Đối chiếu thuật ngữ xã hội học anh việt

Để phục vụ cho sự phát triển nhanh của ngành xãhội học trong nước thì việc xây dựng và hoàn thiện hệ thuật ngữ của ngành làmột việc làm cần thiết.Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ x

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-NGÔ THỊ THANH VÂN

ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Hà Nội-2019

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-NGÔ THỊ THANH VÂN

ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu

Mã số 9222024

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

GS.TS Lê Quang Thiêm

Hà Nội-2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do bản thân tôi thực hiện.Các số liệu và kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng đượccác tác giả khác công bố

Tác giả luận án

Ngô Thị Thanh Vân

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô trong Khoa Ngônngữ học, Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam đãtruyền thụ cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian học tập và nghiêncứu

Lời cảm ơn sâu sắc nhất xin được gửi tới thầy giáo hướng dẫn, GS.TS LêQuang Thiêm, người thầy uyên bác và rất mực nhân từ đã tận tình chỉ bảo vàđộng viên tôi trong quá trình hoàn thành luận án

Xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Công đoàn, đồng nghiệp vàbạn bè đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian học tập

Lời cảm ơn đặc biệt xin gửi tới những người thân yêu trong gia đình đãchia sẻ khó khăn và động viên tôi hoàn thành luận án

Tác giả luận án

Ngô Thị Thanh Vân

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG

MỤC LỤC

MỞ

ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN 7

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 7

1.1.1.Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới 7

1.1.2.Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam 9

1.2 Cơ sở lí luận 15

1.2.1 Thuật ngữ và các khái niệm liên quan 15

1.2.2.Ngôn ngữ học đối chiếu 24

1.2.3.Lý thuyết định danh 29

1.2.4.Quan niệm về dịch thuật 37

Tiểu kết 43

CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH -VIỆT 44

2.1 Quan niệm về thuật ngữ tiếng Anh và tiếng Việt 44

2.1.1.Khái niệm từ và cụm từ tiếng Anh và tiếng Việt 44

2.1.2.Các thành tố trực tiếp cấu tạo thuật ngữ 53

2.1.3.Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 56

2.2.Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ 58

2.2.1.Quan niệm về mô hình cấu tạo 58

2.2.2.Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ đơn 58

2.2.3.Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ ghép 59

2.2.4 Tương đồng và khác biệt về cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ 75

2.3 Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt là cụm từ 77

2.3.1 Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm danh từ 77

2.3.2 Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm động từ 82

2.3.3 Tương đồng và khác biệt về cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm từ 84

Tiểu kết 85

CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC TRƯNG ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH -VIỆT 87

3.1 Đặc trưng định danh 87

3.1.1 Đặc trưng định danh thuật ngữ 87

3.1.2 Đặc trưng định danh thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 89

3.1.3 Các phạm vi nội dung chính của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 90

3.2 Đặc trưng đơn vị định danh thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 91

3.2.1 Đặc trưng đơn vị định danh cơ bản của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 91

3.2.2 Đặc trưng đơn vị định danh thứ cấp của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 92

3.3 Đối chiếu các đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 117

Tiểu kết 120

CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH VÀ CHUẨN HÓA KẾT QUẢ ĐỐI DỊCH THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT 122

4.1 Tương đương dịch thuật 122

4.1.1.Khái niệm tương đương trong dịch thuật 122

4.1.2.Tương đương dịch thuật ngữ 125

4.2 Kiểm định kết quả dịch thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 126

4.2.1.Những biểu thức ngôn ngữ đích không đưa vào đối chiếu 127

4.2.2.Về cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 128

4.2.3.Về nội dung được biểu đạt của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 133

4.3 Chuẩn hóa thuật ngữ xã hội học Anh-Việt 136

4.3.1.Khái niệm chuẩn hóa 136

4.3.2.Chuẩn hóa về cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 138

4.3.3.Chuẩn hóa về nội dung thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 141

4.3.4.Kết quả chuẩn hoá TNXHH Anh-Việt 145

Tiểu kết 146

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Thành tố cấu tạo TNXHH Anh- Việt là từ 55Bảng 2.2 Thành tố cấu tạo TNXHH Anh- Việt là cụm từ 55

Bảng 3.1 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về các khái niệm

xã hội học

98

Bảng 3.2 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về phương pháp

nghiên cứu xã hội học

101

Bảng 3.3 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về hành động

và tương tác xã hội

103

Bảng 3.4 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về tổ chức xã

hội và thiết chế xã hội

107

Bảng 3.5 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về cơ cấu xã hội 110Bảng 3.6 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về văn hóa 112

Bảng 3.7 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về cá nhân và xã

hội hoá

114

Bảng 3.8 Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về biến đổi xã hội 116Bảng 3.9 Tổng hợp đơn vị định danh TNXHH Anh- Việt 117Bảng 3.10 Tổng hợp đặc trưng đơn vị định danh thứ cấp của TNXHH

