HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

Muốn học sinh không quay lưng với môn Lịch sử, muốn nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử cần phải có biện pháp cải cách, đổi mới cách dạy và học một cách đồng bộ, trong đó sử dụng phương tiện dạy học (PTDH) là một trong những biện pháp hiệu quả mà trọng tâm là sử dụng PTDH trong hình thành biểu tượng lịch sử.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG NAM KHOA TIỂU HỌC – MẦM NON

- -PHẠM THỊ THU TUYỀN

HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA SỬ DỤNG

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC.

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Quảng Nam, tháng 05 năm 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin được gởi lời cảm ơn chân thành nhất đến toàn thểgiảng viên khoa Tiểu học – Mầm non trường Đại học Quảng Nam đã tạo điều

kiện cho tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp với đề tài: “Hình thành biểu tượng

lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học”.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo – ThS Lê Thị Bình, cô làngười trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, ủng hộ, động viên tinh thần và tạo điều kiệnthuận lợi cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Xin chân thành cảm ơn đến tất cả các thầy, cô giáo, BGH nhà trường, các

em HS trường Tiểu học Hùng Vương, TP Tam Kỳ đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôitrong quá trình khảo sát thực trạng, thực nghiệm sư phạm tại trường

Cuối cùng, tôi xin gởi lời cảm ơn đến bạn bè, gia đình, người thân, nhữngngười đã luôn ở bên cạnh, động viên tôi trong suốt thời gian vừa qua

Mặc dù đã rất cố gắng để để hoàn thành đề tài một cách hoàn chỉnh nhất.Song do buổi đầu mới làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, điều kiện thờigian có hạn và khả năng còn hạn chế nên bài làm không tránh khỏi những thiếusót nhất định Vì vậy, những lời nhận xét, góp ý kiến của thầy cô và các bạnchính là điều kiện để khóa luận ngày một hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tam Kỳ, tháng 5 năm 2018Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Thu Tuyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số dữliệu và kết quả nghiên cứu nêu trong khóa luận này là trung thực, được các đồngtác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trìnhnào khác

Tam Kỳ, tháng 5 năm 2018Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Thu Tuyền

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 2

6 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

7 Đóng góp của đề tài 5

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 6

9 Cấu trúc tổng quan của đề tài 6

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 7

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.1.1 Biểu tượng lịch sử 7

1.1.2 Một số vấn đề về phương tiện dạy học (Phương tiện kỹ thuật) 11

1.1.3 Đặc điểm nhận thức lứa tuổi học sinh lớp 4 15

1.2 Cơ sở thực tiễn 17

1.2.1 Mục tiêu và nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4 17

1.2.2 Thực trạng về hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học 19

Tiểu kết chương 1 33

CHƯƠNG 2 HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ 34

CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA SỬ DỤNG 34

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC 34

2.1 Cơ sở xây dựng biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học 34

2.1.1 Một số căn cứ để xây dựng biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học 34

2.1.2 Một số nguyên tắc để xây dựng biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học 36

2.2 Hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện

dạy học 38

2.2.1 Khai thác nội dung bài học hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 38

2.2.2 Khai thác tranh ảnh, lược đồ, video nhằm hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 42

2.2.3 Kết hợp sử dụng phương tiện dạy học với các phương pháp dạy học tích cực nhằm hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 48

Tiểu kết chương 2 63

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 64

3.1 Mô tả thực nghiệm sư phạm 64

3.2 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 75

3.3 Kết quả thực nghiệm 75

Tiểu kết chương 3 81

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 82

1 Kết luận 82

2 Khuyến nghị 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84 PHỤ LỤC

Bảng 1.4 Những phương pháp dạy học giáo viên đã sử dụng để

hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 23Bảng 1.5 Vai trò của phương tiện dạy học trong việc hình thành

biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 24Bảng 1.6 Mức độ hiệu quả khi hình thành biểu tượng lịch sử

cho học sinh lớp 4 thông qua phương tiện dạy học 24Bảng 1.7 Những phương tiện dạy học có thể hình thành biểu

