CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TỪ 1986 ĐẾN NAY (Qua ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy)

L ch s nghiên c u v n đ ịch sử nghiên cứu vấn đề ử nghiên cứu vấn đề ứu vấn đề ấn đề ề tài Qua quá trình tìm hiểu chúng tôi thấy từ năm 1982 đến nay chân dungvăn học được đề cập tới tron

NGUYỄN SONG HÀO

CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH

THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC

TỪ 1986 ĐẾN NAY

(Qua ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy)

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Ngô Văn Giá

HÀ NỘI, 2015

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới Banchủ nhiệm cùng các thầy cô khoa Ngữ Văn, phòng Đào tạo Sau đại học,trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giảtrong quá trình học tập, thực hiện và hoàn thành luận văn.

Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong chuyên ngành Lýluận văn học, trường Đại học sư phạm Hà Nội 2, đã nhiệt tình giảng dạy vàgiúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện luận văn Đặc biệt, tác giả xin bày tỏlòng biết ơn sâu sắc về sự hướng dẫn tận tình chu đáo của PGS.TS Ngô VănGiá trong suốt thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, quý Thầy, Cô giáo tổNgữ Văn, trường THPT Yên Phong số 2, huyện Yên Phong, Tỉnh Bắc Ninh

đã nhiệt tình giúp đỡ, trao đổi và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quátrình nghiên cứu và thực nghiệm đề tài

Cuối cùng, tác giả muốn bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, người thân,bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tác giả trong quá trình học tập vàthực hiện đề tài

Dù đã rất cố gắng nhưng luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót,tác giả mong nhận được sự góp ý của quý thầy, cô giáo và các bạn

Bắc Ninh, tháng 12 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Song Hào

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả nêu trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng được aicông bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào khác.

Bắc Ninh, tháng 12 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Song Hào

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Dự kiến đóng góp mới 12

8 Cấu trúc của luận văn 12

Chương 1 THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC 13

1.1 Thể chân dung văn học 13

1.1.1 Khái niệm 13

1.1.2 Đặc điểm 15

1.2 Cảm hứng chi phối thể chân dung văn học 20

1.2.1 Cảm hứng nghệ sĩ 20

1.2.2 Cảm hứng nghiên cứu, phê bình 22

1.3 Khái quát về quá trình phát triển của thể chân dung văn học từ 1986 đến nay 25

Chương 2 PHẨM CHẤT KHOA HỌC CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY 32

2.1 Nhận diện, đánh giá tác giả 32

2.1.1 Các tác giả là nhà văn 32

2.1.2 Các tác giả là nhà nghiên cứu 46

2.2 Nhận diện đánh giá tác phẩm 53

Chương 3 PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC TỪ 1986 ĐẾN NAY

73

3.1 Biểu đạt theo lối phân tích 73

3.1.1 Cách lập luận 73

3.1.2 Cách chứng minh 81

3.2 Biểu đạt theo lối ấn tượng 85

3.2.1 Cách nói hình ảnh 86

3.2.2 Cách nói biểu cảm 92

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

PH N M Đ U ẦN MỞ ĐẦU Ở ĐẦU ẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do ch n đ tài ọn đề tài ề tài

Thể chân dung văn học là một thể quen thuộc trong văn học Việt Nam

Kể từ sau Đại hội Cộng sản Việt Nam lần thứ VI năm 1986, đất nước ta cónhững bước chuyển mình mạnh mẽ trên các lĩnh vực của đời sống xã hội Đâycũng là thời kỳ nhiều giá trị văn hóa, sự tự do dân chủ hơn trong không khísáng tác và tiếp nhận, đời sống văn học đã phát triển trên cả bề rộng lẫn chiềusâu Nền kinh tế thị trường từng bước phát triển giúp cho quyền con người,quyền cá nhân được đề cao, tạo điều kiện cho văn học “mở rộng cách nhìn mởrộng đề tài, mở rộng hướng thể hiện” Con người bỗng có nhu cầu nhận thứclại những gì đã qua, những con người đã qua với cái nhìn thấu đáo, công bằng

và gần với sự thật hơn Nhiều sự kiện văn học quá khứ, nhiều số phận vănchương cùng nhiều số phận phức tạp của quá khứ gần xa, đã được tái dựngtheo một cái nhìn mới, không đơn giản một chiều mà khoan dung, thấu tìnhđạt lí hơn Đây là tiền đề cho sáng tác văn học, nghiên cứu, phê bình văn học,trong đó có thể chân dung văn học phát triển lên một bước mới Sự nở rộ củanhiều tác phẩm ở thể chân dung văn học này trở thành một hiện tượng thẩm

mỹ đáng chú ý Vì thế thể chân dung văn học rất đáng trở thành đối tượngnghiên cứu chuyên sâu và độc lâp

Văn học vốn là sự tự ý thức về đời sống, là tấm gương phản chiếu cáchnày hay cách khác của cuộc sống con người, lấy con người làm đối tượngtrung tâm, văn học có một điểm tựa vững chắc để chiếm lĩnh toàn bộ thế giới.Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộc sống, đời của họ cũng là một mảnghiện thực khách quan cần được văn học phản ánh, mảng hiện thực này có sứchấp dẫn đặc biệt với các ngòi bút dựng chân dung, bởi nghệ sĩ là những người

đặc biệt nhạy cảm, có khả năng nắm bắt nhanh nhạy, tinh tế mọi biểu hiện đadạng phong phú của thực tại và của cuộc đời họ chính vì thế khi nghiên cứu,hay nói cụ thể hơn khi dựng chân dung về họ, họ đi vào tác phẩm sẽ giúp chobạn đọc được cung cấp nhiều tư liệu về tiểu sử, cuộc đời không chỉ về mộtcon người bình thường mà còn là về một nhân vật văn học dưới nhiều gócnhìn đa cạnh.

Đối tượng chính của chân dung văn học chính là các nhà văn, nhà thơ , tríthức nổi tiếng, và nhiều trong số họ được gắn liền với các tác phẩm được introng chương trình học phổ thông Thế nhưng những kiến thức cơ bản về tiểu

sử, con người lại chỉ được gói gọn trong phần tiểu dẫn với dung lượng rất ngắn,nên đôi khi trở nên khô khan, làm giảm hứng thú học của học sinh, giảm say

mê của người dạy Để khắc phục và giúp học sinh say mê, chủ động sáng tạothì việc vận dụng các kiến thức của thể chân dung văn học là rất cần thiết

Xuất phát từ 3 lí do cơ bản trên, chúng tôi tiếp cận tìm hiểu Cảm hứng

nghiên cứu, phê bình trong thể chân dung văn học từ 1986 đến nay, (qua ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy).

2 L ch s nghiên c u v n đ ịch sử nghiên cứu vấn đề ử nghiên cứu vấn đề ứu vấn đề ấn đề ề tài

Qua quá trình tìm hiểu chúng tôi thấy từ năm 1982 đến nay chân dungvăn học được đề cập tới trong một số tài liệu sau:

Trước hết, Chân dung văn học trong một số cuốn sách, tuyển tập (do cáctác giả Việt Nam và nước ngoài viết hoặc tuyển chọn, giới thiệu):

Năm 1982, cuốn Các nhà văn Xô viết do Thúy Toàn tuyển chọn và dịch, NXB Tác phẩm mới, ở trang Ghi chú của nhà xuất bản có viết: “Vả chăng,

chân dung văn học là một thể tài khá co giãn, nhất là dễ lẫn với các thể khác(hồi ký, tự truyện, phê bình văn học,…)” [74;7] Cũng trong năm này, học giảV.S.Barakhov- người đã có quá trình nghiên cứu nhiều năm về thể loạiCDVH ở Liên Xô cũng đóng góp một bài viết của ông có tiêu đề là “Nghệ

thuật chân dung văn học” trong cuốn Văn học và hội họa, NXB Leningrad Trong bài viết này ông cho rằng có thể dùng Chân dung văn học để gọi tên,

giải thích cho những hiện tượng rất khác nhau Theo đó ông chia ra bốn dạng:1- chân dung văn học như là thể loại hồi ký- tự thuật (phần đặc biệt của vănhọc hồi ký là hồi ức của nhà văn về các nhà văn); 2- chân dung văn học như làtruyện tư liệu- tiểu sử về một nhà hoạt động, kèm theo việc sử dụng tư liệu(thư từ, lời chứng của những người cùng thời…); 3- chân dung văn học như làmột thể loại phê bình (thường gọi là “chân dung sáng tạo”); 4- chân dung vănhọc như là một thể loại chuyên khảo về sáng tác của một nhà hoạt động văn

học nổi tiếng Vì lẽ đó ông đã đi đến kết luận: Loại hình khái niệm Chân

dung văn học khá rộng, bởi vậy nên sử dụng thuật ngữ Chân dung sáng tạo áp

dụng cho phê bình văn học - nghệ thuật

Năm 2000, Nguyễn Đăng Mạnh cũng đưa ra ý kiến của mình về chân

dung văn học Trong lời giới thiệu cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại- chân

dung và phong cách, NXB Trẻ TP.HCM: “Phát hiện ra một cách đầy đủ và

chính xác phong cách nghệ thuật của một nhà văn, tôi cho là một điều cựckhó Khó nhất là tìm ra tính thống nhất của phong cách Còn dựng chân dungvăn học lại có cái khó khác Phải làm sao “chớp” được những nét tiêu biểu,những chi tiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất gần với văn sángtác Nó là một thứ bút ký về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúcnhiều với người thật Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựngcảnh, dựng người, tạo không khí… Có người vẽ chân dung chỉ dựa vào nhữngchi tiết của con người nhà văn trong đời sống Có người thì chỉ dựa vào văncủa ông ta Riêng tôi muốn phối hợp cả hai Làm sao văn và người soi sánglẫn cho nhau Tôi quan niệm cái tôi ngơài đời và cái tôi trong văn của ngườinghệ sĩ bao giờ cũng có sự thống nhất- không phải thống nhất ở bề ngoài, ở

bề nổi (bề nổi nhiều khi có vẻ rất khác nhau), mà ở bề sâu, ở bản chất tâm hồn

của ông ta Tìm ra chỗ thống nhất này cũng là điều thú vị nhưng rất khó”

