành ngữ có thể biến đổi tùy vào văn cảnh cụ thể Xét về ngữ nghĩa thì thành ngữ có bốn đặc điểm là tính biểu trưng, tính dân tộc, tính hình tượng

và cụ thể, tính biểu thái

Tiến sĩ Lê Thị Lan Anh trong cuốn “Dạy học thành ngữ, tục ngữ ở tiểu học qua trò chơi ô chữ”, (Nxb Hồng Đức, 2017) đã quan tâm, đi sâu nghiên

cứu chương trình dạy học thành ngữ, tục ngữ cho học sinh tiểu học Tác giả

đã thiết kế được 130 ô chữ thành ngữ tục ngữ với hơn 1000 thành ngữ, tục ngữ xuất hiện trong đó Cuốn sách chuyên khảo là tài liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên các trường tiểu học, giáo viên dạy văn ở các trường trung học phổ thông Từ đây, chất lượng của việc dạy học thành ngữ, tục ngữ cho học sinh tiểu học sẽ từng bước được nâng cao, đồng thời góp phần vào công cuộc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong toàn dân tộc

Trong cuốn Mấy vấn đề về từ vựng- ngữ nghĩa hiện đại (Nxb giáo dục

Việt Nam, 2017) của nhóm tác giả Đỗ Thị Thu Hương, Nguyễn Văn Thạo, Lê Thùy Vinh, Nguyễn Thị Hiền cũng đã nghiên cứu và có những phát hiện rất mới mẻ và hữu ích về thành ngữ Tác giả Đỗ Thị Thu Hương đã nghiên cứu thành ngữ trên nhiều phương diện như: dấu ấn văn hóa- lịch sử trong ý nghĩa

và cấu trúc của thành ngữ tiếng Việt, quan hệ đồng nghĩa- trái nghĩa trong hệ thống thành ngữ tiếng Việt,… Đặc biệt hơn cả trong công trình nghiên cứu về thành ngữ của mình, tác giả còn đưa ra cái nhìn rất sâu sắc và rõ nét về cơ sở

hình thành của thành ngữ tiếng Việt Tác giả khẳng định: “Cơ sở hình thành thành ngữ tiếng Việt rất phong phú, đa dạng, đó là chất liệu được lấy từ đời sống lao động, đời sống sinh hoạt, văn hóa,…của người dân; từ thế giới động thực vật, các hiện tượng tự nhiên,…mà con người quan sát được Từ những chất liệu bình thường, quen thuộc, bằng sự liên tưởng chuyển nghĩa (theo hai phương thức cơ bản là ẩn dụ và hoán dụ), người Việt đã tạo nên kho tàng thành ngữ vô cùng phong phú, chứa đựng trong đó vốn tri thức sống và giá trị văn hóa trường tồn.” [7, 83]

Tuy nhiên các công trình nêu trên vẫn chưa thể bao quát hết được sự phong phú và đa dạng của thành ngữ tiếng Việt Việc nghiên cứu thành ngữ

hiện nay vẫn đang được tiếp cận theo nhiều khía cạnh khác nhau, đặc biệt là hướng nghiên cứu nghệ thuật sử dụng thành ngữ trong sáng tác của các nhà văn, nhà thơ Đây là một trong những gợi ý quan trọng để chúng tôi triển khai

đề tài này

2.2 Việc nghiên cứu về tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái

2.2.1 Nghiên cứu về phong cách tác giả

Hồ Anh Thái là một tác giả mới của văn xuôi đương đại, ông khởi

nghiệp từ rất sớm Với cách viết lạ và giọng điệu hài hước hóm hỉnh, ông đã nhanh chóng khẳng định được tên tuổi và tài năng văn chương của mình Tìm hiểu về Hồ Anh Thái có thể kể đến một số bài viết và công trình nghiên cứu

sau đây:

Bài viết “Hồ Anh Thái và dấu ấn hậu hiện đại” (2013) của tác giả Bùi

Thanh Truyền - Lê Biên Thùy đi sâu tìm hiểu những dấu ấn hậu hiện đại trong truyện ngắn Hồ Anh Thái ở phương diện: đề tài, nhân vật và nghệ thuật ngôn từ Theo tác giả bài viết, truyện ngắn Hồ Anh Thái thường hướng đến

đề tài “sự lo âu và dự cảm”, xây dựng những nhân vật “rất nhiều điều không” tạo dựng lớp ngôn từ “giễu nhại” và ngôn từ được “hoàn cảnh hóa”

Tiếp tục lí giải sức hút văn phong Hồ Anh Thái, Nguyễn Đăng Điệp

trong bài báo “Chiêm nghiệm chất lắng từ những chuyến đi” (2007) đã viết:

“Sức hút văn phong Hồ Anh Thái ở chỗ anh biết phủ lên thế giới nghệ thuật của mình những màu sắc tượng trưng siêu thực và gắn với nó là khả năng tổ chức nhiều kiểu giọng điệu khác nhau: khi hài hước châm biếm, khi lạnh lùng soi xét, khi u uất trĩu buồn,… Vượt qua lối miêu tả hiện thực giản đơn, Hồ Anh Thái đã tạo được nhiều biểu tượng, nhiều ẩn dụ nghệ thuật giàu sức gợi” [2, 290]

Tuần báo Nhà xuất bản publishers Weekly, 28-9-1998 cũng đã nhận xét

về chất huyền thoại trong sáng tác của nhà văn Hồ Anh Thái thông qua tác

phẩm Trong sương rồng hiện ra “Những yếu tố siêu thực tràn đầy trong cuốn hợp tuyển Giọng điệu chuyển từ châm biếm sang xúc động thấm thía, từ hài hước sang đau xót, Việc sử dụng tinh tế các huyền thoại và sự phản ánh hấp dẫn đời sống Việt Nam sau chiến tranh của Hồ Anh Thái đã mang đến những tác phẩm tao nhã và đầy sức lay động ” [20, 455]

