Nội dung chủ đề 1. Mô tả chủ đề Chủ đề này gồm các bài trong chương I Phần IV – Sinh học cơ thể Sinh học 11 THPT. Bài 1: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ Bài 2: Vận chuyển các chất trong cây Bài 3: Thoát hơi nước 2. Mạch kiến thức 2.1. Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ. 2.2. Quá trình vận chuyển các chất trong cây. 2.3. Quá trình thoát hơi nước ở lá. 2.4. Cân bằng nước và vấn đề tưới tiêu hợp lí cho cây trồng.
Trang 1Ngày soạn: 19-21/8/2018
Ngày dạy:
Tiết: 1, 2, 3
PHẦN BỐN: SINH HỌC CƠ THỂ CHƯƠNG I: CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG
A CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG Ở THỰC VẬT
Chủ đề: TRAO ĐỔI NƯỚC VÀ CÁC CHẤT Ở THỰC VẬT
Nội dung chủ đề
1 Mô tả chủ đề
Chủ đề này gồm các bài trong chương I - Phần IV – Sinh học cơ thể - Sinh học 11 THPT
- Bài 1: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ
- Bài 2: Vận chuyển các chất trong cây
- Bài 3: Thoát hơi nước
2 Mạch kiến thức
2.1 Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ.
2.2 Quá trình vận chuyển các chất trong cây.
2.3 Quá trình thoát hơi nước ở lá.
2.4 Cân bằng nước và vấn đề tưới tiêu hợp lí cho cây trồng.
3 Thời lượng: 3 tiết, thời gian học ở nhà 1 tuần.
Tổ chức dạy học chủ đề
I Mục tiêu của chủ đề
1 Kiến thức
- Trình bày được các dạng nước trong cây và vai trò của nước ở thực vật.
- Trình bày được quá trình hấp thụ nước ở rễ: Đặc điểm của rễ phù hợp với chức năng hấp thụ nước và ion khoáng
- Thấy rõ quá trình hấp thụ và vận chuyển nước và chất khoáng ở rễ xảy ra theo ba giai đoạn: Từ đất vào lông hút → từ lông hút vào mạch gỗ của rễ → từ mạch gỗ của rễ vào mạch gỗ của thân.
- Nêu được cơ chế hấp thụ nước theo gradien nồng độ.
- Trình bày được quá trình vận chuyển nước và các chất trong cây.
- Bố trí được thí nghiệm đơn giản về quá trình thoát hơi nước ở lá.
- Trình bày được ý nghĩa và con đường của quá trình thoát hơi nước ở lá.
- Nêu được khái niệm cân bằng nước và vấn đề tưới nước hợp lí cho cây trồng.
2 Kỹ năng
+ Kỹ năng tư duy, kỹ năng giải quyết vấn đề.
+ Kỹ năng khoa học: Quan sát, làm thí nghiệm.
+ Kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, hợp tác, giao tiếp.
Trang 23 Thái độ
- Yêu thích tìm hiểu kiến thức sinh học, yêu thiên nhiên
- Học sinh tích cực tuyên truyền những hiểu biết về bảo vệ môi trường: trồng cây gây rừng…
4 Định hướng các năng lực được hình thành
a Năng lực chung
- Rèn luyện và phát triển năng lực tự học, sáng tạo: thiết kế thí nghiệm về thoát hơi nước.
- Rèn luyện và phát triển năng lực giải quyết vấn đề.
+ Vai trò của thoát hơi nước và hấp thụ nước đối với đời sống thực vật.
+ Thu thập thông tin từ sách báo, internet, thư viện, thực địa.
- Rèn luyện và phát triển năng lực quản lý.
b Các kĩ năng khoa học
- Kĩ năng quan sát: Quan sát được các kết quả thí nghiệm, hiện tượng tự nhiên về hấp thụ nước
và thoát hơi nước ở thực vật.
- Kĩ năng tìm mối liên hệ: Các yếu tố của môi trường đến sự hấp thụ nước và thoát hơi nước.
- Thiết kế thí nghiệm, làm thí nghiệm, thu thập, giải thích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận.
