Văn học nga trong nhà trường

Nhưng tạo nên sức lôi cuốn lòng người của thơ Puskin chính là ở sự cao đẹp trong tư tưởng và tình cảm - một đặc điểm cơ bản trong cái tôi trữ tình của nhà thơ.. Trong thơ ông, người đọc

H À T H Ị H O À

(B i ê n so ạ n và tu y ể n c h ọ n )

VĂN HỌC NGA TRONG NHÀ TRƯỜNG

( T á i b ả n lầ n t h ứ n h ấ t)

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC

Công ty cổ phần sách Đại học • Dạy nghề - Nhà xuất bản Giáo dục giữ quyển

Mọi tổ chức, cá nhân muốn sử dụng tác phẩm dưới mọi hình thức phải được sự ơổng ý của chủ sở hữu quyền tác giả.

04 - 2009/CXB/640 - 2 1 17/GD Mã số : 8V694y9 - DAI

LỜI NÓI ĐẦU

D o n h u c ầ u c ủ a v iệ c d ạ y v à h ọ c c ũ n g n h ư v iệ c tim h i ể u v ề đ ấ t n ư ớ c v à

c o n n g ư ờ i N g a , c h ú n g tôi đ ã v iế t v à t ậ p h ợ p n h ữ n g b à i n g h i ê n c ứ u có liê n

C h ú n g tô i x i n c h â n t h à n h c ả m ơ n các n h à n g h i ê n c ứ u v ă n h ọ c N g a v ả các d ị c h g iả đ ã c h o p h é p c h ú n g tô i đ ư ợ c s ử d ụ n g các b à i v i ế t c ủ a m ì n h đ ể

X in c h â n t h à n h c ả m ơn.

r-w-1 f • 9

Tác giá

3

Những “Nút thắt tâm lý” trong tính cách Natasa Rôxtơva

Người trong bao - một truyện ngắn đặc sắc của A.p Sêkhôp 154

5

Những đứa trẻ (Trích “Thời thơ ấu” của M Gorki) 166

PHẨN THỨ BA

Văn bản tác phẩm (Một sô bài thơ và trích đoạn)

Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi (Trích đoạn 1) 222Chiến tranh và hoà bình của L Tônxtôi (Trích đoạn 2) 228

sự tạo đà của ông, văn học Nga th ế kỷ XIX đã phát triển với tốc độ phi thường, vượt lên và trở thành một trong những nền văn học rực rỡ và tiên tiến n h ất của nhân loại.

Cuôc đời và sáng tác

Puskin sinh ngày 26 - 5 - 1799 và mất ngày 29 - 1 - 1837 Ông sinh

ra và lớn lên trong thời đại cả nước Nga đang bị đè nặng bởi ách thông trị của chế độ nông nô chuyên chế Trong khi ở Tây Âu, những cuộc cách

mạng tư sản đã nổ ra ở Anh, Pháp thì ở nưỏc Nga, các Sa hoàng Alêchxan I, Nikolai I vẫn ra sức duy trì củng cố chế độ này Để chống lại

ách nông nô chuyên chẻ dó, một phong trào giẩi phóng mạnh mé dã bùng lên trong nhân dân và kéo dài qua nhiều thế hệ Những cuộc khỏi nghía nông dân, cuộc chiến tranh Vệ quốc 1812, phong trào Cách mạng tháng Chạp do giới trí thức quý tộc tiến bộ lãnh đạo, tiếp đó là Cách mạng Dân chủ của các nhà trí thức bình dân đã liên tiếp nổ ra Chính trong chiếc nôi của phong trào đấu tranh giải phóng đó, hồn thơ của Puskin đã được nuôi dưỡng và cất cánh bay cao

Mặc dù xuất thân và lớn lên trong môi trường giáo dục quý tộc nhưng ngay từ nhỏ Puskin đã sớm tỏ ra nhạy cảm với vẻ đẹp của tinh

th ần nhân dân, thông qua các sáng tác dân gian do nhũ mẫu Aria

7

Rôđiônôpna, lão bộc N ikita truyền lại Họ chính là nhịp cầu đầu tiên đưa Puskin trở về với cội nguồn n h â n dân Niềm biết ƠĨ1 n h ũ mẫu, sau này đã được.Puskin thể hiện trong nhiều vần thơ đằm thắm :

B ạn thăn thiết trong những ngày cơ cực

N guồn mến thương năng bước cuộc đời con

(Gửi n h ủ m ẫ u , 1825)*

Năm 1811, Puskin vào học ở trường Lixê (trường tru n g học dành cho con em quý tộc) Chính tại đây, do ản h hưởng tư tưởng tiến bộ của những ngưòi thầy và bạn bè, lý tưởng tự do cao đẹp của Puskin đã được hình thành, p h á t triển Đồng thòi cuộc chiến tr a n h Vệ quốc năm 1812 của nhân dân Nga đánh bại quân xâm lược Napôlêông đã có tác động rấ t lón đến đòi sống tâm hồn, tìn h cảm của Pưskin N hiều bài thơ chứa chan tình cảm yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đặc biệt là cái nhìn thiện cảm đối với nhân dân của Puskin đã được ra đòi thòi kỳ này Nổi tiếng hơn cả là

bài N hữ ng kỷ niệm H oàng thôn Với bài thơ này, P u sk in đã giành giải

n h ất trong cuộc thi thơ của trường N hà thơ lớn đương thời Giucôpxki đã tiên đoán: Puskin sẽ là "người khổng lồ tương lai"

Năm 1817, tốt nghiệp trường Lixê, P u sk in được bổ nhiệm làm viên chức Bộ ngoại giao ở Pêtecbua N hưng trong b ầ u không khí chính trị hừng hực một tin h th ầ n chống chế độ nông nô chuyên chế do những trí thức quý tộc tiến bộ dấy lên, P uskin đã từ bỏ cuộc sông êm ấm và hoà mình vào phong trào đấu tran h , liên hệ m ật th iế t với nhiều n h à hoạt động cách m ạng đương thời Chính thời kỳ này, Puskin đã xác định rõ lập trường chính trị và lập trường nghệ th u ậ t của mình: chống Sa hoàng

và nguyện làm "người ca sĩ của tự do" chống chế độ nông nô chuyên chê

Nhiều bài thơ có nội dung chông Sa hoàng gay gắt xuất hiện: Tự do (1817), Gửi Sađaep (1818) và L à n g (1819) Cùng với nhữ ng bài thơ trên, năm 1820, bản trường ca R u txla n và L iu tm ila ra đòi đã nâng Puskin

ngang h à n g với nhiều n h à thơ lớn đương thời N hưng cũng chính vì những bài thơ "nổi loạn” đó mà Puskin đã bị Sa hoàng th ù ghét và buộc phải đi đày biệt xứ ở Xibiri Nhò một sô" n h à thơ có uy tín lên tiếng bảo

vệ, Puskin được đổi và bị đày đi phương Nam

Thuý Toàn dịch Từ đây trở đi các trích dẫn thơ Puskin trong chương II đều do Thuý Toàn dịch.

Thời gian lưu đày của Puskin kéo dài trong bôĩi n ăm từ 1820 đến năm 1824 Sống trong hoàn cảnh khó k h ăn về sinh hoạt v ậ t chất, bị cô lập về tinh thần như ng n h à thơ đã không bỏ phí thòi gian Ông tích cực tìm hiểu tập tục sinh hoạt, truyền thống văn hoá địa phương Trưốc thiên nhiên núi non, biển cả hùng vĩ phương Nam, lối sông phóng khoáng, tự do, chân th ậ t của những người dân miền núi nơi đây, Puskin càng ý thức sâu sắc hơn về giá trị của tự do Ông viết nhiều bài thơ mang tâm sự đau b u ồ n vì m ất tự do: Người tù (1821), Con chim nhỏ (1822), Hỡi sóng cả ai ngăn ai chặn (1823) cùng nhiều bản trường ca lãng mạn (Người từ Kapka, Đoàn người Sưgarì) thể hiện sự b ấ t m ãn của tầng lớp

thanh niên quý tộc tiến bộ đốì với t r ậ t tự xã hội đương thòi Với những bản trường ca này, Puskin được coi là n h à thơ h à n g đầu của dòng thơ lãng mạn

Năm 1823, nhà thơ b ắ t tay viết tiểu thuyết thơ E pghênhi Ô nhêghin,

thế nghiệm một phương pháp sáng tác mới, phương pháp hiện thực đáp ứng nhu cầu phản án h thòi đại

Tháng 8 năm 1824, Puskin lại bị Sa hoàng đày lên phương Bắc Nhà thơ bị chính quyền địa phương quản thúc r ấ t ch ặt chẽ, cách biệt hẳn với thê giới bên ngoài, sông r ấ t cô đơn, buồn thảm , th ậ m chí có lúc cảm thấy

bê tắc Nhưng Puskin đã luôn vượt lên Ông sông gần gũi chan hoà với

n h ân dân địa phương, SƯU tầ m các sá n g tác d ân gian, n g h iê n cứu quá

khứ lịch sử dân tộc và b ắt tay viết vở bi kịch lịch sử của B ôrit Gôđunôp

(1825), tác phẩm kịch hiện thực đầu tiên của văn học Nga Tiểu thuyết

thơ Epghênhi Ônhêghin vẫn được tiếp tục thể nghiệm theo phương pháp

mới: Nhiều thi phẩm kiệt xuất về đề tài tình yêu, tình b ạ n đã ra đời thời

kỳ này: Gửi (1825), Lá th ư bị đốt cháy (1825).

Khi cuộc khởi nghĩa th á n g Chạp 1825 n ể ra và th ấ t bại ở Pêtecbua, Puskin đã kịp thời viết những bài thơ ca ngợi anh em đồng chí "hãy vững

lòng tin tưởng" (Gửi tới X ib iri, 1827) và k h ẳn g định sự tru n g thành với

lý tưởng tự do ("Tôi lại h á t những khúc ca th ủ a trước" - A rio n , 1827)

đồng thòi vẫn dũng cảm lên tiếng vạch trầ n b ản ch ất tà n bạo, vô nhân

đạo của chế độ nông nô chuyên chế Sa hoàng (Cây A n ts a , 1828).

Mười năm cuối đòi (1827 - 1837), sau khi m ãn h ạ n lưu đày, Puskin trở về thủ đô sống ngay cạnh triều đình Sa hoàng Nikolai I lên ngôi, âm

9

t

mưu biến Puskin thành "nhà thơ cung đình" Mối bất hoà giữa Puskin và triều đình Sa hoàng ngày càng lớn Năm 1831, Puskin cưới Natalia Gônsarôva - cô gái mười sáu tuổi xinh đẹp nhất kinh thành Đi liền với hạnh phúc là những khó khăn thường xuyên trong gia đình Đã thê bọn triều thần Sa hoàng lại h ù a nhau hãm hại nhà thơ Puskin đã trải qua những ngày hết sức khó khăn Trong hoàn cảnh ấy ông vẫn tiếp tục tìm

tòi sáng tạo Tiểu thuyết thơ Epghênhi Onhêghin được hoàn th àn h năm

1831 Tập truyện ngắn N hững truyện ngắn của ông B enkin, tiểu thuyêt lịch sử Con gái viên đại uỷ ra đòi Ngoài ra, Puskin còn viết hàng chục

truyện cổ tích thơ, bi kịch nhỏ và rất nhiều bài viết khác

Ngày 27 tháng 1 năm 1837, để bảo vệ danh dự gia đình, Puskin đã buộc phải quyết đấu với Đ a n te x , một sĩ quan Pháp lưu vong đồng thời là con bài mà triều đình Sa hoàng sử dụng để hãm hại nhà thơ Puskin đã

bị Đantex sát hại Nhân dân thương tiếc, phẫn nộ Chính quyền Sa hoàng thì lo sợ Tang lễ nhà thơ được canh phòng cẩn m ật để đề phòng xảy ra biểu tình Trong nỗi buồn đau ảm đạm, một tờ báo đương thòi đưa tin: "Mặt Trời của nền thi ca Nga đã lặn"