[43;9] Cũng trong năm này, trong lời dẫn mở đầu cuốn Chân dung văn học

do Vương Trí Nhàn tuyển chọn, NXB Hội nhà văn, nhà nghiên cứu này đãviết: “Chân dung văn học là một thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác

và phê bình văn học Nhiệm vụ của nó là phác họa ra hình ảnh của một nhàvăn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội… Mỗi chân dung văn học thườngđược hình thành từ sự tổng hợp hồi ức, kỷ niệm nhưng cũng có thể chỉ gồmsuy nghĩ, tưởng tượng của nhà văn về đối tượng được nói tới (thường xảy ratrong trường hợp vẽ lại chân dung một người đã qua đời từ lâu) Đằng nàocũng vậy, ở đây không chỉ có khuôn mặt của người được phác họa chân dung,

mà còn cho thấy một phần hình ảnh của tác giả tức “họa sĩ” đã đứng ra “vẽ”bức chân dung đó.” [51;5]

Trong cuốn Ký văn học và ký báo chí, NXB Văn hóa- thông tin (2003),tác giả Đức Dũng viết: “Trong các thể ký văn học, chân dung văn học đượckhu biệt ở khả năng tái tạo những chân dung điển hình Về hình thức kết cấu,tác phẩm chân dung văn học có thể có nhiều kiểu kết hợp khác nhau: có tácphẩm giống như tiểu sử, có tác phẩm là những ghi chép sau những lần gặp gỡnhân vật và có tác phẩm là ấn tượng tổng quát về một cuộc đời, một conngười… Chính lối kết cấu linh hoạt, đa dạng như vậy đã khiến cho tác phẩmchân dung văn học nhiều khi bị lẫn với các thể loại khác như hồi ký, nhật ký,

tự truyện, phê bình văn học… Những con người và những sự việc mà chândung văn học đề cập tới thường đã diễn ra trong quá khứ Đó là lý do khiếncho chân dung văn học (cũng như hồi ký, truyện ký…) không phản ánh đượcnhiều những điều đang xảy ra, mới xảy ra như bút kí, kí sự, phóng sự vănhọc.” [14;192]

Năm 2005, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh và Vương Trí Nhàn tiếp

tục bổ sung những ý kiến của mình về chân dung văn học Trong cuốn Những

bài giảng về tác gia văn học Việt Nam hiện đại, NXB ĐHSP, Nguyễn Đăng

Mạnh viết: “Dựng chân dung tất phải dựa vào nhiều chi tiết trong cuộc sốngngoài đời của nhà văn Tuy nhiên, theo tôi, cái đích cao nhất của chân dungvẫn là nhằm vào người cầm bút Vì chân dung cũng là một dạng của phê bìnhvăn học Nắm được sự thống nhất từ trong chiều sâu, trong phần hồn cốt giữavăn và người để từ người mà rọi sáng cho văn, đó là quan niệm của tôi vềchân dung văn học Quan niệm như thế thì những chân dung cũng có thể xem

là những “trợ thủ” rất hữu ích cho các bài giảng về tác gia văn học” [44;6].Tác giả Vương Trí Nhàn cũng bày tỏ quan niệm của mình khi viết chân dung

văn học trong Lời dẫn của cuốn Cây bút đời người, NXB Hội nhà văn:

“Nhiều người từng gặp nhau ở nhận xét: bên cạnh các bài thơ cuốn truyện thìcác nhà văn còn thường xuyên sáng tác ra một tác phẩm độc đáo, đấy là conngười của chính ông ta, tính cách của ông ta… Người đời đôi khi thành kiếnrằng đám người viết văn chẳng qua là một bọn dông dài Trong khi ấy một sốđồng nghiệp viết phê bình của tôi (nhất là các nhà giáo) có xu thế lý tưởnghóa những người viết văn, xem cây bút nào cũng tâm huyết đầy mình Vềphần tôi, tôi muốn nghĩ ngoài đời có bao nhiêu kiểu người thì trong vănchương có bấy nhiêu kiểu người cầm bút, ở đây cũng có thánh thần và có maquỷ, và trừ một số tài năng sáng chói, thì phần lớn người cầm bút cũng có cảnhững chỗ tầm thường lẫn chỗ cao quý Và điều quan trọng hơn: mỗi conngười ở đây là một tư cách, một số phận Không phải chỉ những tài năng lớntên tuổi được lưu lại trong lịch sử mới có một cuộc đời thú vị Mà ngay nhữngnhà văn tạm gọi là bình thường thực ra nhìn kỹ cũng có cách phấn đấu riêng,những bi kịch riêng Có thể bảo những cuộc làm người của họ trong vănchương cũng đáng được ghi chép lại” [53;7]

Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc

Phi đồng chủ biên, NXB Giáo dục (tái bản 2007).thể văn này được định nghĩa

như sau: “Thể loại văn học đặc thù có nhiệm vụ tương tự như thể loại chândung trong hội họa và điêu khắc, miêu tả diện mạo của một con người cụ thể,

có thật, sao cho truyền được thần thái sống động của người đó, phát hiện đặcđiểm riêng, cá nhân, độc đáo, không lặp lại của một nhân cách với thế giớitinh thần của nó Khác với hồi tưởng, ghi chép về một con người cụ thể, với

tư cách là một thể loại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thểvới một quan niệm xác định về nhân cách Phương pháp của chân dung vănhọc là phương pháp của thể kí Nó không thiên về cốt truyện Nhà văn pháthuy sở trường quan sát, lựa chọn chi tiết, cử chỉ, ngôn luận, kể cả tác phẩm, tưthế, hồi tưởng để dựng lại bộ mặt tinh thần của một con người, thường là nhàvăn, nghệ sĩ hoặc các nhà hoạt động xã hội nổi tiếng” [54-55]

Năm 2008, NXB Giáo dục xuất bản cuốn Tuyển tập 15 năm tạp chí Văn

học và tuổi trẻ, trong đó tập một được tuyển chọn từ những bài viết hay ở

chuyên mục Chân dung văn học (trước đây có tên là Nhà văn trong cảm nghĩ

của mọi nhà) của tạp chí trong suốt 15 năm Trong Lời giới thiệu ở đầu tuyển

tập này, giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh một lần nữa đã khẳng định lại nhữngquan niệm của mình về thể chân dung văn học Theo ông, chân dung văn học

ra đời khi trong giới cầm bút đã có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân, vềđặc trưng thể loại, chân dung văn học thuộc thể ký người thật việc thật, đồngthời cũng là một dạng của phê bình văn học Ông cũng đặc biệt nhấn mạnhđến một yêu cầu đặt ra đối với thể văn này- đó là tìm được sự thống nhất ở bềsâu giữa văn và người của mỗi cây bút Tuy nhiên, đây cũng là một thể vănkhó viết, vì vậy nó đòi hỏi người viết vừa phải có đầu óc khoa học, vừa phải

có chất nghệ sĩ ở chừng mực nhất định

Trong Sách giáo viên Ngữ văn 12, tập 1 của NXB Giáo dục Việt Nam

(2012), thể văn này cũng được nhắc đến như là: “một hình thức đứng giữa ba

thể loại: tiểu sử - tiểu thuyết - phê bình văn học” [40;55].

Như vậy, qua những nguồn tài liệu trên, có thể thấy Nguyễn Đăng Mạnh

và Vương Trí Nhàn là hai tác giả nhiều lần bày tỏ những quan niệm của mình

về thể chân dung văn học Những quan niệm này đã chi phối rất lớn đến sángtác chân dung văn học của hai ông Nếu như Nguyễn Đăng Mạnh đặc biệtnhấn mạnh đến tính chất phê bình của chân dung văn học thì Vương TríNhàn, mặt khác còn đề cập đến cả tính chất sáng tác và tính chất “kép” trongviệc dựng chân dung Mặc dù chưa được đặt là một đối tượng nghiên cứuchuyên sâu nhưng những ý kiến, quan niệm về thể chân dung văn học đó thực

sự là những tư liệu rất bổ ích đối với người viết khi thực hiện luận văn này.Không chỉ vậy, với tư cách là một thể loại, chân dung văn học cũng được

đề cập đến trong một số bài viết trên các tờ báo - tạp chí (bao gồm cả báo in

và báo mạng) Các tác giả như Nguyên An, Lại Nguyên Ân, Đức Dũng, Văn

Giá… đã đề xuất những ý kiến của mình về thể CDVH trong một số bài viết

trên các tạp chí Nghiên cứu giáo dục, Nhà văn, Văn học, tuần báo Văn nghệ…

Bài viết “Thể chân dung văn học từ 1986 đến nay” của tác giả Văn Giá,đăng trên http://vannghequandoi.com.vn, ngày 3/9/2014 Trước khi đi vào nộidung chính, tác giả đã đưa ra một định nghĩa về thể chân dung văn học cũngnhư lý giải những nguyên nhân thúc đẩy sự phát triển rầm rộ của thể chândung văn học nói riêng và loại hình văn học phi hư cấu nói chung ở nước ta từnăm 1986 (nhất là quãng từ năm 2000) đến nay Tiếp đó, ông đã giúp ngườiđọc hình dung được diện mạo cũng như những đặc điểm cơ bản của thể vănnày trong thời kì đương đại Ở phần “Hình dung một diện mạo” tác giả đãtrình bày về bốn vấn đề chính của thể chân dung văn học Thứ nhất, nói vềđội ngũ người viết: theo quan sát và thống kê bước đầu, phần lớn người viếtchân dung văn học là các nhà văn, nhà báo chuyên về lĩnh vực văn nghệ, bêncạnh đó còn là những người làm công việc phê bình văn học Thứ hai, hình

thức công bố các tác phẩm chân dung văn học khá linh hoạt, bao gồm cả sách,báo in và báo mạng (cả các trang chính thống lẫn các trang blog cá nhân).Thứ ba, xét theo trục thời gian, phần lớn các chân dung văn học thuộc giaiđoạn từ 1986 đến nay lại ra đời chủ yếu sau năm 2000, theo sự tăng tiến dần,càng ngày càng tăng về số lượng Thứ tư, nếu cần phải phân loại, có thể lấytiêu chí tính chất nội dung của văn bản để làm căn cứ, theo đó, có ba kiểuchân dung văn học: chân dung mang tính phê bình văn học (như của NguyễnĐăng Mạnh, Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên, Chu Văn Sơn…), chân dungmang tính báo chí (như của Nguyễn Quỳnh Trang, Di Li, Bình Nguyên Trang,Trần Hoàng Thiên Kim…) và chân dung mang tính tản văn (như của NguyễnQuang Lập, Phạm Ngọc Tiến, Vũ Từ Trang…) Ở phần thứ hai của bài viếttác giả đã chỉ ra năm đặc điểm cơ bản của thể chân dung văn học đương đại:1- Quan niệm về thể chân dung văn học đã có sự thay đổi theo hướng nhấnđậm phương diện con người thường ngày của người nghệ sĩ (bên cạnh conngười lao động nghệ thuật); 2- Sự tăng cường và công khai tính “hư cấu”,xem nó như là thủ pháp của chân dung văn học giai đoạn này; 3- Sự suy giảmtính phê bình trong các chân dung văn học; 4- Sự tràn lấn của tính “khẩuvăn”, ngôn ngữ thông tục (tiêu biểu là sáng tác của Nguyễn Quang Lập);5- Sự bộc lộ ngày càng rõ rệt của tính chất “chân dung kép” trong thể vănnày Phần cuối cùng của bài viết- “Đóng góp của thể chân dung văn học” cóthể coi như những tổng kết của Văn Giá về sự phát triển của thể loại này trongthời kì đương đại Theo đó, với những thành tựu đã đạt được cùng thứ ngônngữ tươi mới, sống động, giọng điệu đa dạng, cá tính, riêng biệt trên một nềnchung là tinh thần trào tiếu, thân mật, thể văn này đã góp phần đáng kể vàoviệc dân chủ hóa nền văn học Không chỉ vậy, cùng với phê bình văn học, thểchân dung văn học cũng là một tiếng nói của sự tự ý thức về văn học và nó đãthực sự khẳng định được chỗ đứng vững chắc của mình với tư cách là một thể

loại trong nền văn học Việt Nam hiện - đương đại Nó đã có một lịch sử củachính nó, có vị trí văn học sử thực sự, không chịu thua kém bất cứ thể loạivăn học nào.