Anh-Việt

118

Bảng 4.1 Tương đương đơn vị dịch TNXHH Anh- Việt 129

1 Tính cấp thiết của đề tài

MỞ ĐẦU

Thuật ngữ là từ ngữ biểu thị các khái niệm, đối tượng của một ngànhkhoa học cụ thể Thuật ngữ là phần rất quan trọng và chiếm tỉ lệ lớn trong hệthống từ vựng của một ngành khoa học và phản ánh trình độ phát triển củangành đó Tuy nhiên, cấu trúc thuật ngữ và hệ thống thuật ngữ của mộtngành khoa học được thể hiện trong các ngôn ngữ khác nhau Bởi vậy, sựchuyển giao thuật ngữ chính là sự chuyển giao tri thức Một ngành khoa họcmuốn phát triển phải có một hệ thống thuật ngữ phong phú và đủ mạnh phảnánh hệ thống khái niệm của ngành khoa học đó

Xã hội học xuất hiện ở Châu Âu vào thế kỷ XIX Tuy ra đời muộn hơn sovới các ngành khoa học khác, nhưng ngành xã hội học phát triển nhanh vàtrở thành một trong các ngành khoa học mũi nhọn trong hệ thống các khoahọc xã hội Xã hội học là ngành khoa học gắn liền với quá trình phát triển vàbiến đổi xã hội Xã hội học hình thành và phát triển trong mối quan hệ vớinhiều ngành khoa học xã hội khác như triết học, kinh tế học, luật học v.v

Được đưa vào giảng dạy tại trường đại học Việt Nam những năm 1990, xãhội học dần được quan tâm và khẳng định vị trí quan trọng của mình trong

hệ thống khoa học trong nước Đến nay, xã hội học không ngừng phát triển vàđáp ứng nhu cầu ngày càng cao của đời sống con người Các nghiên cứu về

xã hội học xuất phát từ hiện thực xã hội và đã giải đáp được những câu hỏicuộc sống sinh động đặt ra Xã hội học dần dần khẳng định được vị trí quantrọng của mình trong hệ thống các ngành khoa học và giành được sự quan tâmcủa các nhà khoa học và xã hội Bởi vậy, Nghị quyết 26 của Bộ chính trị Trungương Đảng cộng sản Việt Nam khóa V đã khẳng định xã hội học là mộttrong bốn ngành cần được phát triển nhanh

Hệ thống thuật ngữ là công cụ, là bộ phận cấu thành nên tri thức củamột ngành khoa học Hiện nay, ngành xã hội học ở Việt Nam đang phát triển

nhanh và cần một hệ thống thuật ngữ khoa học phong phú và chuẩn mực Tuyvậy, hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Việt hiện nay với số lượng thuật ngữ hạnchế chưa

đáp ứng được yêu cầu đó Để phục vụ cho sự phát triển nhanh của ngành xãhội học trong nước thì việc xây dựng và hoàn thiện hệ thuật ngữ của ngành làmột việc làm cần thiết.

Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học ở Việt Nam có sốlượng khiêm tốn và số lượng thuật ngữ xã hội học được chuyển dịch từtiếng nước ngoài sang tiếng Việt chưa nhiều Việc vay mượn thuật ngữ tiếngAnh nói chung còn khá phổ biến Bên cạnh đó, đến nay chưa có công trìnhnào nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh vàthuật ngữ xã hội học tiếng Việt Để thực hiện tốt vai trò quan trọng của mìnhtrong sự phát triển của xã hội, cũng như để ngày càng phát triển lớn mạnh, xãhội học đặc biệt là hệ thuật ngữ xã hội học cần được nghiên cứu sâu rộnghơn cả về lý luận và thực tiễn Tiếng Anh và tiếng Việt là hai ngôn ngữ khácnhau về loại hình và ngữ hệ Vì vậy, con đường duy nhất để nghiên cứu hai

hệ thuật ngữ là so sánh, đối chiếu để làm rõ điểm tương đồng và khác biệtgiữa chúng

Vì những lí do trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài “Đối chiếu thuật ngữ xãhội học Anh- Việt” làm đề tài nghiên cứu luận án Luận án tập trung nghiêncứu, đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh- Việt về cấu tạo và ngữ nghĩa nhằmđưa ra điểm tương đồng và khác biệt về cấu tạo và đặc trưng định danh củathuật ngữ xã hội học tiếng Anh và tiếng Việt dưới ánh sáng lý luận của ngônngữ học so sánh đối chiếu Từ đó, luận án sẽ góp phần xây dựng lý thuyết chung

về thuật ngữ học, xây dựng và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ xã hội học tiếngViệt hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là tìm hiểu, đối chiếu nhằm làm sáng tỏ vềmặt cấu tạo, đặc trưng định danh của hệ thống thuật ngữ xã hội học tronghai ngôn ngữ Anh và Việt Trên cơ sở đó, luận án đề xuất các biện pháp cụ

thể để chuẩn hóa hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Việt.

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận án giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu và hệ thống hóa các quan điểm lý luận

về thuật ngữ khoa học trên thế giới và ở Việt Nam, qua đó xác lập cơ sở lý luậncho việc nghiên cứu

- Miêu tả, phân tích và đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ xãhội học tiếng Anh và tiếng Việt

- Đối chiếu đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học trong haingôn ngữ Anh và Việt