Khóa luận tốt nghiệp: “Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái” (2004) của Phạm Thị My tập trung tìm hiểu phương diện của nghệ

thuật trần thuật mà Hồ Anh Thái sử dụng trong quá trình tạo lập văn bản Tác giả khẳng định ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Hồ Anh Thái có sự

“lồng ghép cái khách quan vào cái chủ quan” - một hình thức “lạ hóa” lời

trần thuật Đây là một trong những thành tố quan trọng tạo nên phong cách văn chương nhà văn

Luận văn thạc sĩ: “Cảm hứng giễu nhại trong tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột của nhà văn Hồ Anh Thái”(2013) của Phạm Thị Chinh, trường Đại

học Sư phạm Hà Nội 2, đã tập trung đi sâu phân tích cảm hứng giễu nhại trong tác phẩm.Tác giả đã đem đến cho người đọc cái nhìn giễu nhại trên hai

phương diện một là về đời sống, đó là sự biến dạng và tha hóa trong đời sống con người, những thói hư tật xấu của giới tri thức, sự xuống cấp của văn hóa, nghệ thuật; thứ hai đó còn là sự giễu nhại trong cái nhìn về con người, những con người với thói háo danh, con người nghịch dị Bên cạnh cái nhìn đời sống

và con người thì cảm hứng giễu nhại còn thâm nhập sâu vào các yếu tố nghệ thuật như cách xây dựng nhân vật, nghê thuật tổ chức cốt truyện độc đáo, giọng điệu giễu nhại, nó đã chi phối đến cảm hứng sáng tác và tạo nên phong

cách nghệ thuật vô cùng độc đáo của nhà văn

2.2.2 Nghiên cứu về việc sử dụng thành ngữ trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Vấn đề sử dụng thành ngữ trong các sáng tác của nhà văn Hồ Anh Thái

đã cũng được các tác giả đi trước nghiên cứu trong một số bài viết và luận văn:

Luận văn Cách sử dụng thành ngữ trong tác phẩm của Hồ Anh Thái và Dương Thụy (2012) của tác giả Lê Thị Bách Diệp đã đề cập đến việc sử dụng

thành ngữ trong tác phẩm của Hồ Anh Thái và Dương Thụy về mặt ngữ pháp

và ngữ nghĩa Tác giả đã thống kê định lượng và tần số xuất hiện thành ngữ trong tác phẩm của nhà văn Hồ Anh Thái và Dương Thụy, từ đó so sánh điểm tương đồng và khác biệt trong cách sử dụng thành ngữ của hai nhà văn về mặt cấu tạo, tham gia làm thành phần câu, và xét trên bình diện ngữ nghĩa Mặt hiệu quả của việc sử dụng thành ngữ trong sáng tác của hai tác giả này chưa được luận văn đi sâu nghiên cứu

Luận văn Thành ngữ trong mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Tường và Mười lẻ một đêm của Hồ Anh Thái (2015) đã khảo sát và so

sánh cách vận dụng thành ngữ của hai nhà văn Nguyễn Khắc Tường và Hồ Anh Thái trên bình diện cấu tạo và ngữ nghĩa Trên bình diện ngữ nghĩa hai nhà văn cùng sử dụng thành ngữ vào việc thể hiện những vấn đề của cuộc sống đương đại, dù rằng không gian và thời gian phản ánh của hai tác giả khác nhau Trên bình diện cấu tạo, cả hai nhà văn đều sử dụng thành ngữ với tần xuất lớn ở cả hai dạng nguyên thể và biến thể, tuy nhiên có sự khác nhau ở việc chuyển tải nội dung phản ánh theo dụng ý sắp đặt của từng tác giả Chính những đặc điểm giống và khác nhau đó cho thấy quá trình chuyển dịch của đời sống văn học, sự tiếp thu truyền thống, và ảnh hưởng tác động qua lại của các nhà văn Đồng thời phần nào hé hộ phong cách văn học của từng tác giả

Bài viết Dấu ấn dân gian trong ngôn ngữ truyện ngắn Hồ Anh Thái

(2014) (Trung Thu, Biên Thùy) đã quan tâm đến vận dụng thành ngữ, tục ngữ trong truyện ngắn của Hồ Anh Thái Tác giả đã khảo sát thống kê phân loại và

chỉ ra các phương thức vận dụng thành ngữ tục ngữ trong các tác phẩm này Tuy nhiên phạm vi nghiên cứu chỉ mới dừng lại ở các truyện ngắn chứ chưa bao quát được toàn bộ sáng tác của nhà văn

Như vậy việc sử dụng thành ngữ trong sáng tác của nhà văn Hồ Anh Thái đã được các nhà nghiên cứu quan tâm, song trên thực tế vấn đề này lại chưa có nhà nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu, lí giải một cách hệ thống Kế thừa những thông tin quý báu có tính chất gợi mở của các công trình nghiên cứu đi trước, chúng tôi mong muốn những nghiên cứu của mình sẽ mang đến cái nhìn tổng quan và toàn diện về vấn đề sử dụng thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của nhà văn Hồ Anh Thái, đồng thời góp thêm tiếng nói

để chứng minh một cách rõ ràng hơn về sự phát triển, và sức sống lâu bền của của thành ngữ trong văn học Việt Nam hiện đại