Sư nghiêp văn hoc rưc rõ

Cuộc đời ngắn ngủi nhưng tài năng và sức sáng tạo của Puskin hết sức mạnh mẽ Ông đã để lại một sự nghiệp rực rỡ, một di sản lớn lao Ngoài gần ngàn bài thơ trữ tình tuyệt diệu, Puskin còn viết h àn g chục bản trường ca bằng thơ, truyện cổ tích thơ và cả tiểu thuyết bằng thơ Không chỉ thế, Puskin còn là cây bút văn xuôi đại tài Nhiều truyện

ngắn, truyện dài của ông đạt đến sự mẫu mực, cổ điển Con gái viên đại

uỷ là một công hiến nghệ thuật xuất sắc của ông trong lĩnh vực tiểu

thuyết lịch sử Đó là chưa nói đến báo chí phê bình - chiêm một vị trí cũng rấ t đáng kể trong di sản văn học của Puskin Tuy nhiên nói đên Puskin, trước hết phải nói đến ông là một nhà thơ trữ tình

Tho trữ tình

Những vần thơ đầu tiên nảy nỏ ngay từ khi Puskin mới lên bảy tuổi Chính tài năng thơ cùng vối niềm say mê sáng tạo, lao động nghệ th u ậ t không ngừng đã đưa Puskin lên đỉnh cao của vinh quang thơ ca Năm 16 tuổi, Puskin giành giải n h ấ t trong cuộc thi thơ trường Lixê Năm 21 tuổi

với bản trường ca Rutxlan và L iutsm ila, ông trở thành người dẫn đầu

khuynh hướng lãng mạn tích cựu Năm 31 tuổi, với tiểu thuyết thơ

Epghênhi Ônhêghin Puskin đã khẳng định sự t h ắ n g th ế của văn học

hiện thực Nhiều bài thơ của ông đã trở thành những kiệt tác của văn học n h â n loại Chính qua thơ ca, Puskin đã mở ra một thời đại mói cho văn học Nga - thòi đại Puskin

Thơ Puskin khơi nguồn cảm hứng từ chính hiện thực đời sông Nga, con người Nga đương thời Bởi th ế đề tài trong thơ của ông hết sức đa dạng Puskin viết về tình bạn trong sáng, thuỷ chung, về tình yêu vối những cung bậc hêt sức phức tạp, tinh tế của thứ tình cảm này Ong viêt về nhũ m ẫu thân thương, về nỗi khổ đau của người phụ nữ bị bỏ rơi buộc phải lìa xa con, về một bông hoa nhỏ ép khô bị bỏ quên giữa các tra n g sách Ong rung cảm với thiên nhiên núi non, biển cả, vói phong cảnh làng quê Nga, với bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông Puskin đã

mở rộng cánh cửa th ế giới thi ca để toàn bộ cuộc sông Nga ùa vào toả hương, khoe sắc

Thơ Puskin gắn bó m ật thiết với sô" phận nhân dân, đất nước Những vấn đề bức xúc của xã hội, thời đại trỏ th àn h nỗi trăn trở thường trực trong thơ ông Ông ngợi ca tự do, lên án Sa hoàng, vạch trần bản chất của chế độ nông nô chuyên chế, kêu gọi đấu tranh, đề ra giải pháp

xã hội, khơi gợi niềm tin, Hơi thở tự do của thòi đại, khát vọng giải

phóng của n h â n dân tràn ngập trong thơ ông - hào h ù n g và m ãnh liệt

Đương thời, nhà văn Gôgôn đã nhận xét: qua thơ Puskin "thiên nhiên Nga, lịch sử Nga, con người Nga, tâm hồn Nga hiện lên thuần khiết, đẹp tới mức như đươc soi qua một thâu kính diệu kỳ"

Đa dạng về đề tài, thơ Puskin phong phú những cảm xúc c ả m xúc trong thơ của ông hết sức chân thực và dồi dào sắc thái: có niềm vui, nỗi buồn; có niềm hân hoan và sự đau khổ; có ngọt ngào và cay đắng; trong say mê có tuyệt vọng; mãnh liệt mà thâm trầm; nồng nhiệt mà trầm lắng suy tư Cả một thế giới cảm xúc hiện lên trong thơ Puskin nhưng không phải như một khôi phẳng lặng, ngưng đọng, bất biến mà trong sự biến động, chuyển đổi và chuyển hoá muôn màu muôn vẻ khôn lường Ta hãy nghe ông viết về lòng ghen tuông của những người đang yêu:

Cô gái hay ghen khóc sụt sùi Trách chàng trai trẻ mải không thôi

Ngả xuống vai cô chàng thiếp ngủ Quên hờn ru giấc ngủ cô cười.

Những giọt nước m ắt đã hoá thành nụ cười Lòng hòn giận ghen tuông đã nở hoa th àn h tình yêu hạnh phúc Sự tinh tế, giàu có về phương diện cảm xúc đã tạo cho thơ Puskin khả năng truyền cảm to lớn,

đi thẳng vào lòng người

Nhưng tạo nên sức lôi cuốn lòng người của thơ Puskin chính là ở sự cao đẹp trong tư tưởng và tình cảm - một đặc điểm cơ bản trong cái tôi trữ tình của nhà thơ Trong thơ ông, người đọc nhận th ấy một k h á t vọng

tự do nồng cháy, một tình yêu Tổ quốc thiết tha, một sự đồng cảm sâu sắc vối nhân dân, một tình yêu con người mãnh liệt, một tình cảm đạo đức trong sáng trong mối quan hệ giữa con người với con người, sự cao thượng trong tình yêu, thái độ trân trọng những con người bé nhỏ Thơ Puskin "có khả năng làm nảy nở và phát triển trong con người tình cảm đối với cái Đẹp và tính Thiện" (Biêlinxki) Và sự cao đẹp trong tình cảm

ấy lại được thể hiện dưới một hình tượng nghệ th u ậ t ngôn từ tuyệt vời và tao nhã

Điểm nổi bật trong nghệ th u ậ t ngôn từ của Puskin chính là sự giản

dị, trong sáng Thơ Puskin rấ t giàu cảm xúc nhưng cảm xúc dù mãnh liệt đến đâu cũng đều được thể hiện một cách cô đọng, hàm súc, không rối rắm hình ảnh, không kiểu cách cầu kỳ trong sự diễn tả Ông hay dùng các hình dung từ và dùng từ rấ t chính xác, rõ ràng và m ạnh bạo; trong văn cảnh bài thơ nhiều khi nó có thể thay thê cả một đoạn, một khổ Puskin rấ t ít dùng những thủ pháp tu từ như ẩn dụ, nghịch dụ, ngoa dụ nhưng khi đã dùng thì "rất đắt"

Trong khi đó, những phương tiện diễn cảm nội tại của thơ như: trật

tự từ, tiết điệu, nhịp điệu lại được phát huy triệt để sức mạnh, đem lại

cho thơ ông sự giàu có, quyến rũ về âm điệu Đặc biệt, Puskin rất chú

trọng, khai thác sức mạnh biểu đạt của chi tiết cụ thể, sổng động Ngay

cả trong những bài thơ dạt dào cảm xúc nhất, chúng ta vẫn thấy sự có

m ặt của những chi tiết có tính khắc sâu, nhấn mạnh

Những đặc điểm nói trên có thể thấy rõ qua một sô" bài thơ tiêu biểu:

Sau khi tôt nghiệp trường Lixê, trên ngưỡng cửa của cuộc đòi, Puskin đã viêt bài thơ này thể hiện lý tưởng chính trị, lý tưởng nghệ

th u ậ t của mình Ngay từ đầu bài thơ, Puskin đã tuyên bô" tự nhận mình

là "ca sĩ của tự do" và bộc lộ rõ tư tưởng chông chế độ chuyên chế

Hỡi nàng thơ kiêu hãnh của tự do T a muốn ngợi ca tự do cho trần th ế 'Ta muốn đập vào những tật xấu gian tham.

Đ ang nghiễm nhiên ngự trị trên ngai vàng.

ở n h ữ n g đoạn thơ sau, n h à thơ kêu gọi "đám nô lệ lầm than hãy dũng cảm đứng dậy" Nhưng có thể thấy ông dành nhiều hơn cả cho sựphê phán, lên án Sa hoàng - "Tên hung thủ giữ cuộc đòi nô lệ", Puskinkhông ngần ngại bộc lộ trực tiếp thái độ căm ghét của mình:

Hỡi tên vua chuyên quyền bạo ngược

Ta căm ngươi ngôi báu của ngươi.

Đồng thòi gay gắt đòi hỏi Sa hoàng phải tôn trọng nhân dân, đặc biệt là luật pháp:

Ngươi hãy là kẻ đầu tiên cúi mặt Dưới bóng thần của luật pháp công m inh

T ự do nhăn dân và cuộc sống thanh binh

S ẽ là kẻ đứng canh muôn đời bên ngôi báu.

Mặc dù còn mang tính ảo tưởng nhưng tư tưởng hạn chế quyền hành nhà vua ở vào thòi kỳ ấy là rấ t tiến bộ Nó thể hiện một tinh thần đấu tranh chông độc tài chuyên chế hết sức dũng cảm của Puskin

Bài thơ được viết vối một nguồn cảm xúc rấ t nồng nhiệt Khi xót xa, khi căm giận, khi hào hùng sôi nổi, khi trầm lắng suy tư Tất cả được phôi hợp tạo nên sức lôi cuốn lòng người m ãnh liệt Tuy không được in

công khai nhưng T ự do nhanh chóng được phổ biến trong nhân dân, đặc

biệt là tầ n g lớp th a n h niên Họ chép tay nhau truyền đi, đọc thuộc lòng

Tự.do đã trở th à n h bài thơ rấ t tiêu biểu cho thơ ca chiến đấu Nga.

Đài kỷ niệm (1836):

Trong sự nghiệp thơ ca đấu t r a n h vì tự do của Puskin, có thể nói Đài

kỷ niệm là một đỉnh cao rực rõ Nếu Tự do là bài có ý nghĩa như một

T ự do ( 1817 ):

13

tuyên ngôn mở đầu thì Đài kỷ niệm , đúng như n h an đề của nó, có ý

nghĩa tổng kết, giông như một di chúc thiêng liêng

Bài thơ được viết trong hoàn cảnh có thể nói là khó khăn n h ấ t trong cuộc đời nhà thơ Tại triều đình Sa hoàng, ông bị nhiều th ế lực thù địch hắc ám vây quanh và tim mọi cách hãm hại không từ một thủ đoạn nào Ông bị phao tin là "ngôi sao lụi tắ t giữa ban ngày", rằng "đã hết thòi",

"đã đến ngày tận thế" Mặc dù ở th ế "đơn phương độc m ã” giữa triều đình, nhưng Puskin không hề nao núng Mở đầu bài thơ, Puskin kiêu hãnh lên tiếng khẳng định:

Ta đã dựng cho ta đài kỷ niệm Không bởi sức tay người: Đường tới viếng

Cỏ không trùm m ất dấu bước th ế nhản

Đ ính tháp ngang tàng sẽ ngấng cao hơn

Cả trụ thờ Alêchxan đệ nhất.

Đài kỷ niệm về ông không phải đúc bằng đá, bằng đồng mà bằng thơ

vì th ế nó sẽ trường tồn bất tử trong mọi không gian, thời gian, trong mọi

th ế giới con người

Ta sẽ được nhân dân yêu mến

Vi đàn thơ ta thức tình nhản ái

Vì trong th ế kỷ bạo tàn ta ca ngợi tự do

Và gợi từ tâm đối với kẻ sa cơ.