Bên cạnh đó, chân dung văn học cũng là đề tài nghiên cứu của khá nhiềukhóa luận tốt nghiệp, luận văn, luận án:

Về khóa luận tốt nghiệp: có thể kể đến các công trình như: Chân dung

văn học của Macxim Gorky của Phạm Thị Hồng Vân, năm 2004 và Pauxtôpxki dựng chân dung văn học của Nguyễn Thị Lan Anh, năm 2006 Cả hai khóa

luận này đều của chuyên ngành văn học Nga, trường ĐHSP Hà Nội Hai côngtrình này đều đã có những khái quát chung nhất về thể chân dung văn họccũng như những nét đặc sắc trong nghệ thuật khắc họa chân dung của M.Gorky và Pauxtôpxki, tuy nhiên lại chưa làm nổi bật được những đặc trưngcủa chân dung văn học với tư cách là một thể loại

Về luận văn thạc sĩ: Những công trình có liên quan đến thể chân dung

văn học mà chúng tôi thu thập được bao gồm: Vũ Bằng với thể chân dung văn

học của Nguyễn Thị Ngọc Thủy, năm 2005 và Chân dung văn học của Tô Hoài của Lại Thị Thu Huyền, năm 2006 Hai công trình nghiên cứu này đều

của chuyên ngành Văn học Việt Nam hiện đại, trường ĐHSP Hà Nội Bêncạnh đó còn có thể kể đến luận văn của tác giả Vũ Thị Búp, chuyên ngành Lý

luận văn học, trường ĐHSP Hà Nội, năm 2012 với đề tài Chân dung nhà văn

qua phỏng vấn văn học của Lê Thanh và Nguyễn Ngu Í và tác giả Phan An

Na, chuyên ngành Văn học Việt Nam, trường Đại học Vinh, năm 2008 với đề

tài Đặc điểm nổi bật của thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam

đương đại Với những luận văn này, những đặc trưng của thể CDVH đã được

chú ý nghiên cứu sâu hơn, nhưng việc hình thành nên diện mạo của thể vănnày trong thời kì đương đại lại chưa được quan tâm tìm hiểu (hoặc có tìm hiểunhưng còn sơ sài)

Công trình nghiên cứu chuyên sâu nhất về thể chân dung văn học ở loạitài liệu này là luận án Phó tiến sĩ khoa học Ngữ văn của tác giả Nguyễn Quốc

Luân, trường ĐHSP Hà Nội, năm 1993 với đề tài Thể chân dung văn học từ

đầu những năm 1930 đến nay Trong luận án này, tác giả Nguyễn Quốc Luân

đã trình bày cụ thể về nguồn gốc thể loại và sự ra đời của thể văn này ở nước

ta, “vẽ” ra lược đồ phát triển của nó ở Việt Nam từ đầu những năm 1930 đếnnăm 1993, đồng thời chỉ ra ba đặc trưng cơ bản của nó: là thể văn sáng tácthuộc loại ký văn học, bộc lộ đậm nét tính chất chủ quan của người viết và làmột dạng đặc biệt của phê bình văn học Ông cũng đưa ra ba ví dụ cụ thể là batác giả chân dung văn học xuất sắc: Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Tô Hoài đểminh chứng cho lý thuyết của mình

Có thể thấy rằng chân dung văn học đã và đang trở thành một thể loạihấp dẫn, thu hút ngày càng nhiều sự quan tâm của giới sáng tác cũng như giớinghiên cứu - phê bình ở nước ta Trước năm 1986, chân dung văn học đãbước đầu được quan tâm đến với tư cách là một thể loại văn học Từ năm

1986 đến nay, các ý kiến, quan niệm về chân dung văn học xuất hiện nhiềuhơn trước, tuy nhiên vì đây là một thể loại có tính chất “co giãn” nên việcnghiên cứu về nó hầu như mới chỉ dừng lại ở những bài viết nhỏ lẻ trên sách,

báo- tạp chí hoặc trong Lời giới thiệu của một số tuyển tập chân dung văn

học Các tác giả có nhiều đóng góp đối với việc nghiên cứu chân dung vănhọc trong thời kì này là: Đức Dũng, Văn Giá, Nguyễn Quốc Luân, NguyễnĐăng Mạnh, Vương Trí Nhàn, trong đó luận án của Nguyễn Quốc Luân vàbài viết của Văn Giá mà người viết đã đề cập đến ở trên có thể coi là nhữngcông trình nghiên cứu có tính chuyên sâu nhất, khái quát nhất về thể văn này.Dưới góc độ tiếp cận của hai tác giả này, nguồn gốc thể loại cũng như nhữngđặc trưng cơ bản của thể chân dung văn học và sự phát triển của nó ở ViệtNam hiện nay đã được chú ý tìm hiểu Trong luận văn của mình, người viết sẽ

cố gắng tiến hành khảo sát, nghiên cứu một số tác phẩm cụ thể, để có thểbước đầu “vẽ” ra một bức tranh khái quát nhất về diện mạo của thể văn nàytrong thời kì đương đại, đồng thời cũng đặc biệt chú ý đến những phươngthức xây dựng chân dung nhà văn của một số tác giả tiêu biểu, với hy vọng cóthể góp sức mình vào việc tìm hiểu thể văn này.

3 M c đích nghiên c u ục đích nghiên cứu ứu vấn đề

Mục đích nghiên cứu của luận văn nhằm chỉ ra đặc điểm nói chung vàđặc điểm học thuật của thể chân dung văn học để từ đó thấy đóng góp của thểnày vào nền văn học dân tộc

4 Nhi m v nghiên c u ệm vụ nghiên cứu ục đích nghiên cứu ứu vấn đề

- Luận văn tập trung tìm hiểu cảm hứng nghiên cứu trong thể chân dung

văn học

- Tìm hiểu cảm hứng nghiên cứu, phê bình trong thể chân dung văn học

từ 1986 đến nay (qua ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy).

Qua đó đánh giá cảm hứng nghiên cứu, phê bình của thể chân dung văn học

từ 1986 đến nay

5 Đ i t ối tượng và phạm vi nghiên cứu ượng và phạm vi nghiên cứu ng và ph m vi nghiên c u ạm vi nghiên cứu ứu vấn đề

- Đối tượng nghiên cứu: Cảm hứng nghiên cứu, phê bình trong thể chân

dung văn học

- Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào giá trị khoa học của thể chân dungvăn học

- Đối tượng khảo sát:

+ Chân dung văn học của ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ

Lai Thúy.

+ So sánh với chân dung văn học của các tác giả khác

6 Ph ương pháp nghiên cứu ng pháp nghiên c u ứu vấn đề

- Phương pháp phân tích văn bản

- Phương pháp hệ thống – cấu trúc

- Phương pháp so sánh

- Kết hợp một số thao tác: Thống kê, phân loại, phân tích – tổng hợp,khái quát…

7 D ki n đóng góp m i ự kiến đóng góp mới ến đóng góp mới ới

- Chỉ ra cảm hứng nghiên cứu, phê bình của thể chân dung văn học từ

1986 đến nay

- Chỉ ra phương thức biểu đạt những cảm hứng này

- Khẳng định đóng góp của thể chân dung văn học vào đời sống văn học

8 C u trúc c a lu n văn ấn đề ủa luận văn ận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tham khảo, luận văn được chia

làm ba chương như sau:

Chương 1: Thể chân dung văn học và cảm hứng nghiên cứu trong thể

chân dung văn họcChương 2: Phẩm chất khoa học của thể chân dung văn học việt nam từ

1986 đến nayChương 3: Phương thức biểu đạt cảm hứng nghiên cứu, phê bình của thể

chân dung văn học từ 1986 đến nay

Ch ương pháp nghiên cứu ng 1

TH CHÂN DUNG VĂN H C VÀ C M H NG NGHIÊN C U TRONG Ể CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỨNG NGHIÊN CỨU TRONG

TH CHÂN DUNG VĂN H C Ể CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG 1.1 Thể chân dung văn học

1.1.1 Khái niệm

Bất cứ một vấn đề khoa học nào, việc đầu tiên cần phải xác định đó làkhái niệm Từ khái niệm để xác định được mục tiêu và đối tượng nghiên cứu.Điều này đặc biệt có ý nghĩa quan trọng tác giả Hoàng Ngọc Hiến cho rằng

đó là “bộ đồ lề”, những công cụ phân tích và chiếm lĩnh duy lý tư liệu củangười nghiên cứu Cả tính tư tưởng và nội dung khoa học của người nghiêncứu đều phụ thuộc vào cách xác định những khái niệm ấy [46 - 27]

Trong từ điển thuật ngữ văn học (do Lê Bá Hân, Trần Đình Sử, NguyễnKhắc Phi chủ biên, nhà xuất bản giáo dục 1992), mục đích từ chân dung vănhọc định nghĩa: chân dung văn học là thể văn học đặc thù có nhiệm vụ tương

tự như thể loại chân dung trong hội họa và điêu khắc: miêu tả diên mạo củamột con người cụ thể, có thật, sao cho truyền được thần thái sống động củangười đó, phát hiện đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo, không lặp lại của mộtnhân cách với thế giới tinh thần của nó

Khác với hồi tưởng, ghi chép về một người cụ thể, với tư cách là một thểloại văn học, chân dung văn học miêu tả con người cụ thể với một quan niệmxác định về nhân cách

Phương pháp của chân dung văn học là phương pháp của thể ký Nókhông thiên về cốt truyện “Nhà văn phát huy sở trường về quan sát, chọn lựachi tiết, cử chỉ ngôn luận, kể cả tác phẩm, tư thế hồi tưởng để dựng lại bộ mặttinh thần của con người, sao cho truyền được thần thái sống động của ngườiđó” [ 22 - 38].