-Kiểm định thuật ngữ xã hội học Anh-Việt về mặt nội dung và cấu tạo và

đề xuất biện pháp chuẩn hoá thuật ngữ xã hội học tiếng Việt trên haiphương diện này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các thuật ngữ xã hội học tiếng Anh

và thuật ngữ xã hội học tiếng Việt được lấy trong các từ điển, các giáo trình vàtài liệu chuyên ngành Chúng tôi quan niệm thuật ngữ xã hội học là những từ vàcụm từ cố định biểu đạt các khái niệm được sử dụng trong lĩnh vực xã hội học

tiếng Việt.Các thuật ngữ xã hội học trong các ngôn ngữ khác, tên riêng các tổ chức

và tên các nhân vật lịch sử liên quan đến lĩnh vực xã hội học không nằm trongphạm vi nghiên cứu của luận án

4 Phương pháp và ngữ liệu nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp miêu tả

Phương pháp miêu tả được sử dụng để miêu tả đặc điểm cấu tạochung của nhóm thuật ngữ Phương pháp này giải đáp các câu hỏi: các thành tốnào cấu tạo nên thuật ngữ, các mô hình kết hợp các thành tố của nhóm thuậtngữ Bằng

cách sử dụng phương pháp này luận án sẽ chỉ ra các đặc trưng cấu tạo, cũng như các đặc điểm định danh, những bất cập và cách chuẩn hoá thuật ngữ xã hộihọc.

4.2 Phương pháp đối chiếu

Phương pháp đối chiếu đặt các đặc điểm hình thái, cấu trúc, ngữ nghĩacủa thuật ngữ xã hội học của hai ngôn ngữ Anh- Việt để xem xét điểm tươngđồng và khác biệt Đồng thời, phương pháp đối chiếu được sử dụng để đưa racác thủ pháp chuyển dịch chính xác thuật ngữ xã hội học tiếng Anh, tạo rathuật ngữ xã hội học tiếng Việt phù hợp, xử lý những trường hợp không cótương đương trong tiếng Việt Từ đó, luận án đưa ra nhận xét, đánh giá và

đề xuất cách xây dựng thuật ngữ xã hội học chuẩn mực tiếng Việt

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng đồng thời cácphương pháp trên Tất cả các phương pháp sẽ bổ sung, hỗ trợ cho nhau đểgiải quyết hiệu quả nhiệm vụ đề ra

4.3 Thủ pháp nghiên cứu

Luận án cũng vận dụng thủ pháp thống kê định lượng, phân tích thành tố,

mô hình hóa để giúp cho việc định tính và so sánh đối chiếu sáng tỏ

4.4 Ngữ liệu nghiên cứu

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học, ngữ liệu nghiên cứu có vai trò rất quantrọng Đây là các minh chứng sinh động, cụ thể được sử dụng để tính toán,phân tích, đánh giá và đưa ra các kết luận khoa học có chất lượng Nguồnngữ liệu nghiên cứu được chúng tôi lựa chọn trên cơ sở lí luận về thuật ngữ, làcông trình nghiên cứu của các nhà chuyên môn uy tín, có chất lượng khoa học.Quan điểm của chúng tôi trong định hướng và lựa chọn thuật ngữ đưa vàođối chiếu là các TNXHH tiếng Anh và các kết quả tương đương dịch tiếng Việt,không sử dụng các kết quả dịch để nguyên dạng, phiên âm, định nghĩa hay giảithích

Nguồn ngữ liệu được chúng tôi sử dụng trong luận án là một số cuốn

từ điển TNXHH tiêu biểu, giáo trình và tạp chí chuyên ngành trong đóTNXHH được thể hiện bằng tiếng Anh và Việt tương ứng Tiêu biểu là cáccuốn từ điển chuyên ngành:

- Từ điển xã hội học do tác giả Nguyễn Khắc Viện chủ biên năm 1994 do

nhà xuất bản Thế giới ấn hành Công trình gồm 208 TNXHH Việt-Anh được xếp theo thứ tự bảng chữ cái.

- Từ điển xã hội học do Ngụy Hữu Tâm, Nguyễn Hoài Bão biên dịch năm

2002, nhà xuất bản thế giới ấn hành Số lượng TNXHH trong từ điển là 235,cung cấp các khái niệm, phạm trù, nội dung …cơ bản của xã hội học

- Từ điển xã hội học Oxford, xuất bản năm 2012, do nhóm tác giả Bùi Thế

Cường, Đặng Thị Việt Phương và Trịnh Huy Hóa biên dịch do Ford Foundationtài trợ, thuộc trường Đại học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia Hà Nội

Cuốn sách gồm 525 thuật ngữ, được biên dịch từ cuốn Oxford Dictionary of

Sociology do Gordon Marshall chủ biên, nhà xuất bản Oxford University ấn

hành năm 1998 (tái bản)

Để làm phong phú thêm ngữ liệu nghiên cứu, chúng tôi đã thu thậpthêm thuật ngữ xã hội học từ giáo trình và tài liệu chuyên ngành xã hội học vàTạp chí xã hội học (Xem ngữ liệu nghiên cứu) Số lượng thuật ngữ thu được từcác giáo trình, tài liệu này là 514 thuật ngữ …