3 Mục đích nghiên cứu

- Củng cố và khẳng định một vấn đề lí thuyết của ngôn ngữ học

- Góp thêm tiếng nói khẳng định tài năng và đóng góp của Hồ Anh Thái trong việc sử dụng sáng tạo thành ngữ

- Chuẩn bị những tư liệu cần thiết cho việc dạy và học môn Ngữ văn ở trường phổ thông

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tập hợp những vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài

- Khảo sát, thống kê, phân loại, nhận xét về cách thức sử dụng thành ngữ

- Phân tích hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu tiểu thuyết và truyện ngắn của nhà văn

Hồ Anh Thái

Về tiểu thuyết gồm có:

1 Trong sương rồng hiện ra, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2015

2 Người đàn bà trên đảo, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2015

3 Mười lẻ một đêm, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2014

4 SBC là săn bắt chuột, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2015

Về truyện ngắn gồm có các tập:

1 Bốn lối vào nhà cười, Nxb Đà Nẵng, 2006

2.Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2014 3.Tự sự 265 ngày, Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh, 2014

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát thống kê phân loại

- Phương pháp phân tích, so sánh

- Phương pháp tổng hợp

7 Đóng góp của khóa luận

- Về mặt lí luận: thông qua việc khảo sát thành ngữ trong sáng tác của

Hồ Anh Thái, khóa luận làm rõ những đặc điểm về thành ngữ tiếng Việt nói chung trên cả phương diện ngôn ngữ và văn hóa

- Về mặt thực tiễn: phân tích giá trị nghệ thuật của thành ngữ trong sáng tác của Hồ Anh Thái giúp ta thấy sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo của thành ngữ trong giao tiếp Qua đó khẳng định tài năng, phong cách nghệ thuật của Hồ Anh Thái trong việc sử dụng ngôn ngữ Đồng thời khóa luận còn góp phần hữu ích trong việc giảng dạy Ngữ Văn trong nhà trường phổ thông nói riêng và việc cảm thụ văn học nói chung

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận

được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận

Chương 2: Kết quả khảo sát, thống kê, phân loại

Chương 3: Hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng thành ngữ trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Khái quát về thành ngữ

1.1.1 Khái niệm “thành ngữ”

Hoàng Văn Hành cho rằng: “Thành ngữ là một tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thức, cấu trúc hoàn chỉnh, bóng bẩy về ý nghĩa được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt là khẩu ngữ” [5, 21]

Nguyễn Thiện Giáp cũng cho rằng: “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tính gợi cảm” Ông chỉ ra bên

cạnh nội dung trí tuệ, các thành ngữ bao giờ cũng thể hiện sắc thái bình giá, cảm xúc nhất định, hoặc là kính trọng; hoặc là chê bai khinh rẻ; hoặc là ái ngại, xem thường [3, 80]

Như vậy có thể hiểu: Thành ngữ là những cụm từ cố định, có sẵn, được lưu truyền từ đời này sang đời khác.Thành ngữ là đơn vị tương đương với từ và thường mang tính hình tượng, tính bóng bảy và tính gợi tả

1.1.2 Đặc điểm của thành ngữ

1.1.2.1 Đặc điểm kết cấu

Về kết cấu thành ngữ là một loại cụm từ cố định, ổn định chặt chẽ Các cụm từ tự do không có đặc điểm này Chính tính chặt chẽ, cố định về thành phần cấu tạo mà thành mà thành ngữ dùng tương đương từ Tính cố định, ổn định của thành ngữ được thể hiện ở chỗ các yếu tố cấu tạo nên thành ngữ hầu như được giữ nguyên trong sử dụng Người ta không thể thay thế, thêm bớt hoặc chêm xen bất kì một yếu tố nào vào trong lòng thành ngữ

Tính ổn định cố định về thành phần từ vựng và cấu trúc của thành ngữ hình thành là do thói quen của người bản ngữ Tuy nhiên tính cố định, bền vững về hình thái cấu trúc của thành ngữ không phải là bất biến, “là chết cứng” mà trong sử dụng, nó vẫn uyển chuyển, vẫn phát huy trong sự sáng tạo

của cá nhân, đặc biệt là ở những cây bút tài năng Cho nên tính bền vững của thành ngữ trong hệ thống chuẩn và tính uyển chuyển của nó trong sử dụng là hai mặt không hề mâu thuẫn, không hề loại trừ nhau

1.1.2.2 Đặc điểm ngữ nghĩa

Đặc trưng nổi bật về ngữ nghĩa của thành ngữ là có tính hoàn chỉnh, bóng bảy và tính gợi cảm cao Khác với đơn vị từ vựng thông thường, thành ngữ là loại đơn vị định danh bậc hai, nghĩa là nội dung của thành ngữ không phải là nghĩa đen của các yếu tố cấu thành cộng lại mà lại là nghĩa bóng, nghĩa toàn khối Nghĩa này được suy ra trên cơ sở của các yếu tố cấu thành

Ví dụ Chim sa cá lặn không phải thể hiện con chim nó sa, con cá nó lặn mà thành ngữ này muốn ám chỉ nhan sắc của người phụ nữ Hay thành ngữ ném

đá dấu tay không phải miêu tả là ném hòn đá rồi giấu tay đi, mà ngụ ý nói đến

những người làm điều ác điều xấu mà giấu mặt, cố tỏ ra không liên quan gì đến hậu quả đã gây ra Đó là nghĩa bóng hay nghĩa biểu trưng được hình thành từ phương thức ẩn dụ, so sánh nhờ quá trình biểu trưng hóa