Trong luận án tiến sĩ mang tên “Thể chân dung văn học việt nam từ đầu

những năm 1930 đến nay” Nguyễn Quốc Luân có đưa ra một khái niệm lý

thuyết về chân chân dung văn học xét về thể loại như sau:

Đó là một thể văn sáng tác thuộc loại bút bý đặc biệt viết về những ngườithực nhưng giàu tính tưởng tượng hư cấu để sáng tạo hình tượng nhà văn

Đó là một thể văn mang tính chủ quan đậm nét Nó chỉ có thể viết hay,hay kể về những nhà văn phải là những người ít nhiều có tài năng và cóphong cách riêng - ở đây cái tôi chủ quan của người viết chân dung văn họcrất quan trọng

Đó là một dạng đặc thù của phê bình văn học Nhờ nó, bạn đọc hiểuđược cá tính nhà văn và thế giới nghệ thuật độc đáo của ông ta

Có thể nói rằng trên đây là những ý kiến đáng quý và hiếm hoi về kháiniệm chân dung văn học Những khái niệm đó đều được xác định có căn cứtrên những tính chất cơ bản và phổ biến của thể văn này

Như vậy ta thấy về cơ bản hai ý kiến trên có khá nhiều điểm tương đồng,

từ việc tổng hợp các ý kiến trên, theo chúng tôi: viết chân dung văn họcthường là lấy nhà văn làm đối tượng để nhận thức và mô tả, nhằm mục đíchcao nhất là tạo ra được những hình tượng nhà văn độc đáo khác nhau

Đối tượng của thể chân dung văn học không chỉ dừng lại ở các tác giảvăn chương, mà còn đề cập đến những nhân vật nổi tiếng, những nhà nghiêncứu thuộc nhiểu lĩnh vực khác nhau, ví dụ như: các nhà khoa học, các danhnhân văn hóa, những nhà hoạt động xã hội nổi tiếng… Nhưng như trên đã nói,

đại đa số các nà văn thường viết về bạn văn của mình, và nhà văn nào càng cótài, có phong cách riêng thì viết về họ càng có khả năng viết hay.

Viết thể loại chân dung văn học, thực chất cũng là một dạng sáng tác vănhọc đặc biệt Người viết được quyền hư cấu, tuy nhiên sự hư cấu chỉ ở mộtmức độ nhất định chứ không thể tùy tiện, xuyên tạc hay bịa đặt Nó cho phépngười viết được quyền chọn lựa, giữ lại hay chắt lọc, có khi tước bỏ, nhấnmạnh hoặc làm nhạt một số đường nét, chi tiết Nhất là cho phép thể hiện giớihạn cái tôi của người viết trong mối quan hệ với đối tượng được viết, nhằmtạo ra được một chân dung trong con mắt riêng của mình

Chân dung văn học là một thể loại đặc thù, thuộc về loại ký văn học.Thông qua việc tái tạo chân thực, sinh động từ diện mạo đến cá tính, từ thóiquan đến phẩm chất, tác giả tạo dựng chân dung khiến độc giả hiểu đối tượngmột cách sâu sắc hơn

Không chỉ vì đối tượng miêu tả với những nét cá tính độc đáo, với đờisống nội tâm phong phú là gây được sự chú ý Sức hấp dấn của tác phẩmthuộc thể loại này còn phụ thuộc vào tài năng của người viết chân dung.Không có năng lực quan sát, không có kinh nghiệm sống và vốn hiểu biếtphong phú, không có tình cảm, xúc cảm chân chính, mạnh mẽ và cao đẹp thìkhông thể tạo dựng được chân dung văn học và không có tài dựng chân dung.Tức là đạt được một phẩm chất nghệ thuật nhất định thì cũng khó có thể viếtchân dung văn học được một cách thành công nhất

Trong tác phẩm chân dung văn học, hình tượng nghệ thuật luôn được soisáng bởi một cái nhìn chủ quan của tác giả Có lúc, tác giả còn trực tiếp bộc lộquan điểm, tư tưởng của mình Vì vậy tác phẩm chân dung còn có thể coi làmột dạng đặc biệt của phê bình văn học

Trên đây là những điểm tựa, là những cơ sở chính về mặt lý luận để

chúng tôi tiến hành nghiên cứu về Cảm hứng nghiên cứu, phê bình thể chân

dung văn học từ 1986 đến nay (qua ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái,

Đỗ Lai Thúy).

1.1.2 Đặc điểm

Ở trên chúng tôi đã tổng hợp một số tư liệu và các ý kiến đáng tin cậy và

có nhiều giá trị để có thể hình thành khái niệm chân dung văn học làm cơ sở

lý luận cho việc nghiên cứu Cũng dựa trên cơ sở đọc và chắt lọc tài liệu, ởphần này chúng tôi sẽ nêu ra ba đặc điểm nổi bật của thể chân dung văn học:Đặc điểm thứ nhất: chân dung văn học là một thể văn sáng tác thuộc loại

ký văn học Chân dung văn học là một sáng tạo nghệ thuật, viết về người thậtviệc thật, về những điều mình từng biết, mình từng thấy, từng nghĩ, từng hìnhdung Cho dù có sáng tạo, hư cấu đến đâu chăng nữa thì sự hư cấu ấy vẫnphải dựa trên cơ sở, nền tảng có thực trong đời Phương pháp của chân dungvăn học là phương pháp của thể ký, nó không thiên về cốt truyện Thể ký rấtgần với chân dung văn học ở hình thức trình bày khi cũng không dùng các thủpháp cốt truyện Vậy nên, có thể nói chân dung văn học là một sáng tác thuộcthể loại ký Mặc dù, đều có cơ sở từ người thật việc thật nhưng đối tượngkhắc họa của ký chân dung đa dạng hơn của chân dung văn học Nếu như kýchân dung lựa chọn những con người có thật, điển hình ở một lĩnh vực nào đótrong đời sống làm đối tượng khắc họa, thì đối tượng của chân dung văn họcchủ yếu là giới văn nghệ sĩ, nghĩa là những con người hoạt động trong lĩnhvực văn hóa - nghệ thuật Nếu như sự thẩm định của tác giả ký chân dungkhông phải dựa trên cơ sở cảm xúc thẩm mĩ, nó mang tính cộng đồng rõ rệt vàdựa trên lập trường khen - chê rõ ràng thì chân dung văn học lại thể hiện đậmnét tính chủ quan, cá nhân của người viết Ở những chân dung văn học hoànchỉnh, người viết còn có điều kiện để mổ xẻ tâm trạng, chứ không chỉ là khắchọa hành động của nhân vật được dựng chân dung Hình tượng con ngườitrong chân dung văn học có thể hiện lên với đầy đủ tài - tật, hay - dở, tốt - xấu

chứ không phải là mẫu người nhằm minh họa cho sự tốt - xấu rõ ràng nhưtrong tác phẩm ký chân dung.

Bên cạnh đó chân dung văn học cũng có những mục đích, nhiệm vụriêng biệt của nó Mục đích quan trọng đầu tiên của chân dung văn học là: “…miêu tả diện mạo cụ thể của một con người có thật, sao cho truyền được thầnthái sống động của người đó; phát hiện đặc điểm riêng, cá nhân, độc đáo,không lặp lại của một nhân cách với thế giới tinh thần của nó… dựng lại bộmặt tinh thần của một con người; thường là nhà văn, nghệ sĩ hoặc các nhàhoạt động xã hội nổi tiếng” [20;54] Như vậy, việc miêu tả con người trongchân dung văn học không phải chỉ là diện mạo cụ thể, bên ngoài mà quantrọng hơn là “bộ mặt tinh thần” của người đó Muốn làm tốt công việc này thìngười viết chân dung không những phải hiểu được con người, tính cách củanghệ sĩ mà còn phải “thuộc” kĩ tác phẩm của người đó nữa Từ đó, người viếtchân dung sẽ tạo nên ấn tượng sâu đậm về một con người mà độc giả có thểchưa hiểu rõ hoặc mới biết, đặc biệt là như giáo sư Nguyễn Huệ Chi đã từngnói: “… để nhìn thấy họ như chính họ đã hiện diện chứ không như chúng tatưởng tượng về họ, đó là cái nút của vấn đề” [39;12] Không chỉ tái tạo, khắchọa chân dung mà chân dung văn học còn có nhiệm vụ đánh giá, cắt nghĩa, lýgiải tài năng của đối tượng Đây cũng là một thử thách đối với người viếtchân dung văn học Ta có thể thấy khả năng này ở những chân dung vềL.Tolstoy của M.Gorki, về Balzac, Đickens của Zweig… Ở Việt Nam, các tácgiả chân dung văn học thường tìm cách lý giải tài năng của đối tượng bằngviệc thể hiện mối liên hệ giữa con người, cuộc đời của nghệ sĩ với tác phẩmcủa họ Chúng ta có thể thấy rất rõ mối liên hệ thống nhất giữa văn và ngườiqua những chân dung về Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Khải, NguyễnTuân… của Vương Trí Nhàn hay chân dung về Xuân Diệu, Chế Lan Viên,Quang Dũng, Nguyên Ngọc… của Nguyễn Đăng Mạnh Cuối cùng, quanhững góc khuất, bí mật trong đời tư của người nghệ sĩ, chân dung văn học

còn cung cấp thêm những hiểu biết thú vị, quý báu cho độc giả Không chỉvậy, bối cảnh văn hóa - lịch sử mà người nghệ sĩ đã sống và sáng tạo cũngđược tái hiện sống động trong nhiều chân dung văn học Qua những trang viết

của Tô Hoài trong Cát bụi chân ai và Những gương mặt, độc giả có thể hiểu

thêm không khí căng thẳng của văn học trong thời kì cải tạo tư sản, chỉnhhuấn văn nghệ sĩ những năm 1956- 1957 và số phận của Đặng Đình Hưng,Văn Cao, Nguyễn Tư Nghiêm, Hoàng Cầm, Nguyên Hồng… trong thời kì đó.Chúng ta thêm quý trọng và thông cảm với bức chân dung về Xuân Diệu

trong Cát bụi chân ai- tác giả của những vần thơ lãng mạn về tình yêu nhưng

ngoài đời lại là một con người luôn cô đơn, suốt đời nhớ thương và chờ đợitrong những “mối tình trai”: “Ai yêu thơ Xuân Diệu, hiểu được thơ tình nãonùng của Xuân Diệu, không phân biệt trai gái, phải thấu hiểu nỗi niềm vàduyên nợ của nhà thơ, suốt đời nhớ thương và chờ đợi Không bao giờ sầunão thất vọng, không bao giờ già, mãi mãi ban đầu” [25;177] Đó quả lànhững tư liệu có giá trị đối với độc giả, đồng thời cũng là một yếu tố quantrọng tạo nên sức hấp dẫn đối với thể chân dung văn học