Khổ thơ này dồn nén, hàm chứa nhiều tư tưởng quan trọng của Puskin về sự bất tử của bài thơ, về vai trò của nhân dân, về lý tương thơ

ca, về nội dung thòi đại và giải pháp xã hội Những tư tưởng đó đã vượt trưóc thòi gian và sẽ mãi mãi toả sáng

Cuối bài thơ có nhắc đến hình ảnh "lũ ngu si" Bằng cách đó, Puskin biểu thị thái độ khinh miệt với sự bất tài, đê tiện của đám đông triều

th ần Sa hoàng, đồng thòi khẳng định vị trí hơn hẳn của tài năng và sứ mệnh thơ ca cao quý của ồng

Giò đây, chân dung, tượng đài Puskin đã được chạm khắc, được tôn

dựng không phải chỉ ở nước Nga mà ở nhiều nơi trên thê giới Nhưng bức

tượng đài bằng thơ mà ông tự dựng cho mình vẫn sẽ mãi là tác phẩm nghệ th u ậ t độc đáo, đi cùng năm tháng

Đây là thi pham kiệt xuất, thuộc trong sô" những bài thơ mà chỉ một

nó thôi cũng đủ làm nên sự bất tử của thiên tài nghệ thuật

Tôi yêu em: đến nay, chừng có th ể Ngọn lửa tình chưa hắn đã tàn phai

N hưng không đ ế em bận lòng thêm nữa Hay hồn em phải gỢn bóng u hoài.

Tôi yêu em, âm thầm , không hy vọng Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen Tôi yêu em chart thành, đằm thắm Cầu em được người tình như tôi đã yêu em.

Bài thơ chỉ có tám câu nhưng là sự th u gọn của cả câu chuyện tình VỚI những éo le, trắc trở, của một bi kịch tình yêu N hân vật trữ tình yêu say mê, tha thiết nhưng tình yêu đó không đem lại hạnh phúc mà chỉ đem lại nỗi phiền muộn cho em Không nhiều lời mà chỉ bằng cách n h ấ n m ạnh hai lần "nỗi buồn" ỏ câu ba và câu bôn, Puskin

đã diễn tả một cách tinh tế mối quan hệ tình cảm phức tạp, tế nhị của một thứ tình yêu đơn phương

Sắc thái cảm xúc trong bài thơ rấ t phong phú và toàn bộ hiện ra trong một trạng thái vận động, chuyển đổi, biến hoá Nếu ở bốn câu đầu, dòng cảm xúc dàn trải phẳng lặng thì ở hai câu tiếp theo (câu năm và câu sáu) cảm súc dồn nén, quay cuồng, gấp gáp phù hợp với sự diễn tả nỗi thống khổ của một tâm hồn say mê trong tuyệt vọng, ở hai câu cuối, cảm xúc lại dưòng như được giải toả, tràn chảy, dâng cao Vượt lên lòng ghen tuông, ích kỷ, tình yêu cao thượng vị tha đã chiến thắng Xu hướng vươn tới cái cao cả trong tư tưởng tình cảm - rấ t đặc trưng trong thơ Puskin được thể hiện khá rõ qua bài thơ

Ngôn ngữ của bài thơ không bóng gió hoa mỹ Biện pháp tu từ duy

n h ấ t của bài thơ là điệp ngữ "tôi yêu em" được láy lại ba lần Sự tinh tế, lịch lãm chân thành của nhân vật trữ tình có thể thấy ngay trong ba tiếng này Bài thơ thể hiện một thái độ đạo đức thuần khiết đổĩ vối phụ

nữ và đó chính là một biểu hiện rực rở của tinh thần nhân văn cao cả

Tôi yêu em ( 1829 ):

15

P u sk in có nhiều bài thơ hay về thiên nhiên Nga Nhưng nổi tiếng

hơn cả vẫn là bài Con đường m ùa đông.

Đọc bài thơ để lại trong ta trước hết là một vẻ đẹp rấ t riêng cùa phong cảnh thiên nhiên Nga Đó là một đêm trăn g mùa đông Không gian giăng nhữ ng làn sương gỢn sóng Lấp ló trong sương, tră n g mò ao

N hững cánh đồng ngủ im lìm, đắm mình trong ánh trăng bàng bạc Một không gian nhiều tầng, mênh mang huyền ảo hiện lên

H ình ả n h tro n g bài thơ không nhiều Chỉ có một con đường, một

cỗ xe ta m mã, chỉ có tuyết, rừ n g và n h ữ n g cột dài cây sô" Bổ sung thêm là h ìn h ản h bác xà ích, tiếng nhạc ngựa ngân rung và khúc hát dân ca N h ư ng t ấ t cả đều được dùng "rấ t đắt", hô ứng với n h au Hình

ản h m ột nưốc Nga cổ kính, buồn và đẹp, ho an g sơ, hiện dần lên như qua một cuốn phim

N hưng Con đường m ùa đông không đơn giản chỉ là một bức tranh

phong cảnh th u ầ n tuý Nó là một bức tra n h tâm trạng, thấm đượm một nỗi buồn, lan toả những sắc thái khác nhau Bài thơ có bảy khổ - có thể nói đó là bảy cung bậc khác n h a u của nỗi buồn Nỗi buồn mơ hồ, mong

m anh (kho một); đều đều buồn tẻ (khổ hai); nặng nề, hiu h ắ t (khổ ba); hoang vắng (khổ bôn); chồng ch ất (khổ năm); chán ngắt (khổ sáu) và đên

khổ thứ bảy thì hoá "nỗi sầu" không nguôi (sầu lắm ! N hina đường xa vắng!") Đ ặt bài thơ trong hoàn cảnh ra đời cụ thể ta sẽ thấy nguyên

n h â n sâu xa của nó Đó không h ẳ n chỉ là nỗi buồn đêm đông mà đó còn

là nỗi buồn về một nước Nga nghèo khổ đang đắm chìm trong m àn đêm của chế độ nông nô, chuyên chế, là nỗi buồn cô đơn của một con người đang bị giam cầm đày ải

Trong bài thơ còn có một tập hợp những hình ảnh "bác xà ích" với khúc dân ca vui buồn lẫn lộn, hình ảnh "Nhina bên lò lửa", tiêng nhạc ngựa như xua đi nỗi buồn và làm ấm áp thêm bức tra n h phong cảnh Nhờ đó mạch liên tưởng của bài thơ chuyển hướng Chính trên "con đường m ùa đông" này, Puskin đã trở về vối n h â n dân, với cội nguồn tinh

th ầ n dân tộc, nguồn n ân g đỡ sức m ạnh tâm hồn, tình cảm nhà thơ

Trường ca

Trong lĩnh vực thể loại này, Puskin có nhiều đóng góp x u ất sắc Với

b ản trường ca đầu tiên R u txla n và L iu tm ila (1820), ông đã khẳng định

sụ c h i ê n thắng của chủ nghĩa lãng m ạn tích cực Tiếp sau đó, bằng một loạt những bản trường ca khác, ông trở th à n h người dẫn đầu của khuynh hướng văn học này.

Trong các bản trường ca, Puskin đã tạo nên một kiểu n h â n vật con người thời đại Đó là n h ữ n g th a n h niên thuộc tầ n g lớp quý tộc thượng lưu, bất m ãn với thời cuộc, chán ghét cái xã hội m à họ đang là những đứa con cưng và đã đoạn tuyệt với nó để đi tìm một cuộc sông tự do Thông qua những n h ân v ật đó, Puskin đề cao lý tưởng tự do, đồng thời phản ánh một sự thật: đó là sự ngột ngạt, tù tú n g của hiện thực xã hội đương thòi Cùng vối điều đó là tâm trạ n g th ấ t vọng r ấ t phổ biến trong thanh niên Nga đầu th ế kỷ XIX Tuy nhiên, trong mỗi b ản trường ca, chủ đề tự do lại được Puskin khám phá và p h á t triển ở nhữ ng phương diện và mức độ khác nhau

Trong các bản trường ca, b ú t pháp lãng m ạn r ấ t đặc trư n g cho sáng tác thời kỳ ở phương Nam của Puskin cũng thể hiện k h á rõ Việc bỏ qua

những yêu tố môi trường, hoàn cảnh xuất th â n khiến cho sự x u ất hiện

các n h ân vật đượm m àu bí ẩn Đề tài tình yêu lãng m ạn được kết hợp nhuần nhuyễn với những vấn đề xã hội cấp bách Không gian nghệ th u ậ t đặc sắc, chất thơ bay bổng, sự kết hợp n h u ần nhuyễn giữa tính triế t lý

và tính trữ tình đã đem lại cho trường ca của P u sk in tín h khái q u át triết lý xã hội rộng lớn và sâu sắc

R utxla n và L iutm ila:

Có thể nói đây là tác phẩm tự sự bằng thơ cở lốn đầu tiên của Puskin, được viết trong ba n ăm (1817 - 1820), với gần 3000 câu thơ, được chia làm sáu ca khúc, chưa kể p h ần mở đầu và p h ầ n kết luận

Truyện mở đầu bằng bữa tiệc cưói linh đình tại lâu đài của quốc vương Vlađimia T ráng sĩ Rutxlan đang nóng lòng chò đợi giây p h ú t hạnh phúc của đêm tâ n hôn với công chúa Liutmila N hưng đúng vào giây phút đỉnh điểm của h ạ n h phúc, một lực lượng vô h ìn h đã cuốn đi

m ất Liutmila Được tin, hoàng đế Vlađimia rấ t tức giận và truyền lệnh hứa gả Liutmila cho ai tìm được nàng Ngoài R u txlan còn có ba trá n g sĩ khác là Rôgơđây, Pharơlap và R atm ia cũng vội vã lên đường Nhưng trong cuộc h àn h trình đầy gian lao th ử thách họ đều thoái lui Chỉ còn

được sự giúp đõ của cụ già tiên tri người Phần Lan chỉ đường và cho biết

bí m ật pháp th u ậ t của Trecnơmor - kẻ đánh cắp Liutmila Vượt qua bao khó khăn, nguy hiểm, cuối cùng Rutxlan đã đến nơi và xông vào tận sào huyệt của Trecnơmor, cắt bộ râu dài, triệt hạ pháp th u ậ t của hắn, kịp thời cứu được Liutmila thoát khởi bàn tay nhơ bẩn của lão phù thuỷ Nhưng nàng lại bị phù phép và lâm vào một giấc ngủ mê mệt, kéo dài Cuộc hành trình trở về cũng đầy rẫy những nguy nan N hân lúc Rutxlan trên đường gần về đến nơi vì quá mệt mỏi ngủ say, tên Pharơlap' được sự

hỗ trợ của mụ phù thuỷ Naina độc ác đã đâm ch ết chàng và cướp Liutmila để tran h công Cụ già tiên tri người Phần Lan lại xuất hiện, dùng nước thần cứu sông Rutxlan và tặng chàng chiếc nhẫn thần đế giải phép cho Liutmila Đúng lúc đó, kinh thành Kiep có nạn ngoại xâm Rutxlan giải vây cho kinh thành đồng thời dùng n h ẫ n thần làm cho Liutmila tỉnh lại Tác phẩm kết thúc bằng bữa tiệc khải hoàn Trong

"niềm hạnh phúc dâng trào", Rutxlan đã tha thứ cho tên Pharơlap đê tiện, hèn hạ Còn tên quỷ lùn Trecnơmor bị tước hết pháp th u ậ t và được giữ lại làm hề trong cung vua

Qua bản trường ca, Puskin ngợi ca vẻ đẹp và sức mạnh của tình yêu lứa đôi chung thuỷ Tình yêu chân chính sẽ luôn chiến thắng mọi th ế lực thù địch như ánh sáng luôn chiến thắng bóng tối Chính tình yêu trắng trong thuần khiết đã ban cho Liutmila sự nhanh trí khôn ngoan thoát khỏi mưu mô nham hiểm của tên phù thuỷ Trecnơmor Và cũng chính tình yêu chung thuỷ đã tạo cho Rutxlan sức mạnh, lòng quả cảm phi thường đạp bằng mọi trỏ ngại chông gai và cứu th o át được người yêu Những kẻ đầy lòng thù hận như Rôgơđây, đê tiện n h ư Pharơlap, nham hiểm như Trecnơmor, độc ác như Naina đều đã th ấ t bại trước sức mạnh tình yêu của họ Bản trường ca tràn đầy một niềm lạc quan và tin tưởng

Qua tác phẩm Rutxlan và Liutm ila, Puskin đồng thời còn ngợi ca lý

tưởng lập chiến công vinh quang Tráng sĩ Rutxlan là hiện thân của "sức mạnh con ngưòi Nga vĩ đại", mang trong mình những phẩm chất ưu tú của những trang anh hùng, dũng sĩ: dũng cảm, thông m inh cao thượng, hào hiệp và bách chiến, bách thắng Chàng lập chiến công vinh quang không chỉ trong diệt ác, trừ gian mà còn trong sự nghiệp bảo vệ quê hương, đất nưốc Âm hưởng ngợi ca vang lên hào hùng trong bản trường ca

Sự ra đòi của bản trường ca đã thổi một luồng sinh khí vào tinh thần thời đại, làm xúc động bao tâm hồn đặc biệt là tuổi trẻ Nó đánh thức những khát vọng cao cả, truyền hơi thở niềm tin và thúc giục con ngươi hành động chống lại những lực lượng đen tối thù địch.