Bảng 1.8

Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng phương

tiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử cho

học sinh lớp 4

26

Bảng 1.9

Những thuận lợi của giáo viên khi sử dụng phương

tiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử cho

học sinh lớp 4

27

Bảng 1.10 Sự cần thiết của việc hình thành biểu tượng lịch sử

cho học sinh lớp 4 thông qua phương tiện dạy học 28Bảng 1.11 Mức độ khó khăn khi học Lịch sử của học sinh 29Bảng 1.12 Những khó khăn thường gặp của học sinh khi hình

Bảng 1.13 Mức độ sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành

biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 30Bảng 1.14 Mức độ hứng thú của học sinh khi được học lịch sử

Bảng 1.15 Mức độ hiểu bài của học sinh sau mỗi tiết Lịch sử 31Bảng 2.1 Khai thác nội dung dạy học hình thành biểu tượng lịch

Bảng 3.1 Kết quả trả lời các câu hỏi bài tập của học sinh qua bài

“Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)” 76Bảng 3.2 Tổng kết kết quả học tập của học sinh thông qua bài 78

“Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)”.

Bảng 3.3 Mức độ hứng thú của học sinh sau khi học tiết Lịch

Bảng 3.4 Mức độ hiểu bài của học sinh sau khi học Lịch sử 80

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1.1 Những khó khăn thường gặp của giáo viên khi hình

thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 22Biểu đồ 1.2 Những phương pháp dạy học giáo viên đã sử dụng để

hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 23Biểu đồ 1.3 Những phương tiện dạy học có thể hình thành biểu

Biểu đồ 1.4

Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng phươngtiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử chohọc sinh lớp 4

26

Biểu đồ 1.5

Những thuận lợi của giáo viên khi sử dụng phươngtiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử chohọc sinh lớp 4

28Biểu đồ 1.6 Mức độ khó khăn khi học Lịch sử của học sinh 29Biểu đồ 1.7 Những khó khăn thường gặp của học sinh khi hình

Biểu đồ 1.8 Mức độ sử dụng phương tiện dạy học trong hình

thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 30Biểu đồ 1.9 Mức độ hứng thú của học sinh khi được học lịch sử

Biểu đồ 1.10 Mức độ hiểu bài của học sinh sau mỗi tiết Lịch sử 32Biểu đồ 1.11 Kết quả trả lời các câu hỏi bài tập của học sinh qua

bài “Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)” 76Biểu đồ 1.12 Tổng kết kết quả học tập của học sinh thông qua bài

“Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)” 78Biểu đồ 1.13 Mức độ hứng thú của học sinh sau khi học tiết Lịch

Biểu đồ 1.14 Mức độ hiểu bài của học sinh sau khi học Lịch sử 80

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Lịch sử đóng một vai trò vô cùng quan trọng, bởi lịch sử vừa là một công

cụ của công tác sư phạm, vừa có tác dụng trong việc bồi dưỡng thế hệ trẻ về lòngyêu nước và lòng tự hào dân tộc Vì vậy, tri thức lịch sử được xem là một trongnhững bộ phận quan trọng nhất của nền văn hóa chung của nhân loại và không có

bộ phận quan trọng này thì không thể coi việc giáo dục con người đã hoàn thànhđầy đủ Bác Hồ lúc sinh thời đã rất quan tâm đến việc học và truyền bá kiến thứclịch sử nước nhà Câu thơ mở đầu trong quyển “Lịch sử nước ta” của Bác đượcxem là “Tuyên ngôn”, “Lời chỉ dẫn sư phạm” trong giáo dục lịch sử nói chung,trong dạy học Lịch sử ở trường Tiểu học nói riêng:

“Dân ta phải biết sử taCho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

Trước hết phải “biết” và trên cơ sở ấy để “tường” (hiểu sâu sắc) lịch sử, từnguồn gốc dân tộc, từ thuở ban đầu dựng nước và rút ra những bài học, kinhnghiệm quý báu cho cuộc sống hiện tại và tương lai… Học Lịch sử sẽ giúp họcsinh (HS) thấy được quá trình phát triển của một đất nước, một dân tộc mà rộnghơn là cả xã hội Thông qua bộ môn này, giúp các em hiểu hơn về truyền thống tốtđẹp của dân tộc, tự hào về non sông, đất nước Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hộihiện nay, không nhiều người hiểu và nắm rõ về lịch sử dân tộc bởi chương trìnhquá khô cứng, không hấp dẫn, nhiều mốc thời gian sự kiện khó nhớ gây rối loạnkhiến việc học trở nên nhàm chán Chính vì những lí do này, lâu dần sẽ tạo ra một