Đặc điểm thứ 2: chân dung văn học là một dạng đặc biệt của phê bìnhvăn học Các tác giả như Nguyễn Quốc Luân, Nguyễn Đăng Mạnh, Vương TríNhàn đều đề cập đến tính chất phê bình văn học của chân dung văn học trong

nhiều công trình của họ Trong những tác phẩm như Nhà văn Việt Nam hiện

đại - chân dung và phong cách hay Những bài giảng về tác gia văn học Việt Nam hiện đại, Nguyễn Đăng Mạnh đều khẳng định: ngoài đặc trưng thuộc thể

ký người thật việc thật, chân dung văn học còn là một dạng của phê bình vănhọc Theo ông, cái đích cao nhất của chân dung văn học vẫn là nhằm vào ngườicầm bút, vì vậy người viết chân dung phải tìm ra được sự thống nhất (ở bề sâu,

ở bản chất tâm hồn chứ không phải ở bề ngoài) giữa văn và người của mỗi câybút, để từ người mà “rọi sáng” cho văn Đây cũng chính là một biểu hiện củatính chất phê bình trong chân dung văn học Tác giả Vương Trí Nhàn cũng viết

trong phần Lời dẫn của cuốn Chân dung văn học: “Chân dung văn học là một

thể tài ở vào khu vực tiếp giáp giữa sáng tác và phê bình văn học” [51;5].Trong luận án của mình, tác giả Nguyễn Quốc Luân cũng khẳng định: “chândung văn học là một dạng đặc biệt của phê bình văn học” [39;25]

Sức hấp dẫn của các chân dung văn học được tạo nên không chỉ vì nhữnghình ảnh sống động về nhà văn mà thể văn này khắc họa, mà còn vì qua chândung văn học người đọc còn có thể thấy được cái “thần” trong văn nghiệp củanhững nhà văn đó Trong thực tế các tác giả viết chân dung văn học thườngtiếp cận nhân vật của mình theo ba cách: thứ nhất là khai thác thế giới nghệthuật trong tác phẩm của nhà văn, từ đó mà dựng nên hình tượng của nhà văn

đó Tác giả của những chân dung viết theo kiểu này thường là các nhà nghiêncứu - phê bình văn học Thứ hai là dựng chân dung nhà văn hoàn toàn từ góc

độ đời tư, thông qua những chi tiết về tính cách, đời tư của nhà văn Thứ ba làkết hợp cả hai cách trên, tức là xây dựng chân dung nhà văn cả từ tác phẩm vàcon người ngoài đời của họ, cố gắng chỉ ra và lý giải về mối liên hệ (có thể làthống nhất hoặc đối lập) giữa văn và người Trong ba cách tiếp cận, khắc họachân dung này thì tính chất phê bình văn học thể hiện rõ nhất, trực tiếp nhất ởcách thứ nhất và thứ ba, thể hiện gián tiếp ở cách thứ hai

Đặc điểm thứ 3 đó là: chân dung văn học là một thể văn bộc lộ đậm néttính chất chủ quan của người viết Ta thấy sáng tác văn học là một hoạt động

cá nhân cá thể Người ta nói văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới kháchquan Vì là thể bút ký văn học nên tính chất chủ quan của chân dung văn họcbộc lộ đặc biệt đậm nét Người viết chân dung phát huy sở trường quan sát,lựa chọn chi tiết, cử chỉ ngôn luận, kể cả tác phẩm, hồi tưởng để dựng lại bộmặt tinh thần của nhà văn, người nghệ sĩ Đặc trưng về chủ thể viết chân dung

có mối liên hệ chặt chẽ với đặc trưng về đối tượng khắc họa mà chúng tôi đã

nói ở trên Trong chân dung văn học tính thẩm quyền của chủ thể viết chândung được thể hiện rất rõ nét Về cơ bản, thể văn này đòi hỏi người viết nókhông chỉ là người có sự tiếp xúc, gần gũi với tác giả (có thể là bạn văn hoặcngười thân) Mà còn phải là người cũng tham gia vào đời sống văn học Tính

uy tín, đáng tin cậy là một đặc điểm quan trọng của chủ thể viết chân dung.Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết những chân dung đặc sắc lại là những tácphẩm do những nhà văn tài năng, những nhà phê bình lý luận có năng khiếusáng tác viết về những người cùng thời, những bạn bầu của chính tác giả.Việc quen biết, gần gũi giữa Tô Hoài với Nguyễn Tuân, Xuân Diệu, Nguyên

Hồng… trong Cát bụi chân ai và Những gương mặt, giữa Vương Trí Nhàn với Xuân Quỳnh, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Khải… trong Cây bút đời người,

giữa Nguyễn Đăng Mạnh với Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Quang Dũng…

trong Nhà văn Việt Nam hiện đại - chân dung và phong cách là một tiền đề

quan trọng, giúp cho các bức chân dung văn học của các tác giả này trở nênhấp dẫn, thuyết phục

1.2 C m h ng chi ph i th chân dung văn h c ảm hứng chi phối thể chân dung văn học ứng chi phối thể chân dung văn học ối thể chân dung văn học ể chân dung văn học ọc

1.2.1 C m h ng ngh sĩ ảm hứng chi phối thể chân dung văn học ứng chi phối thể chân dung văn học ệ sĩ

Văn nghệ sĩ là những người hoạt động trên lĩnh vực văn hóa - nghệthuật Một lĩnh vực mà ở đó cái “tài” của người nghệ sĩ rất được đề cao Tàinăng đó có thể là năng khiếu bẩm sinh, có thể do sự chăm chỉ trau dồi mà nên.Nhưng đa số phải là sự kết hợp hài hòa của cả hai yếu tố: cả năng khiếu, nănglực và sự chăm chỉ trau dồi của bản thân người nghệ sĩ

Xuất phát từ điều đó những nhà văn, người nghệ sĩ trở thành đối tượngđược dựng chân dung như một điều tất yếu Trong thể chân dung văn học, thìlực lượng dựng chân dung đa phần là những nhà văn, nghệ sĩ, họ viết về “ bạnvăn”, về “gương mặt”, về “nhân vật” của mình như một sự tái hiện về con

người, nhân cách, phẩm chất với những vụn vặt của đời tư cuộc sống hằngngày Họ hiện lên một cách trần trụi, sống động như chính con người thườngnhật của họ Giới sáng tác tập trung chú ý quan sát, suy ngẫm nhiều hơnnhững vấn đề về số phận cá nhân và cho ra đời nhiều tác phẩm với những tìmtòi riêng (có thể đã hoặc chưa thành công); giới phê bình lý luận và côngchúng rộng rãi cũng có xu thế đi sâu vào tìm hiểu đời sống nhà văn, tìm mộtđường dây liên hê từ đời tư nhà văn, cá tính nhà văn sở trường và thiên kiếnnhà văn đến thế giới nghệ thuật của người được dựng chân dung.

Trong chân dung văn học, đối tượng đầu tiên được các tác giả dựng chândung văn học hướng tới đó chính là những nhà văn, nhà thơ, những con ngườilàm nghệ thuật, đa phần những con người ấy đều mang trong mình một cátính sáng tạo độc đáo, một chân dung hay ít nhất là một vài nét riêng biệt.Tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn giống như tảng băng trôi, nó cóphần nổi, có phần chìm và cũng như vậy tài năng và cá tính của người nghệ sĩ

có phần thực và có phần vẫn còn lẩn khuất Khả năng giao thoa giữa hai phầnnày sẽ đem đến cho tác phẩm những điều hấp dẫn riêng, bản thân nhà văn còn

là một cá thể xã hội, một thực thể mang đầy cá tính, điều đó góp phần trongviệc tạo nên giá trị độc đáo, riêng biệt của mỗi người

Không chỉ là những con người tài năng mà người nghệ sĩ còn hiện lêntrong thể chân dung văn học đương đại với tư cách là những con người củađời thường Điều này hoàn toàn phù hợp với sự đổi mới quan niệm về conngười trong văn xuôi Việt Nam sau 1975 nói chung: từ quan niệm con ngườikiểu sử thi chuyển dần sang quan niệm con người thế sự, đời tư và con ngườiđược khám phá từ cái nhìn nhiều chiều Vì lẽ đó, nét đời thường của hìnhtượng người nghệ sĩ trong các sáng tác chân dung văn học thời kì này đượcthể hiện qua hai khía cạnh: thứ nhất là những vất vả, lo toan trong cuộc sốngmưu sinh và thứ hai là nét đời thường trong tính cách, lối sống, “thói tật” của

nhà văn.