Không phải ngẫu nhiên, Giucôpki "người phát hiện ra chủ nghĩa lãng mạn cho văn học Nga" đã tặng Puskin bức chân dung của chính ông với lòi đề tặng: "Thầy chiến bại tặng học trò chiến thắng" vì sự ra đời của bản trường ca này

Tiếu thuyết E pghênhỉ Ô nhêghin:

Theo lòi của Puskin thì đây là "đứa con tinh thần yêu quý nhất" của ông Puskin viết cuốn tiểu thuyết này trong thời gian tám năm: từ 1823 đên năm 1830 Cuốn tiểu thuyết chứa đựng nhiều tâm huyết của nhà thơ Có thể nói nó đã trở thành tác phẩm trung tâm trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Puskin

Tiểu thuyết gồm tám chương với hơn 5000 câu thơ chia thành các khổ thơ do chính Puskin sáng tạo (gọi là khổ thơ Ônhêghin), mỗi khổ có

14 câu; ngoài ra còn có thêm hai chương phụ lục

N hân vật chính là Epghênhi Ônhêghin, một chàng thanh niên kiểu mẫu của xã hội thượng lưu Pêtecbua đương thời Chàng sớm nhận ra sự

xa hoa, phù phiếm, sự nhàn chán vô bổ của lối sông thượng lưu Ônhêghin đâm ra buồn chán và cũng vài lần muốn làm một việc gì đó để thoát khỏi tình trạn g này nhưng đều bỏ dở Nhân sự việc ông chú mất, chàng về quê thừa k ế gia tài, hy vong công việc trông nom trại ấp và không khí làng quê sẽ làm thay đổi nếp sông tẻ n h ạt của chàng ở thị thành Nhưng chỉ được hai hôm, Ônhêghin đã lại "ngáp dài" buồn chán Giữa lúc đó chàng gặp V.Lenxki, một thanh niên mới du học ở Đức về, mộng mơ, lãng mạn, nhiệt tình và đang yêu say đắm cô Ônga Qua Lenxki, Epghênhi Ônhêghin quen biết nàng Tachiana (chị của ônga), một tiểu thư quý tộc nông thôn, bề ngoài trầm mặc nhưng có đời sông tâm hồn rộng mở, sâu sắc Lần đầu gặp Ônhêghin, Tachiana đã đem lòng yêu mến và viết thư bày tỏ tình cảm của mình Rất xúc động trưốc tình cảm chân thành của Tachiana nhưng vì không muốn lừa dốì nàng,

m ặt khác do còn ngại cảnh gia đình, Ônhêghin đã khước từ tình yêu của nàng Vào ngày lễ Thánh của Tachiana, Lenxki rủ Ônhêghin đến dự Do

một cơn bực mình vô cớ, Ônhêghin đã trêu trọc lòng ghen tuông của Lenxki bằng cách tán tỉnh cô Onga Hiểu lầm, Lenxki đã thách đấu với Ônhêghin và bị chàng vô tình giết chết Ân hận, buồn phiền, Ồnhêghin

bỏ làng ra đi Sau khi Lenxki chết, Ônga đi lấy chồng, ở làng quê chỉ còn Tachiana ở lại lẻ loi, đau buồn It lâu sau, nàng được mẹ đưa lên Maxcơva Nể tình mẹ Tachiana đã lấy một viên tướng già và trở thành một phu nhân th an h lịch, đoan trang, kiều diễm nổi b ậ t trong giới thượng lưu Sau mấy năm lang bạt, Onhêghin trở lại thủ đô, tình cò chàng gặp lại Tachiana Kinh ngạc trước sự biến đổi và vẻ đẹp cao quý của nàng, Onhêghin không kìm nén nổi đã viết th ư bày tỏ tình yêu của mình Tiểu thuyết kết thúc là cảnh hai người gặp nhau Ô nhêghin đã hiểu rõ nỗi lòng của Tachiana: nàng vẫn còn yêu chàng nhưng vì đã lấy chồng nên nàng phải giữ trọn bổn phận của người làm VỢ: chung thủy với chồng

Ônhêghin là nhân vật có tính cách phức tạp và nhiều m âu thuẫn Mặc dù được xã hội thượng lưu cưng chiều nhưng chàng lại sớm chán ghét nó Trong hành động khước từ tình yêu ngây thơ, chận th ậ t của Tachiana, ta thấy chàng có vẻ ích kỷ, lạnh lùng nhưng cũng th ậ t cao thượng, không lợi dụng tình cảm của nàng N hận thấy mình có lỗi với Lenxki, biết có thể cứu vãn được tình th ế nhưng vì sĩ diện cá n h ân chàng vẫn chấp nhận thách đấu, bắn chết bạn để rồi cắn rứ t lương tâm, phải bỏ làng ra đi Puskin đã khéo đặt nhân vật của mình trong nhiều môi quan

hệ xã hội: tình yêu, tình bạn để người đọc n h ậ n rõ hơn bản chất tính cách của Ônhêghin Nhưng Ônhêghin vẫn là tín h cách khó xác định đến nỗi chính Puskin cũng phải thừa nhận điều đó Tuy nhiên có một điểm nổi bật trong Ônhêghin đó là nỗi chán chường cuộc sông Sự chán chường

đó đã trở thành một căn bệnh đeo đuổi chàng mọi nơi, mọi lúc, làm tê liệt cảm xúc, lạnh giá trái tim và trông rỗng tâm hồn chàng Trong những bản trường ca lãng mạn phương Nam viết về những "con người thòi đại", Puskin đã phát hiện ra "căn bệnh tinh thần" này Chính nó đã làm cho những Ônhêghin, những con người có năng lực, học thức, có tâm hồn, tình cảm trở nên bế tắc và vô dụng Họ đã trở th àn h những "con người thừ a” Tuy nhiên, khác với những bản trường ca lãng mạn phương Nam, trong khi trình bày căn bệnh, Puskin cũng luôn truy tìm căn nguyên xã hội của nó Tạo ra kiểu nhân vật "con ngươi thừa" như một sản phẩm độc

đáo của lịch sử xã hội Nga đương thời, có thể nói đó là một khám phá nghệ th u ậ t to lớn của Puskin.

Khác với Ồnhêghin, Tachiana là một cô tiểu thư quý tộc nhưng sinh

ra và lốn lên ở nông thôn Nàng không có vẻ đẹp rực rỡ, lộng lẫy như các

cô tiêu thư thị thành, cũng không nhí nhảnh vui tươi như Ônga, em gái của nàng Nàng trầm lặng và giản dị, giản dị ngay từ cái tên của nàng Puskin đặc biệt nhấn m ạnh vẻ ngoài giản dị của Tachiana Bằng cách

đó, ông đã làm nối bật lên vẻ đẹp th ế giới tâm hồn của Tachiana

Tachiana yêu say đắm thiên nhiên Nga, k h át khao đón nhận những buổi bình minh và hoàng hôn, yêu thích mùa đông Nga và dạo chơi trong những rừng sồi Nàng say siía lắng nghe những ca khúc Nga buồn thương, xao xuyến, những câu chuyện cổ tích của nhũ m ẫu kể vào đêm đông Nàng đặc biệt gắn bó thân thiết với người nhũ mẫu - nông nô thật thà phúc hậu Chính bầu không khí trong lành của thiên nhiên làng quê Nga, của đời sống nông thôn, của vản hoá dân gian đã đem lại cho tâm hồn Tachiana sự phong phú, lành mạnh, thơm hương Đây "tâm hồn Nga thơm phức hương vị Nga" - Puskin đã viết về nàng như vậy

Không chỉ thế, đốĩ vối Puskin, Tachiana còn là hiện thân của vẻ đẹp đạo đức Nga thuần khiết Điểu này có thể thấy rấ t rõ qua những ứng xử của nàng trong quan hệ vói Ônhêghin và với chồng nàng Tình yêu của nàng đối với Onhêghin là một thứ tình yêu đích thực, xuất phát từ trái tim Vì tình yêu ấy nàng đã dám viết thư bày tỏ tình cảm với Ônhêghin (điều mà không phải b ấ t cứ cô gái nào ngày ấy và cả ngày nay đã làm được); đã cao thượng, cô" gắng hiểu và tha thứ cho chàng sau khi bị khước từ; đã th àn h thực khi th ú nhận tình cảm với chàng ngay cả khi nàng đã

có chồng Tuy nhiên, Tachiana đã tự mình chối bỏ tình yêu ấy để làm tròn trách nhiệm bổn phận của người vợ, để giữ trọn lời thề chung thuỷ thiêng liêng trước bàn thờ Chúa Trước sự đau khổ, cầu xin tình yêu của ônhêghin, nàng đã th à n h thật:

Yêu anh lắm , có cần chi nói khác

N hư ng em đã được trao cho người khác

E m sẽ suốt đời chung thuỷ với chồng em.

Đức hy sinh, lòng vị th a đã đem lại cho hình tượng Tachiana một vẻ đẹp của phụ nữ truyền thông Cái chất truyền thông ấy đã hoá thành

21

bản chất trong con người nàng, tôn thêm sự cao quý cho con người nàng Sau này, khi đã trở thành một phu nhân cao sang, quyền quý nàng vẫn khát khao, sẵn sàng đánh đổi tấ t cả để trở về với m ảnh vườn xưa, về vối cội nguồn.

Qua hình tượng Tachiana, Puskin đã gửi gắm lý tưởng thẩm mỹ - đạo đức của mình, đồng thời đề ra giải pháp cho những căn bệnh tinh thần Epghênhi Ônhêghin

Trong Epghênhi Ônhêghin, Puskin đã thể hiện một nghệ th u ậ t xây

dựng tính cách nhân vật rấ t sinh động, thoát khỏi những công thức cứng nhắc, trừu tượng, sở dĩ có điều đó bởi Puskin đã vận dụng một phương pháp sáng tác mới - phương pháp hiện thực Tính cách các nhân vật ở đây đều chịu sự chi phối của hoàn cảnh rấ t rõ rệt Nếu Onhêghin là "con cưng" của xã hội thượng lưu thì Tachiana, chính là một đoá hoa thơm hương đồng nội Puskin cũng luôn luôn đảm bảo lôgic p h át triển tính cách các nhân vật theo sát từng biến động nhỏ trong tâm hồn họ, đặc biệt chú trọng mô tả "xã hội Nga, con người Nga đúng như nó hiện có" Tiểu thuyết đã tái hiện nhiều bức tranh sinh hoạt xã hội, bức tranh thiên nhiên, những bức tranh phong tục tập quán rấ t chân thực, sinh

động Không phải ngẫu nhiên Biêlinxki gọi Epghênhi Onhêghin là "cuốn

bách khoa toàn thư về đòi sống Nga"

Tiếu thuyết Con g á i viên đ a i uỷ:

Trong lĩnh vực văn xuôi, Puskin cũng là một tài n ăn g x u ất chúng Bằng tài văn xuôi của mình ông đã cống hiến cho văn học t h ế giới hàng chục truyện ngắn, truyện dài xuất sắc N hưng nói đến tài nghệ

văn xuôi của Puskin, trước hết phải nói đến tiểu th u y ế t lịch sử Con gái viên đại uỷ.