II Tài liệu và thiết bị
1 Chuẩn bị của giáo viên
- Thí nghiệm về hiện tượng ứ giọt, rỉ nhựa và sự thoát hơi nước
2 Chuẩn bị của học sinh
- Các phương tiện để thực hiện dự án gồm máy ảnh hoặc điện thoại smartphone, máy tính
- Các dụng cụ, vật liệu (túi nilon sạch, trong, các loại lá, chậu cây thân thảo sống khỏe) để bố trí thí nghiệm
* Kế hoạch học tập chủ đề:
- Phần kiến thức (học tập trên lớp): tất cả các nội dung
- Phần kiến thức (học tập ở nhà) thuộc phần dự án được xây dựng thành kế hoạch như sau:
NHÓM: …
Quay phim, chụp ảnh, sưu tầm phim, ảnh về bộ rễ, lá, hiện tượng
ứ giọt, rỉ nhựa
1 ngày
2 3 Làm một trong số các thí nghiệm
(rỉ nhựa, ứ giọt, thoát hơi nước) 4 ngày
3 3 Tìm tài liệu trên sách, báo,
III Tổ chức hoạt động học
Trang 3Hoạt động 1: Hoạt động khởi động
Tục ngữ có câu “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”, em hãy cho biết tại sao nước lại là yếu tố quan trọng hàng đầu trong sản xuất nông nghiệp?
1 Mục đích:
- Tạo tâm thế vui vẻ, thoải mái cho học sinh
- Làm bộc lộ những hiểu biết, quan niệm sẵn có của học sinh, tạo mối liên hệ giữa kiến
thức đã có (kiến thức về thực vật ở Sinh học 6, về nước và vai trò của nước ở Sinh học 10
và kiến thức hóa học) với kiến thức mới sẽ hình thành trong bài học mới (Vận chuyển nước
và các chất trong cây, thoát hơi nước ở lá).
- Giúp học sinh huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của bản thân có liên quan đến bài học mới, kích thích sự tò mò, mong muốn tìm hiểu bài học mới.
2 Nội dung:
- Học sinh đánh giá theo cảm tính nhận định của bản thân về vai trò của nước trong sản xuất nông nghiệp để khẳng định nước là yếu tố quan trọng hàng đầu với cây.
- GV đặt vấn đề vào bài: Đối với các cây trên cạn, nước trong đất được xâm nhập vào cây nhờ bộ phận nào?
3 Dự kiến sản phẩm học tập của học sinh:
- Học sinh đánh giá được các vai trò của nước, lí do nước quan trọng nhất trong sản xuất nông nghiệp và khẳng định được đa số các cây, nước được hấp thụ vào cây nhờ bộ rễ.
4 Kỹ thuật tổ chức:
- GV ổn định HS và có thể đặt câu hỏi khởi động cho HS: Từ câu tục ngữ “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” em hãy đưa ra quan điểm của bản thân về vai trò của nước với sản xuất nông nghiệp.
- GV tiếp tục dẫn vào bài bằng câu hỏi: Đối với các cây trên cạn, nước trong đất được xâm nhập vào cây nhờ bộ phận nào?
- HS dẽ dàng thực hiện câu hỏi khởi động về vai trò của nước và khẳng định được nước được xâm nhập vào cây nhờ bộ rễ.
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức mới
Khái niệm, cơ chế và các kiểu hướng động ở thực vật.
1 Mục đích:
Trang 4- HS trình bày được khái niệm của hướng động.
- Nêu được cơ chế chung của hướng động.
- Phân biệt được các kiểu hướng động dựa vào các tác nhân kích thích từ ngoại cảnh Nêu một số ứng dụng và vai trò của hướng động trong thực tiễn.
2 Nội dung:
I Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ.
1 Cơ chế hấp thụ nước và muối khoáng.
2 Ảnh hưởng của các nhân tố môi trường đến quá trình hấp thụ nước và ion khoáng.
II Quá trình vận chuyển các chất trong cây.
III Quá trình thoát hơi nước ở lá.
IV Cân bằng nước và vấn đề tưới tiêu hợp lí cho cây trồng.
3 Dự kiến sản phẩm học tập của học sinh:
3.1 Nội dung I Khái niệm hướng động
Học sinh hoạt động cá nhân, hoạt động nhóm theo dõi hình ảnh minh họa, nghe gợi ý của giáo viên, vận dụng các kiến thức đã học để trả lời câu hỏi Có những ý kiến chưa
chính xác (cách phân loại hướng động, hoạt động sinh trưởng và cơ chế của nó) sẽ được
các bạn khác và giáo viên chỉnh sửa, hoàn chỉnh.
3.2 Nội dung II Các kiểu hướng động
- HS làm việc theo nhóm (6 người) hoàn thiện phiếu học tập so sánh các kiểu hướng động.
- HS các nhóm làm việc, nghiên cứu SGK và hoàn thiện các nội dung trong phiếu học tập, với nội dung “ứng dụng” của các kiểu hướng động, HS cần thảo luận kĩ, đưa ra 1 – 2 kiến thức thực tiễn về mỗi kiểu hướng động và hoàn thiện vào phiếu học tập.