Từ việc xác định được một trong những cơ sở nghiên cứu, nhằm dựng vàtái hiện chân dung của thể văn này chúng tôi nhận thấy trong ba tác giả: BùiNgọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy trong những tác phẩm của mình thìcảm hứng nghệ sĩ được thể hiện và bộc lộ khá rõ nét ở hai nhà văn Bùi NgọcTấn và Hồ Anh Thái Còn trong những bài viết của Đỗ Lai Thúy, tất nhiênviệc tái hiện lại những đặc sắc về tính cách, đời tư trong cuộc sống thườngnhật vẫn xuất hiện Nhưng nó biểu hiện nhạt màu hơn Bởi lẽ, Đỗ Lai Thúytập trung hơn vào việc đi sâu, tìm tòi, nghiên cứu và phê bình tác giả và tácphẩm Những điều này chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát và minh chứng cụ thểtrong chương 2 của luận văn

1.2.2 C m h ng nghiên c u, phê bình ảm hứng chi phối thể chân dung văn học ứng chi phối thể chân dung văn học ứng chi phối thể chân dung văn học

Trong bài viết có tiêu đề “Xung quanh thể tài chân dung văn học” đăng

trên tuần báo Văn nghệ ngày 1/12/1984, tác giả Lại Nguyên Ân đã chỉ ra

những điểm tương đồng và khác biệt giữa chân dung văn học với loại bài báohoặc công trình nghiên cứu - phê bình mà đối tượng của chúng là một tác giả,

một nhà văn, nhà thơ Chúng ta đều biết tác giả là một đơn vị đích thực của

văn học thành văn, cho nên đó cũng là một phạm trù bền vững trong phê bình

và nghiên cứu văn học Tác giả tất nhiên là một con người, với “gương mặt”,

“vẻ mặt”, “chân dung” của mình Nhưng trong phê bình và nhất là nghiên cứu

văn học, tác giả đó chủ yếu lại là đặc điểm sáng tác của anh ta, đặc điểm cái

thế giới nghệ thuật do anh ta tạo ra trong tác phẩm của mình Phê bình vànghiên cứu sẽ chủ yếu dựa vào tác phẩm của tác giả ấy chứ không phải cácchi tiết rườm rà về tiểu sử, sinh hoạt, cá tính, hình thể Phương thức được vậndụng chủ yếu ở đây sẽ là phân tích và khái quát hóa Đành rằng đối với nhàphê bình và nhà nghiên cứu, sự diễn đạt sáng sủa, sinh động là cần thiết,nhưng xu hướng “văn chương hóa” lại là một thái cực nên kiêng Trong cái

“nghiêm” của mình, nghiên cứu vẫn có thể gây được sự chú ý, hấp dẫn do nộidung ý kiến phân tích, khái quát Từ cách hiểu vừa nêu, theo Lại Nguyên Ân,

một số cuốn như Nhà văn Việt Nam (tập I và II) của Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức, Nhà văn - tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh, Mấy vẻ mặt

thi ca Việt Nam của Nguyễn Huệ Chi, Thơ- những gương mặt của Thiếu

Mai… nên coi là thuộc loại công trình nghiên cứu và phê bình tác giả Theoông, trong số những cuốn sách vừa kể, dù có cuốn đã đặt các từ “gương mặt”hay “vẻ mặt” vào tên sách, nhưng nội dung và cách viết vẫn cho thấy rõ đấykhông phải là những chân dung văn học

Chân dung văn học phải chen chân với loại công trình nghiên cứu và phêbình, là vì nó cũng nhằm vào tác giả Có điều, nó sẽ không chỉ miêu tả tác giảthông qua tác phẩm mà phần nhiều còn trực tiếp thông qua các chi tiết về tiểu

sử tác giả, thông qua con người thật của tác giả trong ứng xử, nói năng, xúctiếp cụ thể; nó chủ yếu “vẽ” ra tác giả ấy như một con người sống, giống nhưcách miêu tả nhân vật trong văn học, dù không quên rằng “nhân vật” ấy chủyếu làm văn nghệ - viết văn, làm thơ, vẽ tranh, soạn kịch… Tất nhiên nếu làmtriệt để theo hướng này thì cái viết ra sẽ rất gần thể truyện, và nếu như vậy thìranh giới giữa chân dung văn học với nghiên cứu và phê bình tác giả cũng sẽrạch ròi Song thực tế của sự viết lách lại lắm điều oái oăm: không phải những

gì ở bên trong các tác phẩm thì cứ phải nằm ngoài giới hạn của chân dung vănhọc và cũng như thế, không phải những gì nằm ngoài tác phẩm thì tuyệt đốibất cập với nghiên cứu và phê bình Ngoài ra, ở những tác phẩm mà ta dễ nhấttrí thừa nhận là chân dung văn học cũng còn chỗ khá rộng cho sự phân tích,nhận định, đánh giá của người viết về tác giả ấy, cho sự cảm thụ tác phẩm củatác giả ấy Vì vậy, có thể nghĩ chân dung văn học là chỗ cho phép tụ hội cảvăn tự sự lẫn văn phân tích bình luận

Một nét đặc sắc và rất cần cho chân dung văn học chính là chất văn học

của nó Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, in cái nhìn,cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt của nhà văn Đây là nét tinh tế,không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng có lẽ là nét cốt yếukhiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ đứng trong văn học.Một loạt chân dung do Gorki viết về Tolstoi, Chekhov, Esenin hoặc doZweig viết về Balzac, Dickens, Byron… hoặc do Ehrenburg viết về nhiềunhà văn và nghệ sĩ cùng thời - đều cho thấy đó là văn học Ở ta có thể kểđến chân dung do Nguyễn Đình Thi viết về Nam Cao và Trần Đăng,Nguyễn Tuân viết về Nguyễn Huy Tưởng và Nguyên Hồng, do NguyễnĐức Bính viết về Hồ Xuân Hương và Ngô Tất Tố… Chính là chất văn học

đã cho phép thể chân dung văn học được phóng túng nhiều hơn so với lốiviết tiểu sử hoặc nghiên cứu một tác giả Với các tác giả cùng thời hoặckhông xa cách nhiều về niên đại, người viết chân dung văn học tất nhiênkhông thể tùy tiện, ví dụ không thể dựng ra những “sự kiện” tày đình mà aicũng biết là không có thật trong cuộc đời tác giả ấy Nhưng với tác giảthuộc một quá khứ xa, không còn lưu lại các chi tiết tiểu sử gì nhiều ngoàicác tác phẩm, thì việc dựng chân dung có khi lại được phép phát huy

“quyền hư cấu” ở một mức nào đấy, cốt sao phù hợp với cái nhìn và cáchhình dung của người viết về tác giả ấy Và cũng tất nhiên việc “vẽ” mới lạichân dung một người không ai biết thật rõ - đó là việc không phải bao giờcũng dễ được chấp nhận Chúng ta hẳn còn nhớ khi cái cách hình dung về

Hồ Xuân Hương của Nguyễn Đức Bính được đưa ra và có không ít bạn đọctán thưởng thì cũng có những lời trách cứ, chê bai là “bịa đặt” quá đáng Ởtrường hợp này, “bịa” là chuyện khó tránh Nhưng điều muốn lưu ý là ởkhía cạnh thể loại: nhà nghiên cứu càng phản bác cách hình dung nói trênthì càng tỏ rõ đấy là chân dung văn học chứ không phải là một công trìnhnghiên cứu về tác giả - cái mà người trách cứ có lẽ đã đòi hỏi

Tóm lại: qua những luận điểm vừa trình bày ở trên, tác giả Lại Nguyên

Ân đã cho chúng ta thấy điểm giống nhau giữa chân dung văn học với nghiêncứu - phê bình tác giả là đều lấy nhà văn làm đối tượng Tuy nhiên, chúng lại

có sự khác biệt cơ bản về cách tiếp cận và lối viết Nghiên cứu - phê bình tácgiả chủ yếu nghiên cứu tác giả thông qua tác phẩm và tuân thủ lối viếtnghiêng về phân tích, khái quát hóa Trong khi đó chân dung văn học lại chú

ý đến cả tác phẩm cũng như các chi tiết về con người ngoài đời của tác giả,lối viết của nó là sự kết hợp cả văn tự sự lẫn văn phân tích bình luận và điểmđặc sắc ở đây là chất văn học của chân dung văn học Chính yếu tố này đãkhiến cho chân dung văn học phóng túng hơn, tự do hơn so với nghiên cứu -phê bình tác giả cũng như góp phần khẳng định vị trí của thể chân dung văn

học trong toàn bộ nền văn học nói chung.

1.3 Khái quát v quá trình phát tri n c a th chân dung văn h c t ề tài ển của thể chân dung văn học từ ủa luận văn ển của thể chân dung văn học từ ọn đề tài ừ

1986 đ n nay ến đóng góp mới

Trong nền văn học thế giới thể chân dung văn học ra đời từ khá sớm vàđạt được nhiều thành tựu xuất sắc, gắn liền với những tác giả - tác phẩm tiêu

biểu: A Môroa - Những cuộc đời tỏa sáng, K Pautopky - Bông hồng

vàng-Bìnhminh mưa, I Êrenbua -Những người cùng thời.

Giai đoạn 1930 - 1945 là thời kì thể chân dung văn học của Việt Namhình thành, phát triển, và vươn tới đỉnh cao Thời kì này, ở Việt Nam xuấthiện nhiều nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ, nhiều tác phẩm văn học với những sángtác thuộc các thể loại phong phú ra đời Trong đó nhiều tác giả nổi lên nhưnhững đại biểu xuất sắc, cây bút chủ lực sáng giá của văn đàn văn học: NgôTất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Tản Đà, Hàn Mặc tử, Xuân Diệu,Nguyễn Bính… Những nhà văn nổi tiếng này dễ thu hút độc giả - ngườithưởng thức và thu hút cả giới nhà văn - người sáng tác Sự khởi sắc của cả

một nền văn học dân tộc đã cung cấp đối tượng và những gương mặt ấy trởthành đối tượng chiếm lĩnh của chân dung văn học.

Các tác giả tiêu biểu trong thể này phải kể đến như: Thiếu Sơn, HòaiThanh - Hoài Chân, Vũ Ngọc Phan… Những thành tựu quan trọng của thể

chân dung văn học giai đoạn này là Tạp chí Tao Đàn với hai số đặc biệt viết

về Tản Đà và Vũ Trọng Phụng, hai cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh Hoài Chân, Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan mang tính chất mở đầu cho

-một thể tài đầy tính hấp dẫn, những tác phẩm tiêu biểu kể trên đã gặt hái đượcnhững giá trị quý báu, tạo tiền đề cho sự nở rộ của tiền đề này trong văn họcViệt Nam đương đại

Giai đoạn 1945 – 1975, văn học bước vào thời kì mới, thời kì văn họcgiai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp và để quốc Mĩ Mục đích của vănhọc cũng có sự thay đổi, thể chân dung văn học cũng bị hạn chế, một số tácgiả vẫn sáng tác ở thể loại này nhưng không nhiều Thể chân dung văn học ởmột chừng mực nào đó vẫn tiếp tục phát triển nhưng số lượng ít hơn do yêucầu của hoàn cảnh lịch sử Nếu có, các sáng tác chân dung văn học thường thểhiện cái nhìn trân trọng, ngưỡng mộ trong một cảm hững ngợi ca tôn vinh, ítnhiều mang tính lí tưởng hóa

Giai đoạn từ 1986 đến nay, bước vào những thập niên cuối của thế kỷ

XX Trong một thời gian ngắn, nhiều tác phẩm chân dung xuất sắc lần lượt

xuất hiện trên văn đàn văn học Việt Nam: Cát bụi chân ai của Tô Hoài đã

dựng lại một cách khá chân thực những chân dung nhà văn cùng thời của tácgiả và chính con người của tác giả, Nguyễn Đăng Mạnh là nhà nghiên cứu

được cho là tiếp cận khá sớm với thể chân dung văn học qua các cuốn Chân

dung văn học (1990), Nhà văn Việt Nam hiện đại,Chân dung và phong cách

(2000), trong đó người đọc được chiêm ngưỡng hàng loạt chân dung các nhàvăn, nhà thơ lớn của văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ

Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải,Nguyễn Huy Thiệp…

Nguyễn Khắc Phê cũng có ý thức khắc họa chân dung khá độc đáo trong

cuốn Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (2006) Trong Vài lời mở đầu

tập sách, ông tâm sự “không phải là nhà phê bình chuyên nghiệp, lại không có

được sự thông minh, hóm hỉnh như nhà thơ Trần Đăng Khoa (trong Chân

dung và đối thoại), hay tinh thần can đảm như nhà thơ Trần Mạnh Hảo

thường chọn những tác giả và những tác phẩm nổi tiếng để “mổ xẻ”, tôi chỉviết về những con người, những cuốn sách mà mình có “duyên”, được sốngcùng, được gặp trong tròn ba chục năm hoạt động văn nghệ - trong đó nhiềutác giả, tác phẩm còn ít người biết đến Cuộc đời vốn phong phú, nhà văncũng như người thưởng ngoạn văn chương luôn có nhu cầu tìm hiểu cácngành nghệ thuật khác, để làm giàu thêm vốn sống, văn hóa của mình” Vì

vậy, trong Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ, ta được mở rộng tầm

hiểu biết, tôn kính về những con người của xứ Huế mà cuộc đời và sự nghiệpcòn khá thầm lặng

Đến với Đời sống và đời viết của nhà giáo, nhà nghiên cứu và phê bình

Văn Giá, ta cũng cảm nhận được sự hài hòa, hô ứng giữa phê bình tác phẩm

và phác thảo chân dung tác giả Nhưng với một phong cách viết rất riêng, chínbài dựng chân dung các tác giả Nguyễn Nhược Pháp, Thạch Lam, Ngô Tất

Tố, Nam Cao, Thâm Tâm, Hoài Thanh, Vũ Bằng, Thanh Châu, Văn Cao, đềuđược tác giả phác thảo theo mối tương quan “đời sống và đời viết” Tuy sốlượng về bài viết về văn học đương đại không nhiều nhưng điểm nổi bật ở đây

đó là người viết biết làm mới những vấn đề cũ, đưa đến cách cảm nhận mới,cách hình dung mới và cách dẫn giải mới mẻ Trên thực tế người dựng chândung không nhằm dàn dựng tư liệu, xác định mối quan hệ giữa cuộc đời vàhoàn cảnh sáng tác của nhà văn với trang văn mà chính là nhờ qua tác phẩm

để hiểu rõ hơn con đường sáng tạo nghệ thuật, hướng tới cắt nghĩa “tài năng

và giới hạn của mỗi người cầm bút”

Vương Trí Nhàn đã khẳng định vị trí của mình ở thể này qua một loạt các

tập sách công phu như những Kiếp hoa dại (1993), Cây bút đời người (2002),

Ngoài trời lại có trời (2003), Cánh bướm và hoa hướng dương (2006).

Trong văn học Việt Nam hiện đại nhiều tác giả đã thể hiện được biệt tàitrong việc dựng chân dung văn học, nhiều tác phẩm thực sự có ý nghĩa sâu sắc

Cuốn Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa vừa ra mắt đã ngay

lập tức trở thành một “hiện tượng văn học”, vốn đang rất buồn tẻ của đời sốngvăn học vào cuối những năm của thế kỉ trước cuốn sách dày hơn 300 trangnày của “thần đồng thơ” Trần Đăng Khoa, thực tế là một cuốn chân dung vănhọc Đối thoại chỉ là cái cách để Trần Đăng Khoa dựng chân dung: chân dungcác nhà văn, chân dung lớp nhà văn, chân dung một thời kì văn học

Cuốn Viết về bè bạn (2003) của Bùi Ngọc Tấn gồm 2 phần Rừng xưa

xanh lá và Một thời để mất với khoảng hơn 500 trang viết rất xúc động về bạn

mình và về chính mình Ông nói “Các bạn tôi hầu hết là những người chịunhiều vất vả kể cả đắng cay… đành có sao viết vây Tôi viết về sự nhếchnhác, trần ai của họ”

Đọc cuốn chân dung văn học Những người rót biển vào chai (2011) của

nhà thơ Vân Long, người đọc không chỉ có dịp ngắm nhìn chân dung của cácvăn nghệ sĩ mà còn cảm nhận rất rõ cái tình của người viết dành cho các nhân

vật Trong Bạn văn của Nguyễn Quang Lập có chân dung của người nổi tiếng

và người không mấy nổi tiếng, nhưng tất cả đểu được vẽ bởi những nét phácthảo hóm hỉnh, sâu sắc mà đậm chất dân gian nên rất nổi bật và đọc “khôngthấy chán”

Điều độc đáo trong Chân trời có người bay của tác giả Đỗ Lai Thúy lại

nằm ở chỗ tác giả đã không viết chân dung văn học theo cách hiểu của số

đông: văn là người, con người xã hội mà đây là những “chân dung tinh thần,chân dung học thuật được viết bằng ấn tượng, ký ức, cảm nghĩ, tán thưởng,tranh luận, thóc mách và đôi lúc vượt cả khoảng cách của sử thi”, sau đó Đỗ

Lai Thúy tiếp tục thông qua cuốn sách Vẫy vào vô tận để giới thiệu 17 chân

dung các nhà văn hóa, các nhà nghiên cứu có đóng góp cho con đường học

thuật và tư tưởng của đất nước Nếu Chân trời có người bay triển khai vấn đề theo chiều xã hội thì Vẫy vào vô tận lại phác họa chân dung theo chiều siêu

thức (tư duy về tâm linh) Không tự bó hẹp phạm vi trong một không gian, ĐỗLai Thúy còn đưa vào sách chân dung những tri thức miền Nam Tuy là sách

chân dung nhưng Vẫy vào vô tận mang tính học thuật cao Mỗi chân dung

nhân vật mang tới một tiểu sử nhân vật, cùng tư tưởng học thuật, tầm vóc tưtưởng của nhà tri thức đó, bên cạnh những trang viết sách còn phần trích dẫn,liệt kê các công trình nghiên cứu của nhân vật để độc giả có thể tìm kiếm các

tư liệu liên quan

Ở cuốn Họ trở thành nhân vật của tôi (2012), ngay trong lời đề từ tác giả

Hồ Anh Thái viết: tất cả những con người vốn tự mình sáng tạo ra cả một thế

giới nhân vật, lần này chính họ lại trở thành nhân vật trong tay người khác.

Tức là trong tay Hồ Anh Thái, các nhà văn, các nghệ sĩ trở thành một nhânvật - là chính họ, nhưng được nhìn từ những góc khác nhau của con mắt nhàvăn Tác giả viết chân dung theo cách giản dị của mình, đoạn kể, đoạn đốithoại Họ đối thoại với nhau về nghề, về đời văn, về một cuốn sách,về mộtngười bạn, hoặc đơn giản là những câu chuyện đời thường, những chi tiếthành xử, câu nói, từ đó mà thể hiện đầy đủ thông tin, cá tính về một nhân vật.Thể loại chân dung thường cho thấy tình cảm của người viết với người đượcviết và cuốn sách này cũng không phải là một ngoại lệ Một bức chân dungkhông quá lớn, không quá lời, sự ưu ái nếu cần nói, là nằm ở chính nhữngnhân vật làm Hồ Anh Thái chọn, là chính các nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ này, có

thể thấy rõ cái tình thân thiết của tác giả về những người bạn mình, trong đókhông chỉ là những thán phục ngầm ẩn, mà còn đặc biệt trong cách chọn từ đểnói những ý chẳng phải là ca ngợi về người mà mình đang viết.

Trong 10 năm trở lại đây nhà văn Đặng Thân âm thầm ghi nhận về các

đồng nghiệp đáng chú ý trên văn đàn Năm 2013, cuốn sách Dị nghị luận

-đồng - chân - dung đã ra đời, là một thứ nghị luận khác, khác với những gì đã

trở thành định kiến, nhất phiến, rắn đặc, còn đồng - chân - dung thì tuy viết về

một chân dung, nhưng lại cứ lẩn khuất nhiều chân dung, chân dung của ngườikhác đã đành, mà còn của chính người viết

Ngoài những tập chân dung văn học kể trên ta còn thấy nhiều chân dung

văn học ở rất nhiều trang báo như: An ninh thế giới, Văn nghệ, Tạp chí văn

học…

Những tác phẩm thuộc thể đặc biệt này, thường dựng chân dung theo haihướng: một là lấy những thông tin chi tiết từ đời sống nhà văn, người dựngchân dung làm sáng tỏ thế giới tinh thần của họ, hai là xuất phát từ tác phẩmlàm hiện lên tinh thần và hình tượng, ba là một xu thế đặc biệt đang trở lênphổ biến hơn - hiện tượng đồng chân dung, qua chân dung các nhà văn ta cóthể thấy cả hình bóng, dáng dấp của chính tác giả

Điều đáng nói ở chỗ, tuy vẫn giữ đặc điểm của thể chân dung văn học,nhưng mỗi tác giả lại có sự sáng tạo riêng, cho nên dù viết cùng về một đốitượng nhưng ở mỗi người viết lại phát hiện những điều thú vị, hấp dẫn riêng

Sự ra đời của những tác phẩm đặc sắc đã khẳng định sự nở rộ của thể chândung văn học trong văn học Việt Nam đương đại

Tiểu kết: Tóm lại, trong chương đầu của luận văn người viết đã trình

bày hai vấn đề cơ bản: khái niệm, đặc điểm và cảm hứng chi phối của thểchân dung văn học trong Việt Nam từ 1986 đến nay Ở vấn đề thứ nhất,qua việc thu thập các ý kiến về chân dung văn học cũng như khảo sát một

số chân dung tiêu biểu, chúng tôi đã làm rõ khái niệm và ba đặc trưng củachân dung văn học: chân dung văn học thuộc tiểu loại ký chân dung, chândung là một dạng phê bình văn học đặc biệt và là một thể văn mà ở đó ghidấu ấn đậm nét chủ quan của người viết Ở vấn đề thứ hai, chúng tôi đãtrình bày về hai phẩm chất trong quá trình nghiên cứu và phê bình chândung văn học Đó là cảm hứng nghệ sĩ và cảm hứng nghiên cứu phê bình.Theo đó, chân dung văn học đang ngày càng khẳng định được vị trí củamình trong nền văn học với số lượng tác phẩm lớn, hình thức viết phongphú và khuynh hướng đa dạng Đồng thời, điều đó sẽ được chúng tôi là rõtrong những phần tiếp theo của luận văn qua việc khảo sát những tácphẩm của ba tác giả: Bùi Ngọc Tấn, Hồ Anh Thái, Đỗ Lai Thúy.