1.1.3 Phân loại thành ngữ

1.1.3.1 Tiêu chí đặc điểm cấu tạo

Dựa vào hình thức cấu tạo, có thể phân chia thành ngữ có kết cấu câu

và thành ngữ có kết cấu cụm từ

- Thành ngữ có kết cấu câu, ví dụ: lươn ngắn chê trạch dài, lời nói gió bay, ăn mày đòi xôi gấc, mèo mù vớ cá rán cá rán, châu chấu đá xe, chó có váy lĩnh, chó ngáp phải ruồi

- Thành ngữ có kết cấu cụm từ căn cứ vào phần trung tâm chúng ta có thể chia thành các loại nhỏ như sau:

+ Thành ngữ có kết cấu là cụm danh từ, ví dụ: mặt trái xoan, tay búp măng, mắt bồ câu, bạn nối khố, chạch trong giỏ cua, cá mè một lứa, cóc bỏ đĩa…

+ Thành ngữ có kết cấu là cụm động từ, ví dụ: gắp lửa bỏ tay người, chạy long tóc gáy, ném đá giấu tay, chém to kho mặn, cầm cương nảy mực, đánh trống lảng…

+ Thành ngữ có kết cấu là cụm tính từ, ví dụ: thẳng ruột ngựa, giai như đỉa đói, chậm như rùa, ngu như bò, đẹp như tiên, xấu như ma, lung túng như chó ăn vụng, yếu như sên…

+ Thành ngữ so sánh không có từ so sánh “như”: ngay cán tàn, bạn nối khố, thẳng ruột ngựa, chạch trong giỏ cua…

+ Thành ngữ so sánh có từ “như” là một từ: chạy như rùa, cười như nắc

nẻ, khóc như mưa, yếu như sên…

+ Thành ngữ so sánh có từ “như” là một cụm từ hoặc một câu: mặt như chàm đổ, học như cuốc kêu, ướt như chuột lột, ăn như hùm đổ đó…

+ Thành ngữ lồng chéo hai hợp từ hợp nghĩa hay tách một từ hợp nghĩa

bằng một từ chung: tím gan tím ruột, vay cào vay cấu, một nắng hai sương, trời rung đất chuyển, no cơm ấm áo…

+ Thành ngữ có kết cấu là hai cụm từ song song: ruộng cả ao liền, cầm cương nảy mực, tối danh lành áo, chém to kho mặn…

1.1.3.2 Dựa vào nguồn gốc

Thành ngữ được chia làm hai loại là thành ngữ thuần Việt và thành ngữ

Hán Việt

Thành ngữ thuần Việt trước hết là những thành ngữ do người Việt tự sáng tạo dựa trên những chất liệu ngữ âm thuần Việt, phản ánh đời sống văn hóa, tinh thần, phong tục tập quán, thói quen, nếp cảm, nếp nghĩ, của người Việt.Tính chất thuần Việt của thành ngữ thể hiện ở các phương diện ngữ âm,

ngữ nghĩa, màu sắc phong cách và cấu trúc Ví dụ: ăn nên làm ra, con ong cái kiến, mẹ tròn con vuông, ếch ngồi đáy giếng,…

Thành ngữ Hán Việt là những thành ngữ chứa đựng những nội dung răn dạy, đúc kết kinh nghiệm mang phong cách trang nghiêm cổ kính Sự vay mượn thành ngữ Hán Việt do nhiều nguyên nhân, nguyên nhân chủ yếu là do

lịch sử và sự tiếp xúc về văn hóa Ví dụ: môn đăng hộ đối, tuyệt sắc giai nhân, hữu danh vô thực, an cư lạc nghiệp…

1.1.4 Phân biệt thành ngữ với tục ngữ, cụm từ tự do và ngữ định danh

1.1.4.1 Phân biệt thành ngữ với tục ngữ

Vấn đề phân biệt thành ngữ, tục ngữ đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trên nhiều bình diện, tiêu chí khác nhau

Dựa trên những nhận định có tính chất gợi mở của các công trình nghiên cứu đi trước, chúng tôi đã đưa ra một cái nhìn tổng quan nhất để phân biệt thành ngữ với tục ngữ:

Xét về mặt kết cấu và chức năng ngữ pháp: Thành ngữ là những cụm từ

cố định trong tương đương với một từ, là thành phần của câu, ví dụ: vơ bèo bạt tép; năm lần bảy lượt; bò lê bò càng, còn tục ngữ là những câu hoàn chỉnh, ví dụ: con sâu bỏ rầu nồi anh; lá thành đùm lá rách; ăn quả nhớ kẻ trồng cây Thành ngữ có chức năng định danh, được thực hiện bởi các từ ngữ,

còn tục ngữ có chức năng thông báo thuộc lĩnh vực hoạt động nhận thức Xét về mặt nội dung ý nghĩa: Tục ngữ mang nội dung nhận xét phán đoán quan hệ xã hội, truyền đạt kinh nghiệm về lao động sản xuất, ghi nhận các hiện tượng lịch sử xã hội, hoặc thể hiện triết lí dân gian của dân tộc, ví dụ

một người làm quan cả họ được nhờ; con nhà tông chẳng giống lông cũng giống cánh; giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng; cha mẹ sinh con trời sinh tính Thành ngữ chỉ là những khái niệm, chưa mang nội dung ý nghĩa

trọn vẹn như tục ngữ Nghĩa của thành ngữ không thể giải thích được bằng các từ tạo ra nó mà thường phải kết hợp những từ ngữ cụ thể với nhau qua

quá trình biểu trưng hóa sẽ mang ý nghĩa ẩn dụ mới, ví dụ: hùng hục như trâu

húc mả, con ong cái kiến, nên vợ nên chồng, phất lên như diều gặp gió, ăn chực nằm chờ