lỗ hổng kiến thức rất lớn, điều này đã được phản ánh trong kết quả kì thi tốt nghiệpphổ thông và đại học trong thời gian vừa qua - điểm thi môn Lịch sử quá thấp Vậylàm thế nào để dạy học Lịch sử có hiệu quả, làm thế nào để hình thành biểu tượnglịch sử cho HS có hiệu quả? Đó chính là trăn trở của ngành giáo dục nói riêng vàcủa xã hội nói chung

Muốn học sinh không quay lưng với môn Lịch sử, muốn nâng cao chấtlượng dạy học môn Lịch sử cần phải có biện pháp cải cách, đổi mới cách dạy vàhọc một cách đồng bộ, trong đó sử dụng phương tiện dạy học (PTDH) là mộttrong những biện pháp hiệu quả nhất mà trọng tâm là sử dụng PTDH trong hình

thành biểu tượng lịch sử Tuy nhiên, thực trạng hiện nay, đội ngũ giáo viên sửdụng thành thạo, nắm vững cách thức và kỹ năng sử dụng các phương tiện dạyhọc trong hình thành biểu tượng lịch sử chưa nhiều nên hiệu quả mang lại cònhạn chế Với hi vọng bước đầu có những biến đổi đáng kể trong giảng dạy, cũngnhư kết quả học tập của HS, dẫn dắt HS lĩnh hội các biểu tượng lịch sử một cáchchính xác hơn, trọn vẹn hơn bằng con đường nhanh hơn và thuận lợi hơn, chúng

tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

thông qua sử dụng phương tiện dạy học”.

2 Mục đích nghiên cứu

Hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 thông qua sử dụng PTDHnhằm nâng cao chất lượng dạy và học, đồng thời giúp cho việc hình thành biểutượng lịch sử cho HS đạt hiệu quả cao

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 thông qua sử dụngPTDH

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Lịch sử lớp 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về hình thành biểu tượnglịch sử cho HS lớp 4 thông qua sử dụng PTDH

- Nghiên cứu thực trạng về hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4thông qua sử dụng PTDH

- Đề xuất một số biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4thông qua sử dụng PTDH

- Thiết kế kế hoạch dạy học hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4thông qua sử dụng PTDH và thực nghiệm sư phạm

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Phương pháp đọc tài liệu: Chọn và đọc các sách báo, đề tài nghiên cứu, báocáo khoa học viết về sử dụng PTDH trong dạy học Lịch sử có liên quan đến đề tài

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

5.2.1 Phương pháp điều tra

Xây dựng phiếu điều tra gồm hệ thống các câu hỏi về thực trạng hìnhthành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 thông qua sử dụng các PTDH

5.2.3 Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia

Tham khảo ý kiến của thầy cô giáo trong khoa Tiểu học - Mầm non vàthầy cô giáo tại trường Tiểu học Hùng Vương, TP Tam Kỳ để có định hướngđúng đắn trong quá trình nghiên cứu góp phần hoàn thiện nội dung nghiên cứu

HS khi học Sử Kiểm tra kết quả điều tra, quan sát các hiện tượng giáo dục đểkhẳng định lại cho chắc chắn các kết luận đã rút ra

5.3 Phương pháp thống kê toán học

Phương pháp này dùng để phân tích và xử lý các kết quả thu được qua quátrình điều tra và tổ chức thực nghiệm

6 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Hình thành biểu tượng lịch sử là một trong những vấn đề nhận được sựquan tâm của nhà giáo dục, các thầy cô đang trực tiếp giảng dạy ở các trường phổthông Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này

- Hải Bình (2016), “Biện pháp tái hiện sâu sắc biểu tượng lịch sử qua dạy

học liên môn”, SKKN, trường Trung học phổ thông Lê Văn Thiêm, tỉnh Lai

Châu Đề tài đã nhấn mạnh được việc hình thành biểu tượng Lịch sử cho họcsinh là rất quan trọng và đã đưa ra một số biện pháp giải quyết việc giúp học sinhnắm vững kiến thức lịch sử Tuy nhiên, chưa có biện pháp sử dụng phương tiệndạy học trong hình thành biểu tượng Lịch sử