Tổng số thuật ngữ thu được từ các từ điển xã hội học và tài liệuchuyên ngành là 1482 thuật ngữ, trong đó có 1 thuật ngữ được chuyển nguyêndạng, 13 từ, cụm từ là danh pháp cùng với 258 thuật ngữ trùng nhau Với cácthuật ngữ trùng nhau, chúng tôi sẽ chọn một thuật ngữ Sau khi loại bỏ từ,cụm từ danh pháp hoặc chuyển dịch nguyên dạng, các thuật ngữ trùngnhau, chúng tôi thu được 1339 thuật ngữ đưa vào nghiên cứu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Có thể nói đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam khảo sát và đối chiếutương đối toàn diện, có hệ thống các đặc điểm cơ bản của thuật ngữ xã hộihọc tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện cấu tạo và định danh Luận ánchỉ ra những yếu tố từ vựng tạo thành hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh vàtiếng Việt, các mô hình cấu tạo, phương thức cấu tạo, đặc điểm định danh củathuật ngữ xã hội học tiếng Anh trong sự đối chiếu với tiếng Việt

Dựa vào kết quả khảo sát và nghiên cứu, luận án sẽ đề xuất các biệnpháp khả thi nhằm chuẩn hoá các thuật ngữ xã hội học được dịch từ tiếngAnh sang

tiếng Việt, góp phần chuẩn hoá hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Việt nói riêng vàphát triển ngành xã hội học Việt Nam nói chung.

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần làm rõ thêm lý thuyết về đốichiếu, chuyển dịch thuật ngữ khoa học, xây dựng và hoàn thiện hệ thốngthuật ngữ xã hội học tiếng Việt

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ:

- Là cơ sở để xây dựng và hoàn thiện từ điển thuật ngữ xã hội họctiếng Việt phục vụ cho sự phát triển ngành xã hội học nước ta

- Đóng góp thiết thực cho việc chỉnh lí để chuẩn hoá hệ thống thuậtngữ xã hội học tiếng Việt hiện có

- Phục vụ thiết thực cho việc giảng dạy và biên soạn giáo trình, tài liệu xãhội học

Ngoài ra, luận án còn là tài liệu tham khảo hữu ích cho các cá nhân, cácnhà nghiên cứu thuật ngữ học, các nhà xã hội học

7 Bố cục luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, mục lục, danh mục các công trình đã

công bố liên quan đến luận án, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án bao gồm 4

chương: CHƯƠNG 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận của luận

án CHƯƠNG 2: Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt CHƯƠNG 3: Đối chiếu đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt

7CHƯƠNG 4: Kiểm định và chuẩn hóa kết quả đối dịch thuật ngữ xã hội học Anh-Việt

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

CỦA LUẬN ÁN Dẫn nhập

Thuật ngữ là từ ngữ khoa học, là tấm gương phản chiếu sự phát triểncủa một ngành khoa học cụ thể Nghiên cứu về thuật ngữ đã bắt đầu từ lâunhưng gần đây mới được thực hiện một cách hệ thống và khoa học với têngọi thuật ngữ học Nghiên cứu về thuật ngữ phát triển song hành cùng với

sự phát triển của khoa học, công nghệ Vì vậy, công tác nghiên cứu và pháttriển thuật ngữ có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển khoa học công nghệcủa một quốc gia

Trong chương 1, chúng tôi chúng tôi tổng thuật tình hình nghiêncứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam, quan niệm và các tiêu chuẩnthuật ngữ Chúng tôi cũng đưa ra khung lý thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu, lýthuyết định danh, lý thuyết dịch thuật làm cơ sở cho việc nghiên cứu luận án

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới

Thuật ngữ là một bộ phận quan trọng của ngôn ngữ, là tấm gươngphản chiếu nền khoa học, kỹ thuật và công nghệ của quốc gia “Thuật ngữ khoahọc ra đời trong quá trình thực nghiệm, khám phá tự nhiên và xã hội, trongquá trình lao động sản xuất và đấu tranh của con người nhằm ghi lại vàcủng cố khái niệm, củng cố nhận thức của con người về sự vật và hiệntượng giúp cho sự thông báo nhận xét và tư tưởng của người này cho ngườikhác, giúp cho thế hệ sau kế thừa được kinh nghiệm của các thế hệ trước.” [35,tr16]

Vào thế kỷ XVIII và thế kỷ XIX, các nhà khoa học là những chuyên gia vềthuật ngữ Tuy vậy, vào thời điểm đó họ mới quan tâm đến sự tăng lên nhanhchóng của số lượng thuật ngữ, sự đa dạng về hình thái và mối quan hệ giữahình thái và khái niệm thuật ngữ mà họ chưa để ý đến bản chất của khái niệm

và nền tảng của việc tạo ra thuật ngữ mới

Theo (Cabre, 1992), sự phát triển của thuật ngữ học hiện đại có 4 giaiđoạn chính:

-Giai đoạn hình thành (1930-1960)

-Giai đoạn cấu trúc (1960-1975)

-Giai đoạn bùng nổ (1975- 1985)

-Giai đoạn phát triển (1985- đến nay)

Đầu thế kỷ XX, thuật ngữ học chưa được các nhà khoa học và ngôn ngữhọc chú ý đến Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ không chỉ

đề ra yêu cầu đặt tên cho các khái niệm mới mà còn cần thống nhất trong việc

sử dụng các thuật ngữ Thuật ngữ học hiện đại hình thành vào những năm1930

Giai đoạn hình thành thuật ngữ học hiện đại (1930- 1960) được đánhdấu bởi các công trình của Wuster và Lotte về các phương pháp tạo thành hệthống thuật ngữ Wuster, nhà ngôn ngữ học người Áo, được coi là cha đẻcủa ngành thuật ngữ học Công trình của Eugen Wuster được xem là nền tảngcho sự khởi đầu của khoa học thuật ngữ, cũng như lý thuyết chung về thuậtngữ Công trình của Wuster cũng đề cập đến ba trường phái thuật ngữ cổđiển, trường phái Áo (Viên), trường phái Xô viết và trường phái Tiệp Khắc(Praha)