Như vậy thành ngữ và tục ngữ đều có đặc điểm giống nhau về hình thức cấu tạo Chúng đều là những tổ hợp từ cố định, có kết cấu chặt chẽ, có vần điệu hoặc đối ứng Nhưng thành ngữ và tục ngữ hoàn toàn khác nhau về chức năng sử dụng và nội dung ngữ nghĩa

1.1.4.2 Phân biệt thành ngữ với cụm từ tự do

Về kết cấu: cụm từ tự do là tổ hợp của các từ theo mối quan hệ ngữ pháp miễn là các từ có sự phù hợp về nghĩa với nhau Tức là không bắt buộc,

có sẵn, tính chặt chẽ không cao Ví dụ tình yêu và thù hận, đoàn viên ưu tú, thời buổi khó khăn…Thành ngữ cũng là những tổ hợp của các từ nhưng nó là một kết hợp chặt chẽ, có sẵn, bắt buộc và rất khó tách rời Ví dụ chim sa cá lặn, nhà rách vách nát, cơm hàng cháo chợ, ao tù nước đọng, của thiên trả địa…

Về ý nghĩa: nghĩa của cụm từ tự do thường là nghĩa miêu tả đặc điểm trạng thái, tính chất của sự việc, hiện tượng và do ý nghĩa của các yếu tố cấu

thành gộp lại Ví dụ cụm từ “sinh viên tốt” ý nghĩa của từ “tốt” bổ sung cho từ

“sinh viên”, còn cụm từ “làm chăm chỉ” thì “chăm chỉ” bổ nghĩa cho từ

“làm” Nhưng nghĩa của thành ngữ không bằng tổng số nghĩa của các yếu tố cấu thành hợp lại mà có tính biểu cảm Ví dụ thành ngữ “giận cá chém thớt”

không phải miêu tả giận con cá rồi chém cái thớt mà có ý nghĩa giận người

nào đó mà không làm gì được bèn trút cơn giận vào người khác, “cơm bưng nước rót” có ý nghĩa: cảnh sống sung sướng có người lo toan chu đáo”,“nước sôi lửa bỏng”: tình thế nguy kịch, cấp bách Cơ chế tạo nghĩa của các thành

ngữ được hình thành từ các phương thức ẩn dụ, hoán dụ, so sánh, do vậy ý nghĩa của các thành ngữ thường mang tính biểu cảm cao

1.1.4.3 Phân biệt thành ngữ với ngữ định danh

Theo tác giả Nguyễn Thiện Giáp trong cuốn “Từ vựng học tiếng việt”

đã phân biệt thành ngữ với ngữ định danh dựa trên tiêu chí sau:

Về mặt cấu trúc ngữ pháp ngữ định danh thường chỉ có một thành tố

phụ bổ sung ý nghĩa cho nó ví dụ cá vàng, cơm rang, xe điện, máy bay, đỏ thẫm Trong khi đó, ở thành ngữ thì thành tố chính thường có hơn một thành

tố phụ Ví dụ: ăn chó cả lông; trong thành ngữ này ăn là thành tố chính biểu thị một hành động, chó là bổ tố và cả lông là trạng tố Những thành ngữ sau đây cũng có cấu tạo tương tự: ăn thịt người không tanh, bán trời không văn

tự, tai vách mạch rừng…

Về mặt nội dung ngữ định danh là tên gọi thuần túy của sự vật Ví dụ

“búa đinh” có nghĩa là búa nhỏ chuyên dùng để đóng đinh; “mắt cá”: đầu xương chồi ra ở gần cổ chân; “cổ hũ”: phần trên của dạ dày; “cà chua”: tên

gọi của một loại cà cụ thể, quả mềm, khi chín có màu đỏ, vị hơi chua, dùng ăn

sống hoặc nấu chín; “tàu hỏa”: xe có đầu máy kéo nhiều toa chạy trên đường ray; “áo dài”: áo truyền thống, dài đến ống chân, chia thành hai tà trước và

sau, khuy cài từ cổ xuống nách và một bên hông Còn thành ngữ là tên gọi gợi cảm của hiện tượng nào đó, giá trị gợi cảm của thành ngữ được tạo ra nhờ sự tồn tại song song của hai phương diện nghĩa: nghĩa từ nguyên là nghĩa hình thành từ nghĩa riêng của các thành tố theo quy tắc cú pháp và nghĩa thực tại

của thành ngữ Nước đổ lá khoai là thành ngữ có nghĩa nguyên “nước đổ vào

lá khoai”; còn ý nghĩa thực tại của nó là “phí công vô ích”; tương tự, thành ngữ đao to búa lớn có nghĩa nguyên “đao to búa lớn”, nghĩa thực tại chỉ sự

việc khoa trương, cầu kì

1.2 Vài nét về tác giả Hồ Anh Thái

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp

Hồ Anh Thái sinh năm 1960 tại Hà Nội, nhưng nguyên quán của ông ở Nghệ An Ông tốt nghiệp đại học ngành Quan hệ quốc tế và sau đó làm việc

tại Bộ Ngoại giao, từng công tác tại nhiều quốc gia Âu-Mỹ và đặc biệt có khoảng thời gian làm việc tương đối lâu tại Ấn Độ

Ông thông thạo ngoại ngữ, đã tốt nghiệp bằng tiến sỹ về Văn hóa Phương Đông nên ngoài vai trò một nhà ngoại giao, ông là một giảng viên, một nhà Ấn Độ học, Đông Phương học