- Sau khi các nhóm hoàn thành PHT trong thời gian quy định, giáo viên yêu cầu các nhóm chấm chéo cho nhau: HS dễ dàng hoàn thiện các ô trong cột thứ hai và ba thông qua khai thác kênh chữ trong SGK, tuy nhiên với mỗi ô trong cột thứ tư, HS cần phải hoàn
thành mà không phụ thuộc vào SGK mà phải dựa trên các hiểu biết thực tế (chưa định
Trang 5lượng được, chưa tìm được các ý tương tự đáp án) GV hỗ trợ cách tư duy để tìm nội dung đúng và khuyến khích hoạt động tranh luận của mỗi nhóm nhưng không đưa ra đáp án.
- HS làm việc cá nhân hoặc thảo luận trong nhóm, trong cặp để trả lời câu hỏi chứa đựng tình huống thực tiễn có vấn đề Tại sao cần phải bắc giàn cho cây bầu, bí, nho? Tại sao khi trồng rau người ta phải đánh luống?
Nhiều HS trả lời nhưng chưa đầy đủ: HS nêu: Cần bắc giàn cho cây cây như bầu, bí, nho vì giàn cây tạo ra giá thể cho cây bám, đồng thời giàn cũng giúp đỡ quả tránh đứt thân leo (HS khác đứng lên phản biện lại ý kiến) Trồng rau phải đanh luống vì đánh luống giúp cho đất xốp tạo điều kiện cho rễ cây đâm sâu và lan rộng hướng tới nguồn nước và phân bón thuận lợi.
4 Kỹ thuật tổ chức:
4.1 Nội dung I Khái niệm hướng động
- Hoạt động cá nhân
- GV hỏi: Trong 3 hình ảnh kể trên, hình ảnh nào thể hiện hướng động (vận động định hướng)?
HS trả lời: HS (chưa hiểu biết về hướng động nhưng có thể dựa vào kiến thức SGK tìm ra) chỉ ra hình ảnh 2 (chậu cây đặt gần cửa sổ hướng ngọn cây ra phía ngoài sáng).
- GV cho HS quan sát một số hình ảnh hướng động Yêu cầu HS trả lời các câu hỏi:
(?) Hướng động là gì?
(?) Các cơ quan thực vật phản ứng với các tác nhân kích thích như thế nào?
GV gọi HS trả lời các câu hỏi, với cơ quan thực hiện hướng động phản ứng với kích thích,
GV chiếu hình ảnh ngọn cây và rễ cây phản ứng với ánh sáng để HS phân biệt 2 loại hướng động: hướng động dương (sinh trưởng hướng tới nguồn kích thích) và hướng động âm (sinh trưởng tránh xa nguồn kích thích).
- GV tiếp tục cho HS nghiên cứu và trả lời câu hỏi: Hãy nêu cơ chế của hướng động âm
và hướng động dương.
- GV mở rộng câu hỏi để làm rõ cơ chế của hướng động: Với hướng động dương, tế bào phía không được kích thích lại sinh trưởng nhanh hơn tế bào phía được kích thích?
Trang 6- GV chiếu video về sự phân bố lại hàm lượng auxin trong cơ quan thực hiện hướng động và yêu cầu HS giải thích mở rộng kiến thức thông qua thảo luận nhóm/cặp để trả lời.
- Nhiều HS xung phong trả lời, giải thích về cơ chế.
GV chốt: cơ chế chung của hướng động là sự phân bố lại hàm lượng auxin ở hai phía của cơ quan thực vật dẫn đến sự sinh trưởng không đồng đều ở hai phía của cơ quan
4.2 Nội dung phần II Các kiểu hướng động
- GV chiếu hình ảnh và clip về các kiểu hướng động và dẫn: Căn cứ vào tác nhân kích thích, người ta chia thành 5 kiểu hướng động chủ yếu.
GV chia lớp thành các nhóm 6 HS, phát PHT khổ A0 cho từng nhóm, các nhóm thảo luận và điền nội dung vào phiếu Trong thời gian các nhóm làm việc, GV đi tới các nhóm,
hỗ trợ HS, trả lời những câu hỏi liên quan đến cách làm mà học sinh còn vướng mắc nhưng không đưa ra thông tin của đáp án.