Hoạt động nghiên cứu thuật ngữ ở mỗi quốc gia nhằm những mụcđích khác nhau Khi nghiên cứu về thuật ngữ, các nhà khoa học Áo quantâm đến phương pháp xử lý dữ liệu thuật ngữ E.Wuster, người đứng đầutrung tâm nghiên cứu và xây dựng thuật ngữ ở Áo, cho rằng việc đưa được racác nguyên tắc thuật ngữ học và từ điển học là nhiệm vụ hết sức quan trọng

vì đó là cơ sở cho hoạt động nghiên cứu và biên soạn thuật ngữ ở cấp độ quốcgia và quốc tế

Trong khi đó, các nhà khoa học Liên Xô tập trung nghiên cứu về quốc

tế hoá thuật ngữ Theo nhà thuật ngữ học Canada G.Rondo, Liên Xô là cái nôicủa ra đời của bộ môn thuật ngữ học với tư cách là một chuyên ngànhkhoa học Trung tâm thuật ngữ học Xô Viết gắn với tên tuổi các nhà khoahọc nổi tiếng như S.A Chaplugin, Đ.S.Lotte, S.I Corsunop, T.L.Kandelaki…

Còn các nhà thuật ngữ Tiệp Khắc lại chú trọng vào việc xây dựng các yếu tốtương đương của quốc gia- các thuật ngữ gốc Slavơ, đối lập với các thuậtngữ Đức và Hi lạp- Latinh

Theo Wuster [dẫn theo 94, tr5] bốn học giả được cho là người sáng lập

ra lý thuyết thuật ngữ học là: Alfred Schloman, người Đức, là người đầu tiênđề

cập đến bản chất hệ thống của các thuật ngữ đặc biệt, nhà ngôn ngữ họcngười Thuỵ Sĩ Ferdinand de Saussure là người đầu tiên chú ý đến bản chất

hệ thống của ngôn ngữ, E Dresen, người Nga, là người đi tiên phong trongviệc nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hệ thống hoá thuật ngữ, và J.E.Homlstrom, một học giả Anh làm việc cho UNESCO đã có công lớn trong việcđưa thuật ngữ học lên tầm quốc tế

Giai đoạn cấu trúc (1960-1975) là giai đoạn đổi mới quan trọng nhất củathuật ngữ học nhờ sự phát triển của máy tính và và các kỹ thuật xử lý dữliệu Vào thời điểm này, các ngân hàng dữ liệu đầu tiên đã xuất hiện, và mộttập hợp quy tắc quốc tế về xử lý thuật ngữ đã ra đời Trong giai đoạn này,các bước tiếp cận đầu tiên với việc chuẩn hoá thuật ngữ trong một ngônngữ đã được hình thành

Giai đoạn bùng nổ (1975- 1985) được đánh dấu bởi sự gia tăng củacác công trình về thuật ngữ Trong giai đoạn này, tầm quan trọng về vai trò củathuật ngữ trong ngôn ngữ hiện đại được đề cao Sự phổ biến của máy tính cánhân đã mang lại sự thay đổi lớn trong việc xử lý các dữ liệu thuật ngữ

Giai đoạn phát triển (1985- đến nay), chúng ta đề cập đến một số sựkiện lớn Tin học là một trong những yếu tố quan trọng nhất dẫn đến sự thayđổi của thuật ngữ học Các nhà thuật ngữ học đã có một công cụ đáp ứngyêu cầu của mình một cách hiệu quả hơn Thuật ngữ học giành được ưu thếtrong ngôn ngữ học Hợp tác quốc tế được củng cố và mở rộng khi các hệthống quốc tế được tạo ra để kết nối các cơ quan, các quốc gia có chungmục đích nghiên cứu về thuật ngữ học

Trong những thập kỷ gần đây thuật ngữ trở thành đề tài của nhiềucuộc tranh luận và hội thảo trong nước và quốc tế Nhiều công trình nghiêncứu về thuật ngữ và nhiều từ điển thuật ngữ ra đời đáp ứng nhu cầu pháttriển của các ngành khoa học

1.1.2 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam

10Tình hình nghiên cứu về thuật ngữ ở Việt Nam có thể chia thành cácgiai đoạn:

- Giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến 1945

Do đặc điểm lịch sử và xã hội thuật ngữ khoa học ở Việt Nam xuất hiệnkhá muộn Đầu thế kỷ XX, thuật ngữ khoa học tiếng Việt hầu như chưa đượcchú ý Thời kỳ này có rất ít các bài báo viết về thuật ngữ, nổi bật là bài viết củacác tác giả Dương Quảng Hàm, Nguyễn Ứng…Xem [23], [52], [70], [87]

Các bài viết của các tác giả trên về thuật ngữ chủ yếu đề cập đếncuộc tranh luận nên dùng tiếng Pháp, tiếng Hán hay tiếng Latinh, Hy Lạp đểđặt cho thuật ngữ khoa học