Với nền tảng học vấn vững chắc, cộng với công việc của một nhà ngoại giao đã giúp nhà văn có điều kiện tích lũy vốn sống và sáng tạo nên nhiều tác

phẩm văn chương có giá trị: Tiếng thở dài qua rừng kim tước (1998); Tự sự

265 ngày (2001); Cõi người rung chuông tận thế (2002); Bốn lối vào nhà cười (2005); Mười lẻ một đêm (2006); Đức Phật, nàng Sivitri và tôi (2007); Namaskar! Xin chào Ấn Độ (2008); Hướng nào Hà Nội cũng sông (2009); SBC là săn bắt chuột (2011), Tự kể (2015), Lang thang trong chữ ( 2015)…

Hồ Anh Thái khởi nghiệp viết văn từ rất sớm và gây sự chú ý bởi những tác phẩm có cách viết mới lạ, tuy nhiên dấu ấn thực sự, ghi dấu tên tuổi ông với tư cách là một nhà văn chuyên nghiệp phải kể đến những tác phẩm

viết khoảng những năm 2000 như: Cõi người rung chuông tận thế, Bốn lối vào nhà cười, Mười lẻ một đêm, Dấu về gió xóa …Những tác phẩm này ngay

khi ra đời đã thu hút sự chú ý rộng rãi của bạn đọc cũng như giới phê bình bởi tính độc đáo của nó Tính độc đáo trong văn phẩm Hồ Anh Thái có thể phân tích từ nhiều góc độ như: cấu trúc tác phẩm, đề tài, ngôn ngữ… tuy nhiên dấu

ấn rõ nhất chính là giọng điệu tác phẩm không lẫn với bất cứ tác giả nào Cùng thời với nhà văn, trong khi Nguyễn Huy Thiệp thành công với giọng điệu khinh bạc, Phạm Thị Hoài thiên về lối viết sắc lạnh vừa tỉnh táo vừa chua cay thì Hồ Anh Thái rất đặc trưng với giọng hài hước, giễu nhại

Nhà văn gốc Nghệ An không chỉ nổi tiếng trong nước mà tác phẩm của

ông còn được dịch ra hơn mười thứ tiếng Tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế (2002) của ông sau khi đã được in và tái bản hơn vạn cuốn ở trong

nước đã được NXB Đại học Tổng hợp Texas phát hành dưới dạng cả sách in lẫn sách điện tử trong toàn bộ hệ thống hiệu sách toàn quốc, trên mạng amazon.com và hệ thống các trường đại học trong và ngoài nước Mỹ Các sinh viên và các nhà nghiên cứu Mỹ sử dụng làm tư liệu nghiên cứu, giảng dạy Nhận định về Hồ Anh Thái, tạp chí phê bình sách ForeWord (Mỹ) viết:

“Tiểu thuyết của Hồ Anh Thái vẽ lên một bức tranh cảm động về xã hội Việt Nam thời hậu chiến Bàn tay tác giả xử lý những đề tài nặng nề có đủ độ tinh

tế để khiến người đọc nhầm tưởng rằng nó thật giản dị” Sách của ông cũng

rất nổi tiếng tại nước Anh.Tạp chí Banipal (tạp chí văn học Anh mỗi năm ra

ba kỳ, gồm 256 trang, do Hội đồng Nghệ thuật Anh (Arts Council England) cung cấp kinh phí, trong số ra đặc biệt kỷ niệm 15 năm ngày tạp chí ra đời, ngoài tác phẩm và các chuyên mục thường xuyên, có hai nhà văn thuộc diện khách mời (guest writer) là nhà văn Romania Vasile Baghiu và nhà văn Việt Nam Hồ Anh Thái

Ngoài vinh dự trên nhà văn này còn thành công đặc biệt khi sáng tác về

đề tài Ấn Độ, nơi mà ông cho rằng đây là xứ sở của tư tưởng rất minh triết, một đại dương văn hóa thỏa sức cho trí tưởng tượng của mình ngụp lặn Các

tác phẩm tiêu biểu như: Người đứng một chân, Người Ấn, Tiếng thở dài qua rừng kim tước, Đức Phật, Nàng Savitri và tôi, Namaskar! Xin chào Ấn Độ…

Tác phẩm của Hồ Anh Thái khi xuất bản, được chính người đọc Ấn Độ tiếp nhận, chào đón một cách thích thú Không phải ngẫu nhiên mà học giả

K.Pandey, tiến sĩ văn học người Ấn, đã coi đó là “Những mũi kim châm cứu Á Đông đã điểm trúng huyệt tính cách Ấn Độ”, khiến họ đã “nhìn thấy đúng cái bóng đang quẩn dưới chân mình”

Nếu nhìn vào số liệu năm xuất bản sách của ông sẽ thấy rõ hầu như mỗi năm Hồ Anh Thái đều cho ra đời một cuốn sách và hiện ông đã có hơn 30 đầu sách được in ra

Với những thành công vang dội cả trong và ngoài nước như vậy, năm

2000, Hồ Anh Thái vinh dự được tín nhiệm làm Chủ tịch Hội nhà văn Hà Nội, Uỷ viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam từ 2005 đến 2010