Tác phẩm ra đòi năm 1836 viết về đề tài khỏi nghĩa nông dân, cụ thể ở đây là cuộc khởi nghĩa nông dân của Pugatsôp diễn ra vào cuối th ế

kỷ XVIII chống lại triều đình Sa hoàng Tiểu thuyết gồm 14 chương được

kể theo hình thức thông qua nhân vật "tôi" vừa là nhân vật, vừa đóng vai trò người kể chuyện Nhân vật "tôi" đó có tên là Grinnhôp

Grinnhôp là một sĩ quan quý tộc trẻ tuổi Trên đường nhận nhiệm

vụ tại đồn biên phòng Bêlôgo (thuộc tỉnh ôrenbua) b ất ngờ bão tuyết nổi

lên, may nhờ một người Côdăc đưa đường, chàng đã biếu ông ta một chiêc áo da thỏ ấm để cảm tạ Những ngày tháng đóng quân ở đồn Bêlôgo, Grinnhôp quen biết cô Masa, con gái ông đại uý đồn trưởng Trong một lần đấu kiếm do xích mích với Svabrin (một sĩ quan cũng đang có cảm tình với Masa), Grinnhôp bị thương và được nàng chăm sóc tận tình Tình yêu giữa họ nảy nở và ngày càng thắm thiết Grinnhôp viết thư, xin phép cha mẹ cho chàng cưới Masa nhưng không được chấp thuận vì hai gia đình không môn đăng hộ đốì Chàng vô cùng đau khổ, tuyệt vọng Giữa lúc đó trong vùng xảy ra cuộc nổi dậy của quân Pugatsôp Quân Pugatsôp đánh chiếm đồn Bêlôgo và giết chết hai vợ chồng ông đại uý Svabrin đầu hàng, được Pugatsôp cho làm đồn trưởng Còn Grinnhôp chông lại thì bị bắt và suýt nữa bị treo cổ May nhò Pugatsôp (chính là người đưa đường dạo nọ và được chàng tặng cho áo ấm), nhận ra, th a mạng và còn ban cho chàng ngựa, tiền để đi đưòng Từ biệt Masa đang nương náu ỏ nhà một ngưòi quen Grinnhôp về Orenbua xin cứu viện nhưng quan quân triều đình ở đây cũng đang sợ quân Pugatsôp Thành Ôrenbua bị vây hãm ó trong thành được tin Masa bị Svabrin giam giữ và cưỡng ép nàng phải lấy hắn, Grinnhôp đã tìm cách thoát ra ngoài nhưng lại bị quân nổi dặy bắt được, giải đến trưóc Pugatsôp hỏi tội Nhưng sau khi biết được chuyện tình duyên trắc trở của Grinnhôp và Masa Pugatsôp đã ra tay cứu giúp, đưa chàng về Bêlôgo, hỏi tội Svabrin, giải thoát cho Masa Trung thành với lòi thề sĩ quan quý tộc, Grinnhôp chia tay với Masa, rồi theo đơn vị tiêp tục đánh dẹp quân khởi nghĩa Còn Masa, con gái của ông bà đại uý đã chết thì về quê Grinnhôp và được gia đình chàng cảm thông và đón nhận Sau khi cuộc nổi dậy của nghĩa quân bị đánh dẹp, Pugatsôp bị quân triều đình bắt và xử tử, Grinnhôp bị Svabrin tô" cáo là có liên hệ với quân phiên loạn của Pugatsôp và bị ra toà Để minh oan cho Grinnhôp, Masa đã lên tận triều đình, nàng may mắn gặp được nữ hoàng E katêrina anh minh, khoan dung, nhân hậu Grinnhôp được minh oan và được tha Tác phẩm kết thúc là một cuộc hôn nhân giữa Grinnhôp và Masa Họ thề sống chung thùỷ và hạnh phúc suốt đời.

Thông qua Con gái viên đại uý, Puskin đã tái hiện một bức tranh

lịch sử rộng lớn, chân thực và sinh động về cuộc khỏi nghĩa nông dân do Pugatsôp lãnh đạo xảy ra trong lịch sử Nga cuối thê kỷ XVIII Nguyên

23

nhân của cuộc nổi dậy, qua sự khám phá của Puskin hoàn toàn không phải do tính hung bạo, thích làm loạn của cư dân địa phương như phần đông giới quý tộc đương thời nhìn nhận mà do các chính sách cai trị tàn bạo của chê độ nông nô chuyên chế Sa hoàng Hình ảnh người Batsơkia

vì tham gia quân nổi dậy bị quân triều đình bắt được, trừng p h ạt rấ t dã man, được đưa ra trong tác phẩm là một minh chứng Theo Puskin, cuộc nổi dậy của quần chúng nhân dân thuộc nhiều tầng lóp xã hội, các dân tộc khác nhau dưới ngọn cờ tập hợp của Pugatsôp phản ánh một quy luật

tấ t yếu: có áp bức có phản kháng Đồng thòi qua cuộc khởi nghĩa, Puskin cũng khám phá sức mạnh đấu tranh to lớn của nhân dân Mặc dù bị th ấ t bại vì còn mang tính tự phát nhưng cuộc khởi nghĩa đã làm rung chuyển toàn bộ nền móng chế độ xã hội đương thời, đã bao phen làm cho quan quân triều đình phải chao đảo Và cũng^ không thể không thừ a nhận rằng nó cũng gây nên những sự đổ máu rất đáng thương của những con người vô tội như vợ chồng ông đại uý đồn Bêlôgo hiền lành và m ẫn cán.Trong khi tái hiện bức tranh hiện thực xã hội, Puskin đặc biệt tập trưng xây dựng hình tượng Pugatsôp - người lãnh tụ của phong trào khởi nghĩa nông dân Ông hiện lên không phải hoàn toàn là một "con người khủng khiếp", một tên quỷ dữ khát máu như giai cấp thông trị đương thòi xuyên tạc, bóp méo Ngược lại qua ngòi bút chân thật, lịch sử của Puskin, từ hình tượng Pugatsôp toát lên vẻ đẹp của người anh hùng áo vải Hình tượng Pugatsôp trong chiến bào đỏ thắm, cưỡi ngựa bạch, vung gươm dẫn đầu đoàn quân th ật kỳ vĩ, thật anh hùng! Trong những trận đánh khốc liệt, ông tỏ ra hết sức can trường, quả cảm : đạn ria nổ, binh

sĩ lùi lại, chỉ riêng ông vẫn đứng ra phía trước Anh hùng dũng cảm, căm thù bọn quý tộc thông trị nhưng Pugatsôp đồng thời cũng là con người trọng ân nghĩa, hào hiệp, thương người Việc ông tha mạng, không những th ế còn khoản đãi, giúp Grinnhôp tiền, ngựa đi đường mặc dù an h

ta chổng lại nghĩa quân đã chứng tỏ điều đó Ngay cả khi Grinnhôp vì lòng trung thành với Sa hoàng không thừa nhận ông là vua nhưng Pugatsôp vẫn tỏ ra rấ t cao thượng: "đã giết là giết, đã th a là tha" và "anh muốn đi đâu thì đi" Pu^atsôp đã không quên được cốc rượu ấm lòng, tấm áo da thỏ mà Grinnhôp đã tặng ông thủa cơ hàn

Đổi với Grinnhôp thì như vậy, còn đối với Masa, cô gái mồ côi đáng thương, Pugatsôp có hành động hào hiệp gợi ta nhớ đến những tráng sĩ

trong chuyện cổ dân gian Nga Khi nghe tin trong quân ngũ của mình có

kẻ cậy thê ức hiêp cô gái yếu đuối, Pugatsôp đã rấ t tức giận Ông đã ra tay trừng p h ạt Svabrin bảo vệ Masa Tiếp xúc với nhân vật, người đọc dần dần thấy khâm phục và càng có thiện cảm với Pugatsôp hơn, mặc dù ông không phải không có những hạn chế như: th ất học, khoe khoang, chủ quan, giấu dôt

N hân vật - người kế truyện Grinnhôp đó là một thành công trong nghệ th u ậ t tiểu thuyết của Puskin Cũng là một sĩ quan quý tộc nhưng khác hán Svabrin và những quan chức triều đình khác, Grinnhôp trọng danh dự, dũng cảm, th ật lòng, trung thực, đặc biệt là có tấm lòng thương ngưòi Anh tiêu biểu cho tầng lớp "quý tộc chân chính", chính trực Xây dựng Grinnhôp trong sự so sánh đôi lập với giới quý tộc đương thời, một

m ặt Puskin phê phán sự xuống cấp trầm trọng về tinh thần đạo đức của những người từng được coi là giường cột của nhà nưóc chuyên chế; mặt khác ông đã tạo ra một điểm nhìn độc đáo Grinnhôp đã trở thành người quan sát, người chứng kiến một cách khách quan, trung thực cuộc khởi nghĩa nông dân của Pugatsôp Qua đó, Puskin đưa thêm một tiếng nói khẳng định quan điểm cá nhân của ông về nhiều vấn đề lịch sử - xã hội

Khi đọc Con gái viên đại uỷ, Biêlinki nhận xét tiểu thuyết này giống như một Epghênhi Ônhêghin bằng văn xuôi Vì vậy có thể nói: Con gái viên đại uỷ là một "bách khoa toàn thư" về đời sông hiện thực Nga cuối

th ế kỷ XVIII

Truyên ngắn

Puskin còn là tác giả của nhiều truyện ngắn dạt tỏi mức mẫu mực,

cổ điển của văn học th ế giới Khắc phục những hạn chế trong lối viết của các nhà văn theo khuynh hướng tình cảm chủ nghĩa, lãng mạn chủ nghĩa, Puskin đã đem lại cho truyện ngắn Nga khả năng phản ánh sinh động hiện thực, đồng thời có giá trị nhân đạo sâu sắc

Sau tác phẩm văn xuôi đầu tiên Người da đen của Piôt đại đ ế

(1827), năm 1931, Puskin cho ra đời một chùm truyện ngắn nổi tiếng

được tập hợp dưới nhan đề N hững truyện ngắn của ông Benkin Mỗi

truyện trong sô" đó là bức tranh sinh hoạt, một cảnh đòi chân thực sinh

động rấ t tiêu biểu cho các tầng lớp xã hội Nga đương thời Người trưởng trạm kể về cuộc đòi của bác viên chức nghèo khổ Người buôn quan tài

25

lại là một bức tran h về cuộc sông của những người thuộc tầng lốp tiểu thị

dân Trong truyện ngắn Phát súng, Puskin lại đưa người đọc thâm nhập

vào lối sông của các sĩ quan đóng quân ở những tỉnh lẻ v ẻ đẹp của nông

thôn Nga cùng với những con ngưòi của nó lại được hiện lên qua Cô tièu thư nông dân Trong khi đó Bão tuyết lại làm sông dậy không khí thòi

đại những năm xảy ra chiến tranh 1812

Puskin đã đưa truyện ngắn đầu th ế kỷ từ chỗ chỉ để m ua vui giải trí, hạn hẹp về đề tài, dễ dãi về chủ đề thành thể loại không chỉ có khả năng phản ánh hiện thực mà còn mang tính tư tưỏng sâu sắc Cũng là đề tài tình yêu với những éo le, trắc trở, nhưng qua ngòi bút của ông, cả một

th ế giới tâm hồn tình cảm của con người Nga hiện ra sông động với những vẻ đẹp khoẻ khoắn, lành mạnh, t r u n g hậu (.Bão tuyết, Cô tiều thư nông dân) Cũng là viết về những cuộc đấu súng nhưng gắn liền với nó

không phải là sự thù hận dai dẩng, day dứt trái tim mà là sự phơi mở những vẻ đẹp trọng danh dự, cao thượng trong tính cách con người Nga