Vào những năm 1930, với chủ trương đúng đắn “đấu tranh vì tiếngnói, chữ viết, thống nhất và làm giàu tiếng nói” thuật ngữ khoa học bắt đầuxuất hiện bằng tiếng Việt Ban đầu chủ yếu là các thuật ngữ khoa học xã hội,đặc biệt là thuật ngữ chính trị và triết học sau đó mới phát triển sang thuậtngữ các ngành khoa học khác Các nhà khoa học đã chú ý đến việc đặt thuậtngữ bằng tiếng Việt Đáng chú ý là quan điểm của tác giả Hoàng Xuân Hãn

Trong tác phẩm Danh từ khoa học [24], ông đã đặt dấu mốc quan trọng

trong việc biên soạn, nghiên cứu thuật ngữ tiếng Việt Ông đã đưa ra “8 tínhcách” và 3 phương sách đặt thuật ngữ khoa học Đây là lần đầu tiên thuậtngữ khoa học được xem xét một cách tương đối hệ thống

- Giai đoạn từ năm 1945 đến 1975

Sau Cách mạng tháng Tám miền Bắc bước vào công cuộc xây dựng chủnghĩa xã hội, miền Nam trong giai đoạn đấu tranh thống nhất đất nước.Vấn đề xây dựng và thống nhất thuật ngữ trở thành mối quan tâm lớn củacác nhà khoa học Việt nam thời kỳ này Ở miền Nam, Lê Văn Thới đãsoạn thảo “danh từ chuyên môn” để chính thức hoá bản nguyên tắc dùnglàm tài liệu hướng dẫn việc xây dựng thuật ngữ ở miền Nam Đây là bảnnguyên tắc hoàn thiện nhất tính đến thời điểm đó và được áp dụng để biênsoạn hơn 50 cuốn thuật ngữ đối chiếu

Ở miền Bắc, các công trình tiêu biểu của các tác giả nghiên cứu cơ sở lý

11luận về thuật ngữ, xây dựng hệ thống thuật ngữ và biên soạn từ điển như

Đỗ Hữu Châu, Lê Khả Kế, Nguyễn Văn Tu xem [4], [34], [35],[68]

Tuy nhiên, các nhà khoa học chưa có sự thống nhất trong xây dựngthuật ngữ Bởi vậy, năm 1960 Uỷ ban khoa học nhà nước đã ban hành Quyđịnh tạm thời về nguyên tắc biên soạn danh từ khoa học tự nhiên” [dẫntheo79], và một bản nguyên tắc xây dựng thuật ngữ khoa học xã hội Bêncạnh đó, các hội nghị về vấn đề thuật ngữ được tổ chức như Hội nghị bàn vềxây dựng thuật ngữ khoa học năm 1964, Hội nghị trưng cầu ý kiến về vấn đềdùng thuật ngữ khoa học năm 1965 Hội đồng Thuật ngữ- Từ điển khoa học

được thành lập đã công bố Đề án về quy tắc phiên thuật ngữ khoa học nước

ngoài ra tiếng Việt năm 1966 và Bản quy định tạm thời về quy tắc phiên thuật ngữ nước ngoài ra tiếng Việt Các quy định này đã đưa ra được các tiêu

chuẩn cần thiết của thuật ngữ khoa học và việc phiên chuyển thuật ngữ nướcngoài một cách sáng tạo để chúng trở thành thuật ngữ của dân tộc, đồng hoávào tiếng Việt Điều này góp phần thúc đẩy các chuyên ngành xây dựng thuậtngữ một các thống nhất hơn và gần 40 tập thuật ngữ đối chiếu đã được biênsoạn

Tuy đất nước bị chia cắt làm hai miền nhưng các nhà khoa học miền Bắc

và miền Nam có quan điểm giống nhau trong cách xử lý thuật ngữ nướcngoài trong tiếng Việt Đó là cách phiên các thuật ngữ nước ngoài sangtiếng Việt [dẫn theo 38, tr49]

- Giai đoạn từ 1975 đến nay

Khi đất nước thống nhất, việc xây dựng thuật ngữ khoa học là một côngtác hàng đầu trong công cuộc phát triển khoa học kỹ thuật của nước ta Để có

sự thống nhất trong sử dụng thuật ngữ các nhà khoa học, các nhà ngôn ngữhọc cả nước tập trung nghiên cứu chuẩn hoá thuật ngữ, vay mượn thuật ngữnước ngoài thế nào Đáng chú ý là các công trình của các tác giả Lưu Vân Lăng,

Lê Khả Kế, Hoàng Văn Hành… và nhiều bài báo bàn về thuật ngữ.v.v Xem[15], [18], [25], [36],[37], [41], [43], [73]

Từ những năm 90 của thế kỷ XX, các công trình nghiên cứu về thuật ngữ

của Việt Nam tập trung vào việc khái quát về thuật ngữ tiếng Việt, nghiên cứu

thuật ngữ từ bối cảnh xã hội Năm 1991, tác giả Vũ Quang Hào với Hệ thuật

ngữ quân sự tiếng Việt: đặc điểm và cấu tạo, là một công trình mở đầu

một

khuynh hướng mới nghiên cứu về đặc điểm cấu tạo về thuật ngữ Công trìnhnày không dừng lại ở các vấn đề lý luận chung về thuật ngữ mà đưa ra đượcnhững đánh giá xác đáng về cấu tạo và đặc điểm, góp phần vào việc xâydựng, thống nhất các vấn đề cụ thể trong một hệ thuật ngữ cụ thể Tiếp đó làmột số bài viết về chuẩn hoá thuật ngữ và xử lý thuật ngữ là từ nước ngoàisang tiếng Việt Xem [38], [40], [89]