1.2.2 Quan niệm sáng tác

1.2.2.1 Quan niệm về con người

Hồ Anh Thái có cái nhìn đa chiều về con người Với ông, con người cũng phức tạp, đa dạng không kém gì cuộc sống Trong mỗi con người luôn tồn tại những mặt đối lập nhau Nhà văn đặc biệt quan tâm đến sự thay đổi con người trong cuộc sống hiện đại, con người quay cuồng trong cuộc sống danh lợi, bỏ qua những giá trị đạo đức để chạy theo lối sống thực dụng, vì lợi ích của bản thân mà không quan tâm đến mọi người xung quanh Nhà văn bóc trần tất cả những nhơ nhớp, những ích kỉ, xấu xa, lố bịch kệch cỡm của con

người

Với cái nhìn hướng thiện và nhân đạo, Hồ Anh Thái cũng hướng tới sự chú ý của mình tới những con người với những ước mơ và khát vọng cao đẹp, dám sống hết mình với tuổi trẻ, với ước mơ khát khao Bên cạnh đó ông còn

có cái nhìn bao dung độ lượng với những con người có lối sống sa đọa, buông thả bản thân chạy theo dục vọng, tội lỗi trong tâm hồn nhưng sau đó biết chuộc lại lỗi lầm, thành tâm sám hối làm lại cuộc đời

1.2.2.2 Quan niệm đổi mới cách tân nghệ thuật

Hồ Anh Thái luôn đặt ra mục tiêu những con chữ viết ra phải là những

“con chữ sáng tạo”, người cầm bút đích thị là “người tử tế”, mỗi tác phấm

phải chứa đựng điều mới lạ và khác thường

Từ truyện ngắn đến tiểu thuyết, ý thức về quan niệm sáng tác của Hồ Anh Thái được bộc lỗ rõ nét bằng những cuộc tìm kiếm đổi mới về cả nội dung lẫn hình thức trong tác phẩm

Nhà văn có cái nhìn về cuộc đời, về con người một cách sâu sắc, chân thực, ông cũng không ngại động chạm đến những vấn đề nhạy cảm trong xã

hội, đặc biệt là xã hội thời kì đổi mới Được ví như là Vũ Trọng Phụng nhưng ông nhạy cảm hơn cả, ông bóc trần những thói hư tật xấu, những hạn chế trong cách ứng xử của con người, mặt trái nhức nhối của xã hội tưởng như đẹp đẽ và bình yên

Ngôn ngữ văn chương của Hồ Anh Thái cũng đầy tính sáng tạo Khắt khe trong mỗi con chữ viết ra, dù ở truyện ngắn hay tiểu thuyết, Hồ Anh Thái đều tạo ra được những vẻ đẹp riêng, mang phong thái riêng

Chương 2 KẾT QUẢ KHẢO SÁT, THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI

2.1 Bảng thống kê

Cách thức sử dụng thành ngữ Số

phiếu

Tỉ lệ phần trăm (%)

Vận dụng nguyên dạng thành ngữ là lấy nguyên văn, nguyên dạng những câu thành ngữ vốn có trong kho tàng dân gian để đưa vào tác phẩm Vận dụng nguyên dạng là không làm thay đổi hình thức của thành ngữ truyền thống Vỏ ngữ âm, kết cấu, vần, nhịp được giữ nguyên Tuy nhiên, nội dung ý nghĩa của thành ngữ đã được vận dụng linh hoạt để phù hợp với vấn đề mà nhà văn đang đề cập tới Hay nói cách khác, vỏ ngữ âm của thành ngữ không đổi, nhưng chúng đã được cấp cho ý nghĩa mới nhờ đặt trong một ngữ cảnh

cụ thể của xã hội hiện đại

Trong tiểu thuyết SBC là nhà săn bắt chuột , ông viết:

- “Ông ấy bây giờ đã lên đến địa vị môn đăng hộ đối với các quan

chức Đã đến mức giống nhau có đủ thất quyền như người ta vẫn tếu táo.”

[Tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột, tr 32]

Thành ngữ “môn đăng hộ đối” (môn: cửa hoặc cổng ngoài; hộ: nhà;

đăng đối: có sự tương xứng, cân xứng) có nghĩa: gia đình nhà trai, nhà gái tương xứng với nhau về địa vị xã hội và tài sản (theo quan niệm hôn nhân phong kiến) Trong ngữ cảnh này không chỉ sự tương xứng giữa nhà trai với nhà gái mà chỉ sự tương xứng về địa vị và quyền lực trong xã hôi Vị đại gia bạn của ông Cốp đã ở địa vị tương xứng với các quan chức, có đủ bảy cái quyền: Nói có người nghe/ đe có người sợ/ vợ có người chăm/ Nằm có người bóp/ Họp có người ghi/ Chi có người bù/ Đi tù có người chạy

- “Ông Cốp thỉnh thoảng tiền hô hậu ủng về đấy cúng lễ, cảm thấy

bệnh vơi đi, người hưng phấn hẳn.” [Tiểu thuyết SBC là săn bắt chuột, tr

123]

Thành ngữ tiền hô hậu ủng vốn là thành ngữ gốc Hán, có nghĩa là hộ

tống rầm rộ oai phong nhưng nó đã được cấp thêm nghĩa mới để chỉ thái độ giễu nhại của tác giả Ông Cốp là người nhà nước, có ăn có học, có chức sắc,

nhưng ông lại đi cúng bái, tin vào chuyện mê tín dị đoan Và hơn cả là đi theo ông còn có cả một đội quân đông đảo những người đi cùng đầy oai vệ

Trong một hoạt cảnh khác nhà văn sử dụng thành ngữ nguyên dạng để giễu nhại, châm biếm lối sống buông thả của con người hiện đại trong tiểu

thuyết Mười lẻ một đêm

- “Lâu lâu quá mù ra mưa, mẹ lại đi lấy chồng một bận Lấy rồi mới

biết mình sai.” [Tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, tr 57]