Ch ương pháp nghiên cứu ng 2

PH M CH T KHOA H C C A TH CHÂN DUNG VĂN H C ẨM CHẤT KHOA HỌC CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC ẤT KHOA HỌC CỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC ỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỦA THỂ CHÂN DUNG VĂN HỌC Ể CHÂN DUNG VĂN HỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG ỌC VÀ CẢM HỨNG NGHIÊN CỨU TRONG

VI T NAM T 1986 Đ N NAY ỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN NAY Ừ 1986 ĐẾN NAY ẾN NAY

Đối với mỗi nhà văn, thì cảm hứng trong quá trình sáng tác là một yếu tố

vô cùng quan trọng Có thể nói cảm hứng chính là một trong những yếu tốhàng đầu, chi phối đến sự thành công và giá trị mà tác phẩm đạt được Nó làkhởi nguồn cho cả một quá trình sáng tác, từ lúc hình thành ý tưởng cho đếnquá trình quan sát, ghi chép, miêu tả, nhìn nhận đánh giá một con người, mộttác phẩm Như ở trên đã nói, ở chương này của luận văn, chúng tôi sẽ làmsáng rõ hai cảm hứng: cảm hứng nghệ sĩ, và cảm hứng nghiên cứu, phê bình.Hai cảm hứng ấy được biểu hiện như thế nào trong những sáng tác về chândung văn học của ba tác giả

2.1 Nh n di n, đánh giá tác gi ận văn ệm vụ nghiên cứu ả

2.1.1 Các tác gi là nhà văn ảm hứng chi phối thể chân dung văn học

Từ 1986 đến nay, xã hội Việt Nam chuyển dần và chuyển mạnh sangmột thời kì đổi mới khá toàn diện, từ một số quan niệm về nhà nước, thiết chế

xã hội, cơ cấu kinh tế… đến việc tìm cách mở rộng các mối quan hệ kinh tế,văn hóa với thế giới, việc cho phép hình thành và phát triển song song nămhình thái kinh tế trong nước

Tất cả những sự đổi mới đó đã khiến cho năng lực cá nhân ở mỗi ngườiđược phát huy mạnh mẽ hơn trước Trong xã hội hình thành và phát triển mộtluồng suy nghĩ, một trạng thái tâm lý mới : Để sống và phát triển trong xã hộihiện tại - một xã hội đang có suy thế hòa nhập nhanh vào cộng đồng quốc tế,thì ý thức cá nhân, sức làm việc năng động và sáng tạo của mỗi cá nhân cần

được giải phóng triệt để, cần được đề cao, tạo điều kiện phát triển nhanh,mạnh và đúng hướng.

Từ những năm 1986 đến nay giới cầm bút Việt Nam đã chuyển mìnhnhư thế, vì thế lực lượng đã đông hơn, trong đó đã xuất hiện nhiều cá tínhsáng tạo mới, với một tốc độ nhanh hơn gấp bội Đồng thời, họ có nhiều thờigian hơn, để suy ngẫm, để nghiên cứu, để sáng tác, nhìn nhận về những conngười mà họ ít nhiều có mối quan hệ gần gũi Quá trinh nhà văn viết về họ sẽgiúp cho người đọc hiểu môt cách sâu sắc hơn, thấu đáo hơn, trọn vẹn hơn.Đặc biệt là đa chiều góc cạnh hơn Đã là nhà văn, dường như ai cũng biết sửdụng thủ pháp hư cấu, cũng có người gọi đó là “bịa như thật” Song với cácnhà văn dựng chân dung nguyên tắc quan trọng nhất trong sáng tác đó là tôntrọng sự thật, nằm ngoài hư cấu Đó là sự thật về một con người – thường lànhà văn, nhà thơ, sự thật về một chi tiết còn mơ hồ, lẩn khuất Và cứ như vậytrong quá trình viết về họ, người viết xen lồng vào đó những sự nhìn nhận,đánh giá về tính cách, thói quen, dáng dấp ngoại hình, đời sống nội tâm về họ

Trong lời đầu sách của cuốn Viết về bè bạn, tác giả Bùi Ngọc Tấn đã

viết: “Đây không phải tập sách viết về những ngôi sao sáng mà phần lớn lànhững ngôi sao mờ mịt vần vụ bão giông… Tôi viết về họ như những ngườimang nghiệp chướng trong mình Tôi viết về sự nhếch nhác trần ai của họ,của những người làm nghề mà các tập chân dung văn nghệ sĩ khác chưa nóitới hoặc chỉ nói qua…” [6] Đúng với quan niệm đó, trong cuốn sách nàychân dung của những Chu Lai, Đình Kính, Nguyễn Quang Thân, DươngTường, Mạc Lân, Lê Bầu… Đúng với quan niệm đó, trong cuốn sách nàychân dung của những Chu Lai, Đình Kính, Nguyễn Quang Thân, DươngTường, Mạc Lân, Lê Bầu… Với những “nhếch nhác trần ai” một thời của họ

đã được tái hiện thật sống động Trong những thập niên 80 của thế kỷ trước,khi nền kinh tế cả nước biến động mạnh với việc chuyển từ hệ thống bao cấp

sang kinh tế thị trường, thì viết thuê chính là một công việc có thu nhập khá,giúp ích rất nhiều cho nhà văn trong trách nhiệm gánh vác gia đình Chu Lai,Đình Kính, Nguyễn Quang Thân đã vào tận vùng rừng núi Đồng Nai để kíhợp đồng viết một cuốn sách về một lâm trường quốc doanh ở đó Hai thángtrôi qua và bản thảo cuốn sách đã hoàn thành với bao vất vả của ba tác giả.Phần thưởng dành cho họ là ba chiếc nhẫn, giá trị mỗi chiếc một chỉ vàng, dođích thân ông giám đốc lâm trường đeo vào tay cho họ Thế nhưng, khi đi quaThảo Cầm Viên, Chu Lai và Đình Kính đã bị một “bầy tiên nữ” vây xungquanh và kết quả là chiếc nhẫn của Đình Kính đã không cánh mà bay Câuchửi của Chu Lai ở phần cuối câu chuyện: “Tài đến thế là cùng! Tiên sư emTào Tháo!” [22] cũng là lời kết thúc một tấn bi - hài kịch trong sự vất vả mưusinh của người nghệ sĩ Còn đối với Dương Tường và Mạc Lân thì trong kí ứccủa họ hẳn là không thể quên chuyện đi bán máu ở bệnh viện để lấy tiền trongnhững năm 1964 - 1965, thời kì mà cuộc sống của nhân dân cả nước nóichung, của giới nghệ sĩ nói riêng còn vô cùng khó khăn Cũng như viết vănthuê, công việc bán máu cũng khiến những nhà văn này gặp lắm chuyện bi -hài mà phần lớn là những chuyện “cười ra nước mắt” Đó là chuyện đeo thêmchì vào người nhằm tăng trọng lượng cơ thể, để bán được nhiều máu hơn hay

là sự bối rối, ngượng nghịu khi tình cờ gặp người quen - toàn là trí thức tronglúc chờ bán máu Nhưng có hề gì, vì dù sao đây cũng là công việc lương thiện

và quan trọng hơn là: “Lấy xong máu, cầm biên nhận đến tài vụ lĩnh tiền,nhận phiếu bồi dưỡng… Mỗi người được lĩnh tem 2 cân đường, 4 cân đậuphụ, 2 kí thịt, 2 hộp sữa Thế là mất đi một ít máu nhưng túi nằng nặng tiền vàtem phiếu Cho nên những ngày đi bán máu rất vui…” [64;66] Với nhà vănBùi Ngọc Tấn, văn chương như một người vợ, người yêu: “tôi được nghỉ haitháng để viết, lại được công khai sống với bà vợ bé của mình là văn nghệ (baogiờ vợ bé dấm dúi cũng đáng yêu hơn vợ cả đàng hoàng) Trong tập chân dung

này, không chỉ viết về bè bạn, mà ông còn viết về chính mình, ông đã phát biểutrực tiếp về nghề: “viết văn quả là một trò chơi xa xỉ, một công việc mạohiểm”, một công việc cực nhọc và phải kiên tâm Mỗi người có thói quen viếtcủa mình Tôi dù thâm niên viết chưa nhiều cũng có thói quen riêng” [387].Nhưng nghề văn là một nghề ma lực, Bùi Ngọc Tấn bị hấp dẫn bởi ma lực ấy,ông bộc bạch: “Tôi thích viết về đêm Từ sau mười giờ rưỡi trở đi cho tớikhoảng một giờ sáng là thời gian làm việc kết quả nhất của tôi, tôi ý thứcđược rằng mình đang làm một việc tốt đẹp nhất trong những việc tốt đẹp”.Trong tác phẩm của mình, những lời nhận xét, đánh giá của Bùi NgọcTấn về “bè bạn” của mình có khi là những ấn tượng, những lời đánh giá rấtchân thật về dáng dấp, ngoại hình, thời quen sinh hoạt của một người bạn Ví

dụ như khi viết về Dương Tường: “với ông Tường thì cẩn thận réo lên như thếcũng không thừa, vì ông không bao giờ có nhà, ông vắng nhà ngay cả khi ông

có nhà theo cái nghĩa dung tục đời thường Ông đang vớ vẩn đâu đó…ta cứviệc réo lên rồi ta cứ xộc đến với ông Ông không từ chối ai hết” [19] Quảthật lúc nào Dương Tường cũng vắng nhà, bởi lẽ, đó là “con người thuộc vềnghệ thuật”, lúc nào Dương Tường cũng dành thời gian cho nghệ thuật “viếtnhững bài phê bình, giới thiệu hội họa rất có chất lượng và viết nhiều hơn sốđông nhà phê bình chuyên nghiệp” [23] Tính cách của Dương Tường cònđược đề cập đến ở một góc độ khác, tính cách ấy xuất hiện trong bài phỏng

vấn của báo Lao động, một con người được tiếng là chu đáo tận tình với bạn

bè “tôi yêu quý các nghệ sĩ, ở thế hệ đàn anh, đó là phẩm chất mà người Phápgọi là một sự toàn vẹn “nguyên khôi”, hết mình, trung thực, không thể chêtrách” [25] Như vậy ta có thể dễ dàng nhận thấy đặc điểm trong tính cách củaDương Tường đang dần dần hé mở và hiện ra một cách dần rõ nét dưới nhữnglời kể, lời đánh giá, nhận xét về bạn của mình ở Bùi Ngọc Tấn