- Tổ sử, địa, công dân (2014), “Khắc họa biểu tượng nhân vật lịch sử Việt

Nam trong giảng dạy lịch sử Việt Nam ở trường Trung học sơ sở”, trường THCS

Liêng Trang, tỉnh Lâm Đồng Đề tài nghiên cứu về một trong các loại biểu tượngLịch sử là biểu tượng về nhân vật lịch sử đồng thời đưa ra các kinh nghiệm cũngnhư các biện pháp để giúp nâng cao chất lượng dạy học Tuy nhiên, các biệnpháp vẫn chưa được trình bày cụ thể, chưa đi sâu vào mỗi biện pháp mà chỉ mangtính khái quát chung

- Nguyễn Thị Bích Thuyền (2013), “Tạo biểu tượng nhân vật lịch sử Việt

Nam chương trình lớp 11”, luận văn tốt nghiệp, Đại học Cần Thơ Đề tài đề cập

trực tiếp đến vấn đề biểu tượng trong dạy học Lịch sử, cung cấp cho chúng tôinhững thông tin, kiến thức cơ bản chính xác về biểu tượng Lịch sử và đó là cơ sở

để chúng tôi đưa ra các biện pháp hình thành biểu tượng Lịch sử hiệu quả

- Phạm Thị Thúy (2015), “Tạo biểu tượng về những biến cố lớn trong dạy

học Lịch sử Việt Nam lớp 11 Trung học phổ thông”, luận văn Thạc sĩ, Đại học

Quốc gia Hà Nội Đề tài nêu ra hệ thống các câu hỏi điển hình để giúp học sinhnắm vững kiến thức lịch sử và đó là một phần trong quá trình sử dụng phươngtiện dạy học để hình thành biểu tượng Lịch sử

- Nguyễn Ngọc Thanh (2016), “Biện pháp giúp học sinh nhớ ngay, nhớ

lâu nhân vật lịch sử”, Trường THPT Quảng Xương 2 - Thanh Hóa, SKKN Đề

tài nghiên cứu và đưa ra các biện pháp giúp học sinh thêm yêu thích môn học vànhững lưu ý khi dạy học Lịch sử

- Lương Nguyên (2014), “Khắc họa biểu tượng nhân vật trong giờ học

môn lịch sử”, THCS Lý Nhân - Vĩnh Tường, SKKN Đề tài đưa ra các biện pháp

thủ công để khắc họa nhân vật lịch sử như mô tả hình dáng hay các chi tiết điển

hình của nhân vật, chưa đưa ra biện pháp dùng phương tiện dạy học trong hìnhthành biểu tượng Lịch sử.

- Đinh Thị Liễu và đồng tác giả (2012), “Khắc sâu biểu tượng nhân vật

lịch sử cho học sinh lớp 4,5 trong môn Lịch sử”, Tuyển tập báo cáo Hội nghị sinh

viên nghiên cứu khoa học lần thứ 8 Đại học Đà Nẵng Đề tài đã tìm hiểu về líluận và thực tiễn dạy học khắc sâu biểu tượng nhân vật lịch sử trong nhà trườngTiểu học và đưa ra một số biện pháp nhằm hình thành biểu tượng nhân vật chohọc sinh như sưu tầm các tư liệu về nhân vật, tổ chức các hoạt động ngoài giờ lênlớp

- Lê Kim Chi (2014), “Tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh dân tộc thiểu

số ở Sơn La khi dạy bài 9: Cách mạng mùa thu và bài 10: Bác Hồ đọc tuyên ngôn độc lập, SGK Lịch sử và Địa lý 5”, Khóa luận tốt nghiệp Đại học Tây Bắc,

Sơn La năm 2014 Đề tài nêu lên vai trò của biểu tượng trong dạy học lịch sử,đồng thời tìm hiểu thực tế và đưa ra các biện pháp tạo biểu tượng lịch sử cho họcsinh dân tộc thiểu số trong SGK Lịch sử và Địa lý lớp 5

Như vậy, qua tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề tôi thấy việc hình thànhbiểu tượng lịch sử cho HS đã được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Tuynhiên, vấn đề này chỉ được nghiên cứu với đối tượng nghiên cứu là HS cấp II vàcấp III còn bậc Tiểu học thì lại ít được nghiên cứu Đặc biệt chưa có công trình

nghiên cứu về việc: “Hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua

sử dụng phương tiện dạy học”.