(Phát súng) Đọc truyện n g ắ n của Puskin có người nhận xét, cũng như thơ của ông, ta thấy tâm hồn như được thư giãn, thoải mái, trong sáng

và thấy yêu cuộc đòi hơn

Tạo nên sức hấp dẫn của truyện ngắn Puskin còn bởi nghệ th u ậ t kể chuyện rấ t tài tình của ông Cốt truyện thường đơn giản, không có những tình tiết ly kỳ, đầy kịch tính Mạch kể chuyện thường theo trình

tự thời gian, không có những sự cắt lớp, xáo trộn các lớp thòi gian Nhờ

dó người đọc có thể dễ nhó, dễ nắm bắt nội dung truyện Tuy có vẻ đơn giản như vậy nhưng Puskin thưởng đan cài một sô những chi tiêt có vẻ ngẫu nhiên, hoặc vài ba chi tiết kỳ ảo làm cho câu chuyện kể trở nên thú

vị, lôi cuốn Nét đặc sắc nữa là Puskin thường chú trọng mô tả những giaò động trong tâm lý nhân vật Chính những khúc gấp, những sự thay đổi bên trong của tâm lý nhân vật đã làm cho câu chuyện kể của ông thêm đậm đà

Ngôn ngữ trong truyện ngắn của ông giản dị, trong sáng, không bóng bẩy hoa mỹ, phù hợp vói tính cách nhân vật Lòi người kể chuyện hóm hỉnh, linh hoạt uyển chuyển Thái độ người kể chuyện khoan dung, điềm đạm, ôn hoà T ất cả những yếu tồ" trên đã đem lại cho nghệ th u ật truyện ngắn của Puskin một cái duyên riêng không thể trộn lẫn

Người trưởng trạm: Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu, thể

hiện khá rõ những đặc điểm nêu trên trong truyện ngắn của Puskin

Người trưởng trạm ở đây là bác Xamxôn Vưvin, một viên chức ở bậc

thấp nhất Công việc của bác là điều hành một trạm giao thông mà phương tiện chủ yếu là sức ngựa Vì không phải lúc nào cũng đáp ứng được yêu cầu của khách nên bác bị rầy la, mắng miếc, chửi bới, thậm chí

có lúc phải chịu những sự vô lý, đánh đập của những quan chức cấp cao hơn trên đường thừa hành công vụ quốc gia Đã th ế lương lậu lại thấp, mức sông rấ t eo hẹp Căn hộ bác sống một nửa là phòng khách, phòng làm việc, nửa còn lại là nơi sinh hoạt của hai cha con bác Nghèo khổ, cực nhục nhưng bác Xamxôn vẫn có một niềm vui, niềm an ủi quý giá đó là

co con gái Đunhia mưòi sáu tuổi, xinh xắn, dễ thương, ngoan ngoãn và đảm đang Cô không chỉ lo việc nhà mà còn giúp đõ bác nhiều trong cái công việc "làm dâu trăm họ” khổ sở nọ T hế nhưng tai hoạ đã xảy ra với bác Một tay sĩ quan quý tộc xuất hiện, đã quyến rũ Đunhia ra đi với hắn, tước đi của bác niềm an ủi duy nhất của cuộc đòi Thương con, bác lần ra th àn h phô, tìm đúng đến nơi con gái đang sông với tay sĩ quan quý tộc nọ Nhưng rồi bác đã th ất bại Con gái bác đã lệ thuộc vào cuộc đời hắn Trở về với nỗi đau m ất con to lốn, bác Xamxôn bị ốm nặng It lâu sau bác qua đời

Trong truyện ngắn này, Puskin là người đầu tiên đã xây dựng "con ngươi nhỏ bé" trong văn học Nga ô n g viết về họ với một niềm cảm thông, thương yêu sâu sắc Không chỉ thế, qua ngòi bút của ông, lần đầu tiên những "con người nhỏ bé" có tiếng nói của mình trong văn học, họ ý thức được hoàn cảnh, vị trí và cuộc sổng của mình Những lời tâm sự của bác Xamxôn Vưvin vỏi nhân vật "tôi" - người kể chuyện hé mở một bản chất đạo đức tình cảm tốt đẹp đồng thòi là sự khẳng định vị th ế của họ trong cuộc đòi, trong văn học

Con đầm pích: Truyện ngắn nổi tiếng được viết vào năm 1833, in

Ghecman đột nhập vào phòng bà bá tưốc dùng mọi lòi lẽ thuyết phục cầu xin bà ban cho bí quyết đó Nhưng bà bá tưốc vì quá sợ hãi đã đột tử Am ảnh vì hối hận, đồng thòi phát cuồng vì tiếc đã không moi được bí quyết

"ba con bài", Ghecman rơi vào tình trạng mụ mẫm Vào một đêm, hồn bà

bá tước hiện về báo cho y biết bí quyết vối điều kiện y phải lấy cô hầu gái

- con nuôi của bà Nắm được bí quyết "ba con bài" Ghecman đem cả gia tài góp n h ặ t được đi đánh bạc Hai lần đầu y thắng Lần thứ ba y bị thua

m ất sạch và hoá điên, mồm lúc nào cũng lẩm bẩm ba con bài

Thực ra khát vọng làm giàu để "không muôn chết trong cảnh nghèo túng", để sông hạnh phúc của Ghecman cũng chỉ là một k h á t vọng "rất người" Và để thực hiện khát vọng đó, anh ta đã từng là một con người

"chí thú", tiết kiệm, điều độ và chăm chỉ Điều này đã làm cho Ghecman

hơn hẳn số đông thanh niên quý tộc thượng lưu đương thời như chính lời

anh ta nhận xét "chỉ biết ăn chơi xa hoa phung phí, phá tán gia sản óng cha để lại" Tuy nhiên điều đáng phê phán ỏ Ghecman là đã quá đề cao, thậm chí tuyệt đôi hoá giá trị đồng tiền Có tiền, theo anh, nghĩa là có

tấ t cả, cả hạnh phúc, không chỉ cho anh mà cho cả con cháu anh ta nữa Tiền bạc dần đã trở th àn h niềm đam mê của Ghecman, đã biến anh ta thành con người viễn tưởng (sẵn sàng tin vào chuyện bí quyết "ba con bài") Từ đó, tiền bạc cũng biến Ghecman thành con người "sắt đá", bất chấp tấ t cả, sẵn sàng đánh đổi lương tâm, đạo đức, danh dự dến mức sẵn sàng làm tình nhân cho bà bá tước khi đó đã bảy mươi ba tuổi ("Tôi van xin phu nhân hãy vì tình yêu của một người mẹ, một ngươi vợ, một người tình"); sẵn sàng bán rẻ linh hồn của mình để đổi lấy bí quyết "ba con bài" ("Tôi sẵn sàng để linh hồn hứng lấy tấ t cả tội lỗi của người, sẵn sàng một mình lên chịu tội trước Thượng đế") Không phải ngẫu nhiên, Puskin nhận xét Ghecman có hình hài của Napôlêông và linh hồn của quỷ Mêphixtô

Tạo nên một Ghecman, đưa ra "mô tip gã cờ bạc"., Puskin đã khơi dòng cho một chủ đề mỏi trong văn học Nga, chủ đề về sự ra đời của một con người mối - con người với những dục vọng tiền bạc khủng khiếp, có nguy cơ bị huỷ hoại về tâm hồn dễ đi đến phạm tội ác Đây là hình tượng không chỉ có ý nghĩa hiện thực mà còn mang tính dự báo

Nhân vật bà bá tước cũng là một biểu hiện tài năng văn xuôi nghệ

th u ật của Puskin Dưối ngòi bút của ông, bà bá tước "cái bóng ma lụ

khụ", "thứ xác ướp biết đi" chính là hiện thân hoàn hảo của giói quý tộc thượng lưu trong cái buổi ngày tàn, m ạt vận của nó.

Thái độ của Puskin đôi với các nhân vật ở đây bộc lộ khá rõ Cũng là một người xuất th ân từ tầng lớp đại quý tộc nhưng Puskin đã không thương tiếc phơi bày sự già cỗi, mục nát của chính giới mình Đôi vỏi giai cấp mới đang lên (Ghecman là hiện thân), một m ặt ông phê phán, chỉ trích nhưng một m ặt ông lại không thể thừa nhận tính hơn hẳn của nó

so với giới quý tộc thượng lưu đương thời đã m ất hết sinh khí Nhưng đồng thòi ông củng nhận thấy rấ t rõ những hậu quả nguy hiểm do sự lên ngôi của đồng tiền gây ra trong xã hội Chẳng những trái tim, tình yêu, những phẩm chất tốt đẹp của con người đang bị đồng tiền chà đạp mà sô" phận của những chàng trai trẻ như Ghecman cũng không tránh khỏi bánh xe nghiệt ngã của xã hội đồng tiền nghiền nát

Truyện cũng thẽ hiện rất rõ tài năng nghệ th u ật tự sự hiện thực của Pưskin v ẫ n với cách viết giản dị, ngắn gọn, rõ ràng, với sự kết hợp sức mạnh của những chi tiết, của các yếu tô" kỳ ảo hoang đường, sự kết hợp miêu tả th ế giới nội tâm vói thê giới nội th ất bên ngoài, lòi người kể

chuyện và lời nhân vật, Con đầm pích đã khơi dòng cho một loại hình

truyện mới ở Nga - truyện ngắn hiện thực - huyễn tưởng

Kịch

Tuy số lượng không nhiều (năm vở đã hoàn thành, hơn chục vở khác

còn đang ở dạng bản thảo) nhưng những vở kịch của Puskin đã trở thành những kiêt tác của văn hoc nhân loại

Ngay từ những năm 20 thế kỷ XVIII, Puskin đã rất chú ý đến kịch,

ô n g nhận thấy ở thể loại này những khả năng ưu thế (so với một sô" thể loại khác) trong sự nhận thức cái hiện thực đầy mâu thuẫn của xã hội Nga đương thòi Tuy nhiên, nền kịch Nga thòi kỳ này vẫn còn hạn chế, mới chỉ

có những vở hài kịch mà chưa có những vở kịch tương xứng Tình hình đó

đã thôi thúc nhà văn bắt tay tìm tòi, sáng tạo, đổi mới thể loại bi kịch

Trong những vở bi kịch, Puskin khai thác nhiều đề tài: đề tài về lịch

sử quá khứ (.Bôrix Gôđunôp); đề tài về tình bạn (Moda và Xalêri), về tình yêu (Người khách bằng đá) về gia đình, cha con (Hiệp sĩ keo kiệt)

N hưng thiên tài của Puskin là ở chỗ thông qua những đề tài đó ông nêu

29

lên những vấn đề thiết thực lớn lao của thời đại, của nhân loại muôn đời:

số phận của nhân dân, sô" phận của con người, cuộc đấu tran h giữa cái

thiện và cái ác, xung đột giữa tình yêu và dục vọng, sự lên ngôi của đồng tiền và hậu quả tấ t yếu của nó trong môi quan hệ con người Những vở kịch đó đã thể hiện ở Puskin một cảm quan hiện thực rấ t nhạy bén Trong khi làm sông lại bầu không khí tràn đầy kịch tính của "tinh thần thòi đại", khám phá những xung đột hiện thực đầy bi kịch, Puskin vẫn thể hiện một niềm tin vào sự chiến thắng của tiến bộ đối vói phản động, của cái thiện đối với cái ác, của những khát vọng cao cả đối với những dục vọng đen tôi, thấp hèn

Nghệ th u ậ t bi kịch của Puskin đạt tới trình độ xuất sắc Vở Bôrix Gôđunôp xét về tầm cõ và quy mô có thể sánh ngang với bất cứ bi kịch

lịch sử nào của Sechxpia Bên cạnh đó, Puskin còn sáng tạo ra một loại hình kịch độc đáo, dung lượng nhỏ nhưng đạt hiệu quả bi kịch cao - gọi

là những bi kịch ngắn Trong các vở kịch, Puskin rấ t quan tâm nắm bắt tinh thần thời đại, đồng thời ông cũng rấ t chú trọng khắc hoạ những tính cách với những biến đổi tâm lý hết sức phức tạp Ngay cả những nhân vật phụ dù chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm cũng để lại dấu ấn khó quên trong lòng người đọc Các tính cách nhân vật của ông thường được xây dựng trong sự mâu thuẫn đối lập Thông qua đó, Puskin phơi bày những dục vọng và sự bùng nổ của chúng

L TONXTOI

(1828 - 1910)