Bên cạnh đó, đáng chú ý các nghiên cứu chuyên sâu về thuật ngữ củacác tác giả Lê Quang Thiêm, Hà Quang Năng, Nguyễn Đức Tồn… Xem [1],[2], [50], [51], [64], [65], [66], [67], [68], [69], [77], [79], [80], [82], [83] Đâylà

các công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu, tổng kết một số vấn đề

lý luận cơ bản về thuật ngữ học, những vấn đề lý luận và thực tiễn của từ điểnhọc thuật ngữ ở Việt Nam và nước ngoài, quan điểm mới về chuẩn hoá thuậtngữ

Bên cạnh các công trình nghiên cứu lí luận về thuật ngữ, một số côngtrình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam tiếp tục theo hướng khai thác đặcđiểm cấu tạo, đối chiếu thuật ngữ tiếng Việt với thuật ngữ tiếng nước ngoài,chuẩn hoá thuật ngữ tiếng Việt trong một số ngành khoa học cụ thể

Năm 2000, Nguyễn Thị Bích Hà trong công trình nghiên cứu “So sánh

cách cấu tạo thuật ngữ kinh tế thương mại trong tiếng Nhật và tiếng Việt hiện đại” đã phân tích, đối chiếu làm sáng tỏ đặc trưng về phương diện cấu

tạo hệ thống thương mại trong hai ngôn ngữ Nhật và Việt để đề xuấtphương hướng, biện pháp xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ thương mại tiếngViệt [22]

Tiếp theo là một số công trình nghiên cứu chuyên sâu về thuật ngữcủa một ngành khoa học cụ thể [Xem danh mục luận án] Có thể nhận thấy,mục đích của các công trình trên đều là xây dựng và chuẩn hoá hệ thuật ngữcủa một ngành khoa học cụ thể Các công trình này tập trung chủ yếu vào việc

phân tích đặc điểm cấu tạo, đối chiếu mô hình cấu tạo, định danh của thuậtngữ tiếng Việt và so sánh chúng với thuật ngữ nước ngoài và cách phiênchuyển các thuật ngữ nước ngoài sang tiếng Việt.Như vậy, cho đến nay chưa

có một công trình nào nghiên cứu đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anhvới tiếng Việt

1.1.3 Tình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học trên thế giới và Việt Nam

1.1.3.1 ình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học trên thế giới

Xã hội học là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung, vàđặc thù của sự phát triển và vận hành của hệ thống xã hội xác định về mặtlịch sử; là khoa học về các cơ chế tác động và các hình thức biểu hiện của cácquy luật đó trong các hoạt động của cá nhân, các nhóm xã hội, các giai cấp

và các dân tộc Các nhà xã hội học Anh cũng đã khẳng định "Xã hội học khôngchỉ đơn thuần là một ngành khoa học lý giải và phân tích đời sống xã hội,

mà còn là phương tiện thay đổi xã hội" [dẫn theo Wikipedia]

Vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, ngành xã hội học ra đời và đưa vàogiảng dạy ở trường đại học một số quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Pháp…Cùngvới sự phát triển của ngành hệ thuật ngữ xã hội học cũng từng bước đượchoàn thiện Sự hợp tác quốc tế về xã hội học bắt đầu năm 1893 khi ReneWorms thành lập viện xã hội học quốc tế Năm 1949, sự lớn mạnh của ngành xãhội học được đánh dấu bằng sự ra đời của Hiệp hội xã hội học thế giới (ISA).Ngày nay, xã hội học được nghiên cứu và học tập ở các châu lục và rất nhiềutrường đại học lớn trên thế giới

Nước Anh là một thành viên của viện nghiên cứu thuật ngữ quốc tế (IITF)được thành lập năm 1989 với hơn 100 thành viên từ 40 quốc gia Cácnhà nghiên cứu Anh đã triển khai các nghiên cứu về thuật ngữ tập trung vàocác nội dung sau: quan điểm về thuật ngữ của các nhà thuật ngữ học; các địnhnghĩa về thuật ngữ, phân biệt hệ thống thuật ngữ với hệ thống từ vựng; cáctiêu chuẩn để đánh giá thuật ngữ và tạo thuật ngữ; hình thành mạng lướitrung tâm tiêu chuẩn để đánh giá, thẩm định thuật ngữ trong cả nước về cảlĩnh vực tự nhiên và xã hội Tuy vậy, đến nay chưa có công trình nghiên cứu lýluận nào dành cho thuật ngữ xã hội học Ở Anh, việc nghiên cứu thuật ngữ xãhội học chú trọng vào giải thích các khái niệm, các vấn đề của xã hội học Đây

là thành quả của các công trình nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng về thuật ngữ

16học và từ điển học Nổi bật là các cuốn từ điển của các tác giả WilliamOuthwaite, Tom Bottomore, David

Jary- Julia Jary, Bryan S Turner, John Scott, Gordon Marshall Xem [93], [97], [100], [109].