8 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 thông qua sử dụng PTDH(phương tiện kĩ thuật) tại trường Tiểu học Hùng Vương, TP Tam Kỳ

9 Cấu trúc tổng quan của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục thì khóa luậngồm có 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hình thành biểu tượng lịch sửcho HS lớp 4 thông qua sử dụng PTDH

- Chương 2: Biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho HS lớp 4 thôngqua sử dụng PTDH

- Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG LỊCH SỬ CHO HỌC SINH LỚP 4 THÔNG QUA SỬ DỤNG

PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Biểu tượng lịch sử

1.1.1.1 Biểu tượng

Biểu tượng là khái niệm được giải thích ở các mức độ và lĩnh vực nhậnthức khác nhau Theo tâm lí học, biểu tượng là biểu tượng của kí ức Tức lànhững hình ảnh của các sự vật, hiện tượng không phải đang được tri giác mà là

đã được tri giác trước đây Trong quá trình tri giác thế giới khách quan, conngười phản ánh sự vật và hiện tượng xung quanh mình dưới dạng các hình ảnh và

sự phản ánh đó mang tính trực quan Các hình ảnh trực quan đó luôn tác động lêncác cơ quan thụ cảm khác nhau của hệ thần kinh con người và được duy trì mộtkhoảng thời gian nhất định trong ý thức của họ Với quan niệm trên P A Ruđích

cho rằng: “Biểu tượng là những sự vật, hiện tượng của thế giới xung quanh được

giữ lại trong ý thức và hình ảnh trên cơ sở tri giác và cảm giác xảy ra trước đó”[13;26]

1.1.1.2 Biểu tượng lịch sử

Mục đích của dạy học Lịch sử là giáo viên giúp học sinh hình dung nhữngkết quả của quá khứ biết và ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch sử Quan trọnghơn là HS phải hiểu được lịch sử tức là phải hiểu được bản chất của sự kiện Haynói cách khác, dạy học Lịch sử cũng như bất cứ dạy cái gì đều đòi hỏi người thầykhêu gợi cái thông minh chứ không phải bắt buộc cái trí nhớ làm việc, bắt ghi

chép rồi trả lời Với những quan niệm trên có thể định nghĩa: “Biểu tượng lịch sử

là hình ảnh về những sự kiện nhân vật lịch sử, hoàn cảnh địa lý, vv… được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất” [7;16].

Cũng như biểu tượng nói chung, biểu tượng lịch sử tái hiện những đặctrưng cơ bản nhất của sự kiện, hiện tượng lịch sử Tuy nhiên, việc tạo biểu tượnglịch sử cho học sinh không chỉ thể hiện ở vẻ bề ngoài mà còn đi sâu vào bản chất

sự kiện, nêu đặc trưng, tính chất của sự kiện để tiến tới nắm khái niệm lịch sử.Như vậy, việc tạo biểu tượng cho học sinh là một vấn đề quan trọng vì yêu cầu

cơ bản của dạy học lịch sử là phải tái tạo lại những hình ảnh về các sự kiện đúngnhư nó tồn tại Tuy nhiên, những sự kiện lịch sử đó học sinh không trực tiếp quansát được và nó xa lạ với đời sống hiện nay, xa lạ với những kinh nghiệm và hiểubiết của các em Chính vì thế, biểu tượng lịch sử là cơ sở để học sinh hiểu sâu sắccác sự kiện, giúp các em hình thành những khái niệm lịch sử, có ý nghĩa giáo dụcrất lớn đối với học sinh

1.1.1.3 Các loại biểu tượng lịch sử

Biểu tượng lịch sử có thể chia thành các loại sau:

- Biểu tượng về hoàn cảnh địa lý

Một sự kiện lịch sử bao giờ cũng diễn ra trong một không gian nhất định.Không gian của sự kiện có thể là một khu vực rộng lớn hoặc diễn ra trong phạm

vi hẹp như địa điểm của một trận đánh hay một cuộc khởi nghĩa Vì vậy, tạo biểutượng về hoàn cảnh địa lý là yêu cầu bắt buộc trong dạy học lịch sử để xác địnhchính xác không gian diễn ra sự kiện lịch sử Nếu như học sinh không có nhữnghình ảnh về hoàn cảnh địa lý nơi xảy ra sự kiện lịch sử thì những hiểu biết về sựkiện lịch sử đó trở nên mơ hồ và không thể khắc sâu trong đầu óc của học sinh

Nghĩa là việc tạo biểu tượng lịch sử đã không thành công [7;20].

Ví dụ 1.1: Bài “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ nhất (Năm

981), GV cần hình thành cho HS về địa điểm diễn ra trận chiến giữa ta và giặc đó

là trên sông Như Nguyệt, đoạn sông mà Lý Thường Kiệt chọn lựa xây dựngphòng tuyến có vị trí mang tính chiến lược: có núi ở cả hai bên bờ, có chiều dàikhá rộng, con sông chặn mọi đường trên bộ có thể dùng để tiến quân vào ThăngLong… Vì địa thế quan trọng này, Lý Thường Kiệt quyết định lập một phòngtuyến tại đây nhằm đánh một trận chiến lược GV cần cho học sinh xem hình ảnhtrên sông với chiến tuyến cao như thành, cọc tre, chông tre tua tủa cắm suốt từbãi vào chiến lũy Trên mặt thành có tre đóng thành mấy tầng, từ đó có thể khắcsâu vào trí nhớ của học sinh

Ví dụ 1.2: Bài “Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo (Năm 938)”,

GV hình thành kiến thức cho HS về địa thế trên sông Bạch Đằng với thuận lợi làcửa ngõ giao thông quan trọng phía đông bắc từ biển Đông vào đất Việt Theocửa Nam Triệu vào Bạch Đằng, địch có thể ngược lên và tiến đến thành Cổ Loahoặc thành Đại La hoàn toàn bằng đường sông Theo đó, Ngô Quyền lợi dụnghiện tượng thủy triều lên xuống để lên kế hoạch và việc lựa chọn chiến trườngcho trận quyết chiến đã được quyết định là sông Bạch Đằng GV cần cho họcsinh xem hình ảnh trên sông Bạch Đằng để HS có thể hình dung ra trận địa điểmdiễn ra trận chiến đó Từ đó, học sinh có thể dễ dàng hơn trong việc khắc sâukiến thức về địa điểm xảy ra trận đánh

- Biểu tượng về nền văn hóa vật chất

Đó là những hình ảnh về những thành tựu của loài người trong việc chếngự thiên nhiên, trong lao động sáng tạo sản xuất ra của cải vật chất cũng nhưvăn hóa tinh thần của xã hội loài người Chẳng hạn, khi nói về Kinh Thành Huế,một công trình kiến trúc và nghệ thuật tuyệt đẹp, một di sản văn hóa của lịch sửloài người thì giáo viên cần phải tạo cho học sinh những biểu tượng về sự uynghiêm của công trình này với sự tài hoa, tinh thần lao động sáng tạo và trình độkiến trúc của hàng chục vạn dân thời nhà Nguyễn Hay nói về chùa thời Lý, GVsưu tầm các hình ảnh về chùa thời Lý đồng thời khắc sâu cho HS sự độc đáotrong kiến trúc cùng với sự quy mô trong chùa, điều này cho thấy chùa thời Lý đã

đạt được những thành tựu đáng kể [7;22].