Lep Nikôlaiêvich Tônxtôi là nhà văn Nga thiên tài, một nghệ sĩ hiện thực vĩ đại Sáng tác của ông không chỉ tạo bước phát triển cho văn học Nga mà còn cho văn học thê giới

Sáng tác của Tônxtôi phản ánh trọn vẹn một thời đại quan trọng trong lịch sử phát triển nước Nga Đó là giai đoạn nước Nga nửa sau thế

kỷ XIX từ cuộc cải cách nông nô 1861 đến cách mạng 1905 Nhà văn Gorki cho rằng: "Y nghĩa lịch sử các công trình sáng tạo của Tônxtôi giờ đây đã được hiểu phải là kết quả của cả một chặng đường mà nước Nga

đâ trải qua trong th ế kỷ XIX, là đài kỷ niệm về sự lao động bền bỉ, sáng tạo của một thiên tà i”

Sáng tác của Tônxtôi được công nhận như là một trong những đỉnh cao của chủ nghĩa hiện thực cổ điển trong văn học th ế giới Ông được xem như là "một trong ba đỉnh cao nổi bật trên nền trời văn học châu Âu” Tônxtôi từ lâu đã được công nhận như là bậc tiền bối của chủ nghĩa hiện thực Nga thế kỷ XX

"Tônxtôi đó là cả th ế giới Không biết Tônxtôi không thể tự nhận là người hiếu biết đất nước mình, không thể cho mình là người có văn hoá” (Gorki) Sự hiểu biết về Tônxtôi có thế xem như là thước đo trình độ văn hoá của mỗi người

T hời n iê n th iế u

Tônxtôi sinh ngày 9 - 9 - 1828 tại ấp Pôliana thuộc tỉnh Tula cách Maxcơva 200 kilômet về phía Ham, trong một gia đình thuộc dòng dõi quý tộc lâu đời Bà mẹ của Tônxtôi đã mất khi ông chưa đầy hai tuổi Năm Tônxtôi chín tuổi thì cha của ông cũng qua đời Ông lLich Tônxtôi,

th ân sinh nhà văn từng tham gia những chiến dịch ngoài biên giới Nga năm 1812 và cũng là người có thái độ phê phán đối với chính phủ đương thời Trong hồi ức, Tônxtôi nhớ về cha như là một con người có phong

31

thái vui vẻ, linh hoạt, hóm hỉnh, không bao giờ chịu h ạ thấp mình trước

ai và viết: “Những tình cảm nổi bật đó của cha càng làm cho chúng tôi thêm yêu và kính phục người"

Sau khi cha mẹ mất, việc nuôi dạy anh em Tônxtôi mồ côi do bà cô Tachiana Alêchxanđrôpna Ecgônxkaia đảm đương Bà là ngươi kiên quyết

và tràn đầy lòng hy sinh Anh em Tônxtôi rấ t yêu quý bà: “Đó là con người có ảnh hưởng quan trọng n h ấ t đến cuộc đòi tôi” Khi tám tuối, cậu

bé Tônxtôi đã làm thơ đề tặng "Cô thân yêu” Như mọi gia đình quý tộc Nga khác, những kiến thức cơ bản của Tônxtôi chủ yếu được tran g bị qua các gia sư được mời về dạy tại nhà Cậu bé bộc lộ một năng lực nắm bắt

rấ t nhanh kiến thức của nhiều môn khoa học cơ bản Năm 17 tuổi, Tônxtôi thi vào trường Đại học Tổng hợp Kadan, n h ư n g việc học tập ở

trường không làm cậu thoả mãn Tônxtôi tự học, tự đọc rấ t nhiểu, đặc biệt là triết học Trong nhật ký của Tachiana có ghi: ‘"Việc nghiên cứu triết học đã lôi cuốn Tônxtôi cả ngày lẫn đêm" Thời gian này, một mối bận tâm thu hút toàn bộ suy nghĩ của Tônxtôi là làm thê nào có thể đi sâu và nắm bắt được bí m ật của sự hoàn thiện con người Và điều này đã trở thành vấn đề làm Tônxtôi trăn trở suốt đòi

Năm 19 tuổi, nhân việc về quê thừa kế gia tài, Tônxtôi đã bỏ trường Đại học Tổng hợp Kadan trở về ấp Iaxnaia Pôliana và trở th àn h một vị điền chủ trẻ tuổi Trong công việc của một điền chủ, Tônxtôi ôm ấp nhiều

dự định tốt đẹp và lập nhiều kế hoạch to lớn Ông tích cực cải thiện đời sông nông dân, xây nhà thương chữa bệnh cho họ, lập trường học cho trẻ

em nông dân Nhưng những người nông dân khi đó đã không hiểu được

ý dồ tốt đẹp của Tônxtôi và không tin ông là người có thể đem lại cho họ một cuộc sống tốt đẹp hơn

Thòi gian này, Tônxtôi cũng không ngừng tự tra n g bị kiến thức và

tự rèn luyện bản thân Ông say mê nghiên cứu nhiều khoa học: Lịch sử, Địa lý, Triết học, Âm nhạc, Khoa học sư phạm Ông thường xuyên ghi nhật ký, "tính số mỗi ngày" và đặt ra cho mình nh ữ n g quy tắc để “phát triển ý chí”

Tònxtôi trăn trở tìm kiếm mục đích, ý nghĩa cuộc sông Khi thì ông sửa soạn đi Xibir Khi thì lên Maxcơva sông vài th á n g và theo ông: ở đó

đã sông rấ t bừa bãi, không làm việc, không học tập, không mục đích Có lúc ông định lên Pêtecbua thi lấy bằng tiến sĩ, nh ư n g không thực hiện

được Có lúc lại định gia nhập trung đoàn kỵ binh và bỗng nhiên có lúc lại quyết định lĩnh canh trạm bưu điện.

Trong quá trình tìm tòi đó, Tônxtôi dần xác định được sự nghiệp và thiên hưống chủ yêu của đời mình, đó là sáng tạo văn học Những ý đồ sáng tạo bắt đầu nảy sinh và những bản thảo đầu tiên bắt đầu xuất hiện

H o ạ t đ ộ n g v ă n h ọ c đ ầ u t iê n

Năm 1851, Tônxtôi quyết định cùng anh trai là Nikôlai đến Kapkadơ, nơi đang xảy ra những cuộc chiến tranh liên miên giữa chính phủ Sa hoàng vối những người dân miền núi địa phương Ý đồ trở thành nhà văn được ấp ủ ở đây, khi trực tiếp tham gia chiến đấu và những cuộc hành quân, Tônxtôi có dịp tiếp xúc, gặp gỡ những con người mới lạ

- những binh lính, quần chúng nông dân Tônxtôi làm việc không mệt mỏi

Có thể nói, hoạt động văn học của Tônxtôi bắt đầu từ đây Bộ ba tự

truyện: Thời thơ ấu (1852), Thời niên thiếu (1854), Thời thanh niên

(1857) vừa mới ra đòi đã gây một tiếng vang lốn Nhêkơraxôp, chủ biên

tờ báo "Người cùng thời" đánh giá cao nhà văn trẻ tuổi và ghi nhận một

phẩm chất quan trọng “tính giản dị và xác thực của nội dung" trong tác phẩm đầu tiên của n h à văn

Viết bộ ba tự truyện, Tônxtôi nhằm diễn tả lại quá trình trưởng thành của con người trẻ tuổi, môi quan hệ của nhân vật vỏi môi trường xung quanh và sự tìm kiếm thiên hướng cuộc đòi của con người trẻ tuổi

đó Nhân vật chủ yếu Nikôlai Ixchenôp đồng thòi cũng là người kể chuyện được diễn tả quá trình phát triển tinh thần từ lúc còn là cậu bé cho đến lúc trưởng thành Bằng cách đó, Tônxtôi mở dần ra mối liên hệ

có tính chất xung đột giữa con ngưòi và th ế giói xung quanh

Nếu trong Thời thơ ấu tràn đầy vẻ đẹp và giai điệu niềm vui của thế giới trẻ thơ thì ở Thời niên thiếu in đậm dấu ấn của n h ân vật với những

cảm giác nặng nề về sự bất công trong cuộc sông (bác Ivanlưt bị đuổi, sự chia tay vối cô bé L asenka - con ngưòi gia sư nghèo) Từ đó nhân vật đi đến sự n h ận thức về chính bản thân mình Sự nhận thức bản thân dẫn

đến bước ngoặt trong sự phát triển tinh thần được miêu tả trong “Thời thanh niên" khi n h ân v ật đã là một sinh viên Anh ta được xây dựng như

là một con người đi tìm chân lý và mong muốn vứt bỏ mọi thành kiến giai cấp để vươn tỏi giải quyết những vấn đề quan trọng đối với đời sông con người: cần phải làm gì và vươn tới cái gì?

Tính chất tự th u ậ t tác giả thể hiện rất rõ trong các tác phẩm của mình Diện mạo, tinh thần nhân vật rất gần gũi với bản th â n tảc giả Tsecnưsepxki là người đã nhận thấy và giải thích rõ đặc điểm này trong sáng tác của nhà văn trẻ tuổi Đó là sự tự phân tích tâm lý Sự tự phân tích tâm lý đó đã cho phép nhà văn theo dõi, quan sát và nắm b ắ t được những hình thức và quá trình tâm lý tinh vi của con người Đó chính là

"phép biện chứng tâm hồn" TsecnƯsepxki cũng khẳng định m ột đặc điểm quan trọng khác trong sáng tác của nhà văn, đó là: sự trong sáng của tình cảm, đạo đức

Cũng trong thòi gian này, Tônxtôi còn viết một sô" truyện ngắn khác

nói về cuộc sống và chiến đấu của người lính Kapkadơ như “Đột kích” (1852), “N hững ghi chép của người'’ (1853), “Đan gỗ rừng” (1855) và đặc biệt là “N hững truyện k ể về Xêvaxtôphôn” (1857) Các tác phẩm n ày có

một ý nghĩa quan trọng trong quá trình sáng tác của nhà văn

Trong những truyện ngắn ở Kapkadơ, đề tài về người lính gắn vối những vấn đề đạo đức mà từ lâu Tônxtôi hằng quan tâm Vấn đề chủ yếu

ở đây là về lòng dũng cảm Tônxtôi đã nhận thấy phẩm chất này trong những người lính bình thường được tôi luyện trong điều kiện sống gian

khổ như ở đại úy Khôlôbôp (Đột kích) chứ không phải ở Rôdennan, một sĩ

quan quý tộc dũng cảm giả tạo Nhêcơraxôp cho những truyện ngắn này tựa như "những bút ký điển hình về những người lính Nga”

“N hững truyện k ể về Xêvaxtôphôn” gắn liền với sự kiện quan trọng

trong lịch sử nước Nga, đồng thời có ý nghĩa lốn trong sáng tác của nhà văn, đó là cuộc chiến tranh CrƯm Tônxtôi viết những tác phẩm này với

tư cách là một người tham gia trực tiếp cuộc phòng thủ Xêvaxtôphôn của auân đội Nga trước sự tấn công của liên minh Anh - Pháp - Thổ Những

truyện kể đó gồm "Xêvaxtôphôn tháng Chạp" (1854), "Xêvcixtôphôn tháng năm" (1855) và ''Xêvaxtôphôn tháng 8/1955

Qua tập truyện này, Tônxtôi tiếp tục phát triển tư tưởng của ông trong những truyện ngắn thời kỳ Kapkadơ Nhà văn không chỉ chú ý đên

sự trưởng thành tinh thần trong con người mà còn rất quan tâm đến mối quan hệ của nó với nhân dân, đất nước đồng thòi là chiểu sâu tâm lý con người trước những sự kiện lịch sử lớn lao Được viêt dưới dạng b ú t ký,

còn in đậm dấu ấn nóng hổi của sự kiện, “Truyện kê về Xêvaxtôphôn” đã

đưa ra những bức tranh có sức khái quát nghệ th u ậ t rộng lớn, đ ặ t ra

nhiều vấn đề quan trọng của chiến tranh và hoà bình về chủ nghĩa anh hùng chân chính, chủ nghĩa yêu nước đích thực Chính ở đây, Tônxtôi đã phản án h một cách rực rõ sức mạnh vĩ đại của nhân dân anh hùng Trong một lá thư gửi người anh trai, ông viết: "Tinh thần binh lính còn cao hơn mọi sự miêu tả\ Chỉ có những người lính của chúng ta mới đứng vững và chiến th ắn g trong những điều kiện như vậy".