1.1.3.2 ình hình nghiên cứu thuật ngữ xã hội học ở ViệtNam

Sự phát triển của xã hội học ở Việt Nam là một bước tiến với rất nhiềuchặng đường khác nhau Ngay từ những năm 60 của thế kỷ XX tri thức xã hộihọc đã được nghiên cứu, giảng dạy ở miền Nam Việt Nam, tuy đối tượngtiếp cận không nhiều, nhưng nó đã tạo ra được một tiền lệ cho việc nghiêncứu xã hội học ở Việt Nam về sau Đến năm 1977, Ban Xã hội học - tiền thâncủa Viện Xã hội học ngày nay thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam đượcthành lập, đã tạo cơ sở cho sự phát triển của xã hội học Việt Nam, trong đó

có việc thúc đẩy biên soạn và giảng dạy Xã hội học đại cương tại các Viện,trường Đại học, cao đẳng trong cả nước Bước sang đầu thập niên 80 của thế

kỷ XX, Tạp chí Xã hội học ra đời (1983), thuộc Viện Xã hội học là một sự kiệnquan trọng nhằm tạo ra một diễn đàn học thuật về xã hội học ở Việt Nam.Chính điều này đã thúc đẩy không chỉ các nghiên cứu xã hội học mà còn cảcông tác biên soạn và giảng dạy xã hội học đại cương Bên cạnh nhiệm vụnghiên cứu, hợp tác đào tạo và dịch thuật cũng được chú trọng Việc biênsoạn và giảng dạy xã hội học ở Việt Nam trong thời gian này đã được xúc tiến

ở khá nhiều nơi trên cả nước

Đến năm 1991, Khoa Xã hội học-Tâm lý của Trường Đại học Tổng hợp

Hà Nội, cơ sở đào tạo cử nhân Xã hội học chính quy đầu tiên trong cả nướcđược thành lập đã đánh dấu một bước phát triển xã hội học ở nước ta Xãhội học đã khẳng định vị thế quan trọng của mình trong hệ thống các ngànhkhoa học và ngày càng được xã hội quan tâm

Bước sang thế kỷ mới, ngành xã hội học cũng đã có những bước chuyểnmình, dần trưởng thành và khẳng định được vai trò, vị trí của mình trong xã hội.Những thành tựu to lớn của các nghiên cứu xã hội học thực nghiệm với nhiều

đề tài được triển khai, mang lại những kết quả hết sức ý nghĩa cho các nhà

quản lý xã hội, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước Ngoài việcbiên soạn công tác dịch thuật các tài liệu về xã hội học cũng không ngừng đượcđẩy mạnh Không chỉ có các Viện nghiên cứu, mà các trường đại học cũngtham gia tích

cực vào hoạt động này Việc biên soạn và dịch thuật các tài liệu xã hội học đạicương phục vụ cho công tác giảng dạy cho thấy phần nào sự phát triển cả về

sự phổ biến lẫn chiều sâu tri thức Tuy vậy, các công trình nghiên cứu về thuậtngữ xã hội học chưa nhiều Có thể nhận thấy các công trình nghiên cứu vềthuật ngữ xã hội học là các cuốn từ điển giải thích được các tác giả NguyễnKhắc Viện, Thanh Lê, Nguỵ Hữu Tâm, Bùi Thế Cường biên soạn hoặc chuyểndịch từ tiếng Đức, Anh sang tiếng Việt Xem [2], [4], [10], [15] phần ngữ liệunghiên cứu

Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học ở Việt Nam có sốlượng khá khiêm tốn và số lượng thuật ngữ xã hội học được chuyển dịch từtiếng nước ngoài sang tiếng Việt chưa nhiều Việc vay mượn thuật ngữ tiếngAnh nói chung còn khá phổ biến Bên cạnh đó, đến nay chưa có công trìnhnào nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh vàtiếng Việt Để thực hiện tốt vai trò quan trọng của mình trong sự phát triểncủa xã hội, cũng như để ngày càng phát triển lớn mạnh, xã hội học đặc biệt là

hệ thuật ngữ xã hội học cần được nghiên cứu sâu rộng hơn cả về lý luận vàthực tiễn Chính vì các lí do này, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu “Đốichiếu thuật ngữ xã hội học Anh-Việt” để nghiên cứu đối chiếu

1.2 Cơ sở lí luận

1.2.1 Thuật ngữ và các khái niệm liên quan

1.2.1.1 Khái niệm thuật ngữ

Cho đến nay, các nhà ngôn ngữ học thế giới và Việt Nam đưa ra nhiềuquan niệm về thuật ngữ Xuất phát từ cách nhìn khác nhau mà các nhà khoahọc đã đưa ra cách hiểu khác nhau về thuật ngữ Từ góc độ ngôn ngữ học,các nhà nghiên cứu đưa ra định nghĩa thuật ngữ gắn với nội dung khái niệm

mà nó biểu thị Một số tác giả lại lấy chức năng của thuật ngữ tạo nét khubiệt hình thành khái niệm của nó

Đại diện cho xu hướng định nghĩa thuật ngữ gắn với khái niệm mà nó

biểu đạt là các nhà nghiên cứu Xô Viết Tác giả V.P Danilenko cho rằng “Thuậtngữ dù là từ (ghép hay đơn) hay cụm từ đều là một ký hiệu mà một kháiniệm tương ứng với nó” và “Bản chất của thuật ngữ với tư cách là một kháiniệm hoàn