Sau khi kết thúc 10 phút làm việc, GV cho các nhóm đổi phiếu theo chiều kim đồng hồ, phát bút đỏ cho HS để các nhóm chấm điểm (Yêu cầu các nhóm ghi tên nhóm chấm vào phiếu) GV chiếu đáp án, có điểm chi tiết cho từng mục, hướng dẫn HS chấm: Cứ 1 đáp án đúng được 5 điểm;, điểm tối đa cho nội dung trình bày PHT là 75 Sau đó GV đi đến các nhóm để hỗ trợ việc chấm điểm
- GV yêu cầu các nhóm lên treo sản phẩm tại các vị trí dễ quan sát nhưng ngầm lựa chọn
1 nhóm chưa hoàn chỉnh và có nội dung cần nhấn mạnh cho bài học được treo ở giữa bảng
GV yêu cầu 1 HS trong nhóm chấm lên trình bày việc chấm bài GV vấn đáp HS chấm:
Tại sao lại trừ điểm của nhóm bạn? Tại sao phải làm giàn cho cây leo? Tại sao phải trồng cây với mật độ thích hợp ? Tại sao phải lên luống trước khi trồng rau? Giữa GV và HS có
sự tranh luận để hiểu rõ nội dung đồng thời tạo tình huống để HS ở dưới lớp chú ý và lắng nghe Sau đó hỏi nhóm được chấm có ý kiến gì không?
Yêu cầu các nhóm còn lại theo dõi lại bài của mình để xem chỗ nào mình đã hoàn
4.3 Nội dung phần III Vai trò của hướng động trong đời sống thực vật
Trang 7- GV yêu cầu HS đọc và trả lời các lệnh trang 100/SGK HS thảo luận theo cặp và đưa ra kết luận GV mời đại diện 1 – 2 HS trả lời cho mỗi lệnh, các HS khác lắng nghe, phản biện
và bổ sung ý kiến.
- GV đưa ra câu hỏi: Em hãy nêu vai trò chung của hướng động trong đời sống thực vật.
- HS dễ dàng trả lời câu hỏi dựa vào phần tóm tắt bài của SGK: Hướng động có vai trò giúp thực vật thích nghi với sự biến đổi của môi trường để tồn tại và phát triển.
Trang 82.3 Bảng mô tả các mức độ mục tiêu của chủ đề
cần hướng tới
Các dạng nước trong thực vật và vai trò của nó
- Kể tên các dạng
nước trong thực
vật
- Nêu được vai
trò của nước với
thực vật
Nước ảnh hưởng đến sự phân bố của thực vật trong tự nhiên
Giải thích được tại sao khi khô hạn, tốc độ lớn của cây chậm lại
Buổi trưa khi trời nắng gắt tại sao cây không bị chết bởi nhiệt độ cao?
- Năng lực quan sát
- Năng lực tư duy
- Năng lực làm thí nghiệm
Quá trình hấp thụ nước ở rễ
- Chỉ ra được cơ
quan hấp thụ
nước ở thực vật
- Nêu được cơ
chế hấp thụ nước
- Chỉ ra được con
đường di chuyển
nước từ tế bào
lông hút vào
mạch gỗ của rễ
- Kể các tác nhân ngoại cảnh ảnh hưởng đến lông hút, giải thích sự ảnh hưởng của môi trường đối với quá trình hấp thụ nước
- Giải thích được
vì sao cây trên cạn bị ngập úng lâu ngày sẽ chết
- Thiết kế được thí nghiệm về sự hấp thụ nước
- Giải thích được nhiều loài cây có thể sống được ỏ những vùng đất mặn
- Năng lực quan sát
- Năng lực tư duy
- Năng lực làm thí nghiệm
Quá trình vận chuyển nước trong cây
- Nêu được các
dòng vận chuyển
nước trong cây
- So sách dòng mạch gỗ và mạch rây
- Nếu một ống mạch gỗ bị tắc, dòng mạch gỗ trong ống đó có thể tiếp tục đi lên được không, vì sao?
- Giải thích vì sao những cây cao hàng 100m mà nước vẫn đi chuyển được từ
rễ lên ngọn được?
- Năng lực so sánh
- Năng lực tư duy
- Năng lực làm thí nghiệm
Quá trình thoát hơi nước ở lá
- Nêu được vai
trò của quá trình
thoát hơi nước
- Kể tên các con
đương thoát hơi
nước
So sách các con đường thoát hơi nước
Giải thích được
vì sao phải trồng nhiều cây xanh ở công trường, trường học, nhà máy…
- Giải thích được tại sao nói thoát hơi nước là tai họa tất yếu đối với thực vật?