Chính trong thòi kỳ này, trực tiếp tham gia chiến tran h và viết về người lính, Tônxtôi đã đi đến xác định quan điểm của mình về bản chất

và nhiệm vụ của nghệ thuật "Trong Xêvaxtôphôn tháng 5", nhà văn đã

viêt: "Nhân vật được yêu thích với tấ t cả sức mạnh tâm hồn trong truyện của tôi mà tôi cô" gắng tái hiện với tấ t cả vẻ đẹp của nó luôn luôn, đã, đang và sẽ đẹp, đó chính là sự thật"

“Truyện k ể về Xêvaxtôphôn” đánh dấu một thòi kỳ hoàn chỉnh trong

sáng tác của nhà văn, là một công hiên xuất sắc không chỉ cho văn học Nga mà còn cho văn học thế giói

Xung đ ộ t với thời đại và h à n h t r ì n h k iếm tìm lý tưởng

Cuộc chiến tra n h CrƯm đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phát triển tư tưởng và quá trình sáng tạo của nhà văn Sau khi tham gia trực tiêp chiến đấu, cuốỉ năm 1855, Tônxtôi rời Xêvaxtôphôn về Pêtecbua Sông trong bầu không khí chính trị nóng bỏng tại đây, nhà văn trăn trở

suy nghĩ về số phận của đất nước, về sự kìm hãm xã hội của chế độ nông

nô Ong nhận thấy rấ t rõ "điều ác chủ yếu trong xã hội nằm trong chính tình trạng kiệt quệ, thảm thương của những người nông dân", những người mà cách đó không lâu từng được ông ca ngợi, chính họ đã làm nên chiên thắng của đất nước Còn bản thân Tônxtôi rấ t tích cực hoạt động cải tạo đời sông nông dân sông trên trại ấp của mình Nhưng rấ t tiếc họ

đã k h ô n g hiểu ông T ất cả những điều đó được phản ánh trong “Buổi sáng của một địa chu ’ (1856) Tác phẩm đã chỉ ra tình trạng đáng

thương của nông dân, đồng thòi là việc tìm kiếm lý tưởng cuộc sông của

n hân vật chính Thông qua nhân vật này, nhà văn còn phản ánh một

loạt những tính cách đa dạng khác Tiếp sau đó, ôrig viết “H ai kỵ binh”,

khám phá những mầm mông tư tưởng mối nảy sinh trong thòi đại, đó là chủ nghĩa thực dụng hẹp hòi và chủ nghĩa duy lý tính toán Tônxtôi không bằng lòng với hiện thực của thời đại mình Từ đó ông đi đến chỗ say mê lý thuyết “Nghệ th u ậ t vị nghệ th u ật”, gần gũi với nhóm bảo vệ

“Nghệ th u ậ t thuần tuý” của Bôtkin, Đrugiưnhin Điều này được phản

ánh qua “Anbex” (1857 - 1858).

Cảm thấy sâu sắc tính chất kìm hãm của chế độ nông nô lạc hậu và mâu thuẫn xã hội tư sản, để mỏ rộng phạm vi quan sát, năm 1857, lần đầu tiên Tônxtôi thực hiện một cuộc hành trình qua các nước Pháp, Thuỵ Sĩ, Y, Đức Những điều bất công được tận m ắt chứng kiến trong cái gọi là nền dân chủ tư sản phương Tây đã khiến ông rấ t th ất vọng

Tônxtôi đã viết truyện ngắn “Luyxenrư’ ỏ Thuỵ Sĩ, kể về sô" phận đáng

thương của những nghệ sĩ tài năng trong xã hội tư sản, đồng thời thể hiện thái độ phản ứng của ông trước nền văn minh này

Xung đột với thòi đại, Tônxtôi mong muôn hành động tìm tòi và đấu

tranh với những sức mạnh lớn hơn Ong đồng cảm vói số phận người

nông dân, mong muôn tiêu diệt tình trạng nông nô song không phải bằng con đường bạo lực cách mạng mà bằng sự tu dưỡng hoàn thiện tinh thần con người Ông viết trong nhật ký: "Mục đích chủ yếu của đời tôi là làm điều tốt cho những người xung quanh" Chính vì thế, Tônxtôi đã

tách ra khỏi nhóm N hững người dân chủ cách m ạng của Nhêkơraxôp và

TsecnƯsepxki ô n g cũng không gần gũi với nhóm Tự do hay nhóm Nghệ thuật thuần túy như trưốc Nửa sau những năm 50 thế kỷ XIX, Tônxtôi

sa vào khủng hoảng tinh thần trầm trọng Sau khi viết "Ba cái chết" (1858), ông viết "Hạnh phúc gia đ in h " (1859) phê phán xã hội thượng

lưu, ca ngợi th ế giới thôn quê, toát lên tinh thần răn dạy đạo đức Sau

đó, Tônxtôi quyết định từ bỏ hoạt.động văn học Bản thân ông cũng

không hài lòng vối việc viết những tác phẩm theo tinh thần của H ạnh phúc gia đinh, ô n g lao vào hoạt động sư phạm.

Trong khoảng từ 1853 - 1862, Tônxtôi trở về Iaxnaia Pôliana mở 21 trường học cho con em nông dân, những hoạt động sư phạm này cuốn

h út ông Tồnxtôi thú nhận: "Chưa bao giò tôi thấy hài lòng và sung suống như bây giờ Tôi làm việc từ sáng đến chiều, làm đúng cái công việc mà tôi ưa thích" Năm 1860 - 1861., ông ra nước ngoài lần thứ hai với mục đích là học tập phương pháp sư phạm tiên tiến, gặp gở trao đổi với các nhà sư phạm và các nhà hoạt động xã hội, đồng thòi tim hiểu thêm một sô" vấn đề xã hội Trong chuyên đi này, Tônxtôi đã gặp Ghecxen ở Luânđôn và có quan hệ thân mật Mặc dù kính trọng nhau sâu sắc, cùng

có tình yêu nước và thái độ ác cảm với xã hội tư sản song trong quan

điếm đôi với vấn đề chủ yếu của thòi đại - cách mạng nông dân - giữa hai ông vẫn có những điểm khác nhau Đối với, cuộc cải cách năm 1861, Tônxtôi cũng như các nhà dân chủ cách mạng khác đã phê phán đó là

"một sự ba hoa hoàn toàn vô ích", song ông vẫn không đồng tình với phương pháp cách mạng của họ Ông thuận làm một người trung gian hoà giải đê bảo vệ quyền lợi của nhân dân Trong lĩnh vực này, Tônxtôi xứng đáng với tình yêu của nông dân nhưng giói quý tộc thì lại căm ghét ông Giới quý tộc địa chủ kêu la về ông với chính quyền Sa hoàng buộc chính quyền phải theo dõi, giám sát các hoạt động của ông Từ đây, Tônxtôi bắt đầu xác định lập trường của mình: đứng về phía nhân dân.Với tư cách là người bảo vệ nhân dân, Tônxtôi ngày càng gần gũi vối cuộc sông nhân dân hơn Chính điều đó đã làm nhà văn lại phải chú ý đên sáng tác văn học Trong một lá thư ông viết "Bây giò tôi lại là nhà văn với tấ t cả sức mạnh tâm hồn tôi, tôi đang viết và suy nghĩ như chưa bao giờ tôi viêt và suy nghĩ như vậy"

"N hững người Kadăc" (1863) là tác phẩm đăng đầu tiên sau thời kỳ

khủng hoảng Truyện miêu tả mối tình giữa một viên sĩ quan Nga với một cô gái Kadăc đã có chồng Ý đồ của nhà văn: qua câu chuyện này ông muôn tìm hiểu, nghiên cứu tính chất Kôdăc Họ là những con người lao động tự do trên đất tự do và điều đó đôi lập với văn minh tư sản Tác phẩm là một m ắt xích quan trọng trong sự phát triển nghệ th u ật sử thi của Tônxtôi

Năm 1862, Tônxtôi lấy Xôphia Anđrâyepna Bec, con gái một bác sĩ nổi tiêng ở Maxcơva, ông yêu say đắm Hạnh phúc gia đình đã làm tăng thêm sinh lực sáng tạo đang tràn trề trong con người nhà văn

Như vậy, có thể nói cùng với "Những truyện ngắn ở Kapkadơ", đặc biệt là "N hững truyện k ể về Xêvaxtôphôrì', "Những người Kadăc" là sự tiêp cận gần gũi n h ấ t với "Chiến tranh và hòa bỉnh" trong tương lai.

37

dân và giới quý tộc, địa chủ đã thu hút sự quan tâm của n h à văn Tônxtôi chú ý nghiên cứu quá khứ lịch sử, đặc biệt là sự kiện chiến tranh yêu nước năm 1862 và cuộc khởi nghĩa tháng Chạp năm 1825 nhằm làm

sáng tỏ những vấn đề của thòi đại mình Cuốn tiểu thuyết "Những người tháng Chạp" viết được 3 chương rồi bỏ dở là tiền thân của "Chiến tranh

và hòa binh".

"Chiến tranh và hòa bình" (được viết từ 1863 đến 1869), là kết quả lao

động không ngừng nỗ lực của Tônxtôi đã đưa ông lên hàng ngũ những nhà văn vĩ đại của văn học Nga và th ế giới Nhà văn Gônsarôp gọi ông là "Con

sư tử của văn học Nga” Tuôcghênhep cho rằng: "ỏ nước ta (Nga) chưa bao giờ có ai viết được hơn Tônxtôi” Lênin cũng xác định: “ở châu Âu không ai bằng Tônxtôi trong việc đưa hình ảnh người nông dân vào văn học”

Sau khi viết "Chiến tranh và hòa bình”, Tônxtôi càng say mê nghiên

cứu quá khứ lịch sử của đất nước Tháng 4/1870, Tônxtôi có ý định viết tiếu thuyết về thời đại Pie Đại đế Ong nghiên cứu, chuẩn bị tài liệu kỹ

càng Cuốn sách tiếp tục phát triển tư tưởng sáng tạo trong "Chiến tranh

và hòa bình", nét mới ở đây là có sự để cập phê phán chính phủ đương

thời Nhưng bất ngờ tháng 3/1873 ông bắt tay viết cuốn tiểu thuyết về

thòi đại Đó chính là "A nna Karênina", đề cập đến đề tài về sô" phận

người phụ nữ và gia đình

Những vấn đề như cha và con, quan hệ gia đình, giải phóng phụ nữ chiếm một vị trí rấ t lớn trong văn học những năm 60 - 70 t h ế kỷ XIX Tônxtôi đã nhận thấy trong những cuộc khủng hoảng gia đình có dấu hiệu của sự biến đổi xã hội Việc nhà văn chú ý đến đề tài này phản ánh

k hát vọng muôn làm sáng tỏ quá trình biến đổi xã hội, khám phá nội dung và ý nghĩa của quá trình đó Mặt khác sự chú ý đến đề tài này còn

do sự say mê có tính sáng tạo của nhà văn

"Anna K arenina" ra đòi đã được coi như là m ẫu mực của thể loại

tiểu thuyết Đó không chỉ là cuốn tiểu thuyết về gia đình mà còn là tiểu thuyết tâm lý xã hội Trong đó phản ánh mối quan hệ m ật thiết giữa gia đình và xã hội, số’ phận con người được khám phá thông qua những khám phá th ế giới tâm hồn bên trong của con người Chính Tônxtôi đã nói: "Cuốn tiểu thuyết này chính là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong đòi tôi, đã lôi cuốn tâm hồn tôi, tôi hoàn toàn say mê nó”: Đôxtôiepxki cho rằng: đó là một tác phẩm nghệ th u ật hoàn thiện trong làng văn học châu

Âu, thòi đại chúng ta không gì so sánh nổi