Thành ngữ quá mù ra mưa chỉ một sự vật phát triển quá giới hạn sẽ

chuyển sang trạng thái tính chất khác, hoặc nam nữ thân mật quá trớn sẽ trở thành sàm sỡ Tuy nhiên trong ngữ cảnh này, thành ngữ trên lại mang ý nghĩa giễu nhại những người phụ nữ có lối sống buông thả trong xã hội hiện đại, luôn tươi trẻ hiếu động nông nổi, lầm lỡ

“Tiền trao cháo múc” cũng là một trong những câu thành ngữ nguyên dạng được thế hệ trẻ dùng phổ biến trong xã hội hiện đại Tiền trao cháo múc

chỉ quan hệ mua bán, trao đổi sòng phẳng, dứt khoát, không dây dưa chậm trễ, không nể nang Bắt nhịp với xu thế mới, cũng như nhìn thẳng vào xã hội hiện đại, thời buổi kinh tế thị trường, thời buổi đồng tiền thống trị và chi phối tất

cả thì mọi thứ đều vận hành theo quy luật “tiền trao cháo múc”, Hồ Anh Thái không dưới một lần sử dụng nguyên dạng thành ngữ truyền thống này để chỉ

quan hệ mua bán trao đổi sòng phẳng

- “Rút kinh nghiệm Từ đó trở đi anh chỉ mua một lượt vé Ra Hà Nội

mới mua vé trở về Tiền trao cháo múc Có tiền mặt cô nhân viên nào cũng

vui vẻ phục vụ Gọi mang vé đến cũng dễ.” [Tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, tr 230]

- “Hai chai nước khuyến mãi Đúng kiểu kinh doanh, tiền trao cháo

múc sòng phẳng mà vẫn có khuyến mãi.” [Tiểu thuyết Mười lẻ một đêm, tr 234]

2.2.2 Sử dụng cải biến sáng tạo thành ngữ truyền thống

Đây là kiểu vận dụng tuy không chiếm đa số trong sáng tác của Hồ Anh Thái nhưng nó lại đảm nhiệm được lợi thế tạo nên giá trị nghệ thuật lớn cho tác phẩm của nhà văn Chúng tôi thống kê được 78 phiếu, chiếm 19,31%

2.2.2.1 Thêm thành tố

Trong 404 phiếu được thống kê, chúng tôi khảo sát được 10 trường hợp nhà văn sử dụng thành ngữ ở dạng cải biến sáng tạo theo hướng thêm thành tố (chiếm 2,48%) Cải biến theo hướng thêm thành tố tức là trên cơ sở giữ lại các yếu tố gốc, Hồ Anh Thái thêm vào cấu trúc thành ngữ nguyên dạng các yếu tố mới nhằm mở rộng cấu trúc, thể hiện ý đồ sáng tạo của nhà văn Các yếu tố mới có thể nằm ở các vị trí khác nhau, biến đổi linh hoạt, tạo hứng thú cho người đọc:

Ông chêm xen từ vào giữa cấu trúc của thành ngữ nguyên dạng:

Ăn ở với nhau như bát nước đầy (Ăn ở như bát nước đầy)

Âm thịnh mà dương suy (Âm thịnh dương suy)

Cành vàng chăm sóc lá ngọc (Cành vàng lá ngọc)

Méo mó có vẫn hơn không (Méo mó có hơn không)

Ngoài ra thành ngữ còn được chêm xen các yếu tố mới vào cuối câu để

mở rộng cấu trúc cho thành ngữ nguyên dạng:

Con thầy vợ bạn gái cơ quan (con thầy vợ bạn)

Nuôi ong tay áo nuôi cáo trong nhà nuôi ma trong máy tính ( Nuôi ong

tay áo nuôi cáo trong nhà)

Đôi khi nhà văn chêm xen các yếu tố mới vừa vào giữa vừa vào cuối của cấu trúc nguyên dạng:

Tấc đất không còn là tấc vàng mà là tấc ngàn vàng, tấc kim cương (Tấc

đất tấc vàng)

Râu ông nọ một tí, cắm cằm bà kia một tẹo (Râu ông nọ cắm cằm bà

kia)

Trong quá trình vận dụng, nhà văn đã cải biến làm phá vỡ cấu trúc gốc của thành ngữ truyền thống Câu thành ngữ mới sẽ thay đổi hoàn toàn về vần, nhịp, kết cấu Xét về mặt nội dung ý nghĩa, có những câu thêm một từ hoặc một số từ mới nhưng không làm thay đổi nghĩa của đơn vị thành ngữ gốc.Việc chêm xen chỉ có ý nghĩa nhấn mạnh nội dung của thành ngữ nguyên dạng Nhưng trong nhiều trường hợp việc chêm xen yếu tố đã đem đến ý nghĩa mới hoàn toàn so với thành ngữ gốc Đây có thể coi là lối cải biến độc đáo, nâng cao giá trị thành ngữ truyền thống để nó mang hơi thở mới của xã hội hiện đại

2.2.2.2 Rút gọn thành tố

Ở dạng cải biến này, nhà văn đã rút gọn thành tố nhưng nhờ ngữ cảnh, nhờ tiền giả định về văn hóa của chung giữa những người giao tiếp, người đọc

mà nghĩa gốc của thành ngữ vẫn được xác định

Khảo sát truyện ngắn và tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, chúng tôi thống

kê được 14 phiếu (chiếm 3,47%) nhà văn sử dụng thành ngữ rút gọn thành tố

Trong tập truyện ngắn Bốn lối vào nhà cười nhà văn đã rút gọn câu thành ngữ “nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa”:

- “Thằng bé tí hon tuổi ấy ở ta còn phải bế ẵm nâng trứng hứng hoa

cậu quý tử Mỹ ở đây phải tự mang ba lô trên lưng.” [Tập truyện ngắn Bốn lối