- Năng lực so sánh
- Năng lực tư duy
- Năng lực làm thí nghiệm
Khái niệm về cân bằng nước trong thực vật và vấn đề tưới tiêu hợp lí
Trang 9-Nêu được khái
niệm cân bằng
nước
Giải thích được hiện tượng hạn sinh lí
- Cơ sở khoa học của các biện pháp tưới tiêu nước hợp lí
- Ứng dụng trong sản xuất nông nghiêp: Đảm bảo cho cây sinh trưởng bình thường
- Năng lực quan sát
- Năng lực tư duy
- Năng lực làm thí nghiệm
4 Câu hỏi và bài tập theo định hướng phát triển năng lực
Câu 1: Qua những đêm ẩm ướt, vào buổi sáng thường có những giọt nước xuất hiện trên
đầu tận cùng của lá ở những cây như lúa, ngô…, hiện tượng này gọi là sự ứ giọt Giải thích
nguyên nhân của hiện tượng ứ giọt? Vì sao hiện tượng này lại chủ yếu xảy ra ở những cây thân thảo một lá mầm?
Câu 2: Trong thực tế, sau các trận lũ lụt, khi nước rút chậm đã làm cho cây trên cạn bị
ngập úng lâu sẽ bị chết, em hãy giải thích hiện tượng này?
Câu 3: Khi ta đứng dưới bóng cây sẽ thấy mát hơn đứng dưới mái che bằng vật liệu xây
dựng vì sao lại như vậy?
Câu 4: Trong trồng một số loại hoa màu có đánh luống ta thấy người nông dân thường
tháo nước vào các rãnh giữa hai luống để làm gì?
Câu 5: Một cây lúa sau khi cấy 4 tuần đã có hệ rễ với tổng chiều dài gần 625km và tổng
diện tích bề mặt xấp xỉ 285m2 Những số liệu này nói lên điều gì?
5 Tiến trình tổ chức hoạt động học tập
Bước 1: Lập kế hoạch (trên lớp): 2 tiết
Trao đổi nước ở
thực vật
GV chiếu phim hoặc ảnh về các thí nghiệm ứ giọt, chảy nhựa
HS quan sát và xác định chuyên đề trao đổi nước ở thức vật
Các tiểu chủ đề:
+ Sự hấp thụ nước
+ Sự vận chuyển
nước
+ Sự thoát hơi nước
-Tổ chức cho học sinh phát triển ý tưởng hình thành các tiểu chủ đề
- Thống nhất ý tưởng và lựa chọn các tiểu chủ đề
- Hoạt động nhóm, chia sẻ các ý tưởng
- Cùng giáo viên thống nhất các chủ
đề nhỏ:
+ Các dạng nước trong thực vật và vai trò của nó
+ Quá trình hấp thụ nước ở rễ + Quá trình vận chuyển nước trong cây
+ Quá trình thoát hơi nước ở lá + Khái niệm về cân bằng nước trong thực vật và vấn đề tưới tiêu
Trang 10hợp lí Lập kế hoạch thực
hiện dự án
- Yêu cầu học sinh nêu các nhiệm vụ cần thực hiện của dự án
- Giáo viên gợi ý bằng các câu hỏi về nội dung cần thực hiện:
+ Nước có vai trò gì đối với cơ thể thực vật?
+ Quan sát bộ rễ cây và cho nhận xét?
+ Nêu cơ chế hấp thụ nước vào tế bào lông hút?
+ Nêu các con đường để nước đi từ đất vào mạch gỗ? So sách các con đường đó?
+ So sách dòng mạch gỗ và dòng mạch rây?
+ Động lực nào giúp dòng nước và các ion khoáng di chuyển từ rễ lên thân lá ở những cây gỗ cao hàng chục mét?
+ Có mấy con đường thoát hơi nước
từ lá cây ra không khí? Trình bày đặc điểm của các con đường này?
+ Trình bày cơ chế điều chỉnh quá trình thoát hơi nước?
+ Thế nào là cần bằng nước? Tại sao phải tưới tiêu hợp lí cho cây trồng?
+ Tác nhân chủ yếu điều tiết độ mở của khí khổng?
- Căn cứ vào chủ đề học tập và gợi
ý của GV, HS nêu ra các nhiệm vụ
để thực hiện
- Thảo luận và lên kế hoạch thực hiện nhiệm vụ (nhiệm vụ, người thực hiện, thời gian thực hiện, phương pháp, sản phẩm)
- Thu thập thông tin
- Điều tra, khảo sát hiện trạng thực
tế (nếu có thể)
- Thảo luận nhóm để xử lý các thông tin
- Viết báo cáo
Bước 2: Thực hiện kế hoạch dự án và xây dựng sản phẩm (1 tuần ở nhà)
- Thu thập thông tin
- Điều tra khảo sát
Theo dõi hướng dẫn, giúp đõ các nhóm (xây dựng câu hỏi phỏng vấn,
Thực hiện nhiệm vụ theo kế hoạch