- Biểu tượng nhân vật lịch sử

Nhân vật lịch sử bao gồm có nhân vật chính diện và nhân vật phản diện,

họ là những đại biểu điển hình của một giai cấp, một tập đoàn xã hội, là nhữngnhân vật có ảnh hưởng đặc biệt đối với lịch sử thế giới cũng như lịch sử ViệtNam Điều này giúp HS hiểu được một cách tương đối và đầy đủ bản chất củatừng giai cấp hay tầng lớp xã hội nhất định Từ đó lí giải các mối quan hệ xã hội

của cá nhân, hình thành cho HS khái niệm về giai cấp đấu tranh cách mạng [7]

Ví dụ 1.3: Khi học về nhân vật Đinh Bộ Lĩnh trong bài: “Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn

12 sứ quân”, GV sưu tầm các tranh ảnh về ông và giới thiệu cho HS bằng cách

scan các hình ảnh trên slide, qua đó cho HS thấy được tinh thần kháng chiến, sựcương nghị, mưu cao và có chí lớn trong con người ông.

Ví dụ 1.4: Hay nhân vật Quang Trung trong bài: “Quang Trung đại phá quân

Thanh (năm 1789), GV cần cho HS quan sát các hình ảnh về các cuộc chiến củaông hay các đền thờ tưởng niệm mà nhân dân ta đã lập qua đó dùng lời nói kếthợp với tranh để hình thành biểu tượng ở các em về nhân vật Quang Trung Từ

đó, HS thấy được sự tài giỏi, anh dũng trong các cuộc kháng chiến của vuaQuang Trung, các em sẽ luôn ghi nhớ và biết ơn về vị anh hùng dân tộc này

- Biểu tượng lịch sử về thời gian

Một gian đoạn lịch sử đều thể hiện một sự kiện, một hiện tượng lịch sửnhất định Cụ thể hóa thời điểm xảy ra sự kiện lịch sử, xác định về thời gian làmột đặc điểm của việc nhận thức một sự kiện lịch sử Điều này giúp cho HS hiểuchính xác hơn tính chất và ý nghĩa của các sự kiện Chúng ta có thể xác địnhkhoảng thời gian xảy ra sự kiện hay hiện tượng lịch sử mà không cần phải chínhxác cụ thể về ngày, tháng, năm mà việc xác định này chỉ mang tính tương đối.Điều này được thực hiện khi chúng ta phân tích một sự kiện lịch sử mà không thể

xác định mốc thời gian chính xác [7;23].

Ví dụ 1.5: Sau khi học xong bài: “Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm

1789)”, GV có thể xác định lại khoảng thời xảy ra sự kiện là vào mùa xuân năm

1789 Bởi để nhớ chính xác được ngày tháng xảy ra trận đánh là rất khó, có quánhiều ngày để HS cần phải nhớ Do vậy, GV có thể cho HS quan sát hình ảnh vàongày đầu xuân năm 1789, khi mà nhân dân đang nô nức đón tết thì trận chiếndiễn ra

- Biểu tượng lịch sử về những quan hệ xã hội của con người

Biểu tượng lịch sử về quan hệ xã hội là việc giúp HS nắm vững về quan

hệ giữa con người với con người trong lịch sử Mối quan hệ giữa người vớingười trong lịch sử có mối quan hệ với nhau như thế nào, họ đại diện cho tầng

lớp nào, có vai trò như thế nào trong xã hội [7;25]

Biểu tượng lịch sử về những quan hệ xã hội của con người trong quá khứgiúp HS có cái nhìn khái quát, tổng thể về xã hội trong lịch sử Từ đó, các em sẽ

hiểu hơn về đời sống của nhân dân ta, hình dung được quá trình tiến tới xã hộilúc bấy giờ Một xã hội thu nhỏ sẽ được hiện ra khi các em nắm rõ được mối

quan hệ của con người trong lịch sử [7;25]

Ví dụ 1.6: Khi hình thành biểu tượng thời nhà Nguyễn về mối quan hệ giai cấp

giữa vua và lính cận vệ, GV cho HS quan sát tranh ảnh trên slide để HS có thể dễdàng thấy được quyền hành của vua thời Nguyễn, vua nhà Nguyễn không chịuchia sẻ quyền hành cho bất cứ và dùng mọi biện pháp để thâu tóm quyền hànhvào tay mình, kiên quyết bảo về ngai vàng của mình Với bộ luật Gia Long bảo

vệ quyền hành tuyệt đối của nhà vua, đề cao vị trí của quan lại, trừng trị tàn bạo

kẻ chống đối

1.1.1.4 Các bước hình thành biểu tượng lịch sử.

- Bước 1: Xác định mục tiêu và biểu tượng lịch sử

- Bước 2: Cho HS quan sát biểu tượng lịch sử

- Bước 3: Tổ chức cho HS hình thành biểu tượng lịch sử

- Bước 4: GV kết luận về biểu tượng lịch sử

- Bước 5: GV củng cố biểu tượng lịch sử đã được hình thành

1.1.2 Một số vấn đề về phương tiện dạy học (Phương tiện kỹ thuật)

1.1.2.1 Phương tiện dạy học (Phương tiện kỹ thuật)

Có nhiều cách hiểu khác nhau về phương tiện dạy học:

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Phương tiện dạy học là chỉ một vật

thể hoặc một tập hợp các vật thể mà GV sử dụng trong quá trình dạy học để nâng cao hiệu quả của quá trình này, giúp HS lĩnh hội khái niệm, định luật,… hình thành các tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ cần thiết”.

Theo Nguyễn Ngọc Quang: “Phương tiện dạy học bao gồm mọi thiết bị kỹ

thuật từ đơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễ dàng cho sự truyền đạt và tiếp thu kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo”.

Từ những cách hiểu như trên, ta có thể hiểu một cách khái quát: “PTDH

là một tập hợp tất cả các phương tiện vật chất cần thiết mà người GV và HS sử dụng trong quá trình dạy học nhằm đạt được mục đích dạy học”

Như vậy, PTDH là những công cụ giúp người GV tổ chức, điều khiển quátrình dạy học (thông báo thông tin, tổ chức – kích thích hoạt động nhận thức,kiểm tra, đánh giá…) và những công cụ giúp người HS lĩnh hội tri thức cũng như

tổ chức hoạt động nhận thức của mình có hiệu quả

1.1.2.2 Các loại phương tiện dạy học (Phương tiện kỹ thuật)

Có thể phân loại các phương tiện dạy học theo một vài cách khác nhau tùytheo quan điểm sử dụng Trong phạm vi đề tài này chúng tôi dựa vào cấu tạo củaphương tiện có thể phân các loại phương tiện dạy học thành hai loại: các phương

tiện dạy học truyền thống và các phương tiện dạy học hiện đại [15;60].

- Phương tiện dạy học truyền thống gồm: tranh, ảnh, bảng, sơ đồ, hình vẽ,phiếu học tập, sách giáo khoa, bản đồ giáo khoa, mô hình, dụng cụ,… Đặc điểmcác PTDH truyền thống là được khai thác tri thức trực tiếp, ngay trong bản thâncác phương tiện, không phải thông qua một khâu trung gian nào, rẻ tiền, dễ sử

dụng [15;62]

- Phương tiện dạy học hiện đại (Phương tiện kỹ thuật) gồm: phim Slide;bản trong dùng cho máy chiếu qua đầu; băng, đĩa ghi âm và ghi hình; máy vitính; phần mềm dạy học Như vậy, PTKT là hệ thống các thiết bị, máy móc thuộc

về công nghệ thông tin, nó có nghĩa hẹp hơn PTDH [15;63]

Dựa vào chức năng sử dụng PTDH bao gồm hai khối: khối mang thông tin

và khối truyền tải thông tin tương ứng.

Bảng 1.1 Bảng phân loại phương tiện dạy học theo tính chất

Phim Slide, phim chiếu bóng Máy chiếu Slide, máy chiếu phim

Băng, đĩa ghi âm Radiocassette, đầu đĩa, máy vi tínhVideo, đĩa ghi hình Đầu đĩa hình, máy vi tính

Nguồn: [15;63]

Trong đó, khối mang thông tin là PTDH có chứa đựng thông tin, kiến thức

về nội dung của bài học mà người học cần tìm hiểu Khối truyền tải thông tin làPTDH đảm bảo việc truyền tải thông tin đến người học

Như vậy, giảng dạy có sự hỗ trợ của PTKT là sự kết hợp nhuần nhuyễngiữa khối mang thông tin và khối truyền tải thông tin Nghĩa là muốn khai tháccác thông tin về nội dung kiến thức của bài học từ hình ảnh, biểu đồ, lược đồ củakhối mang thông tin phải phối hợp và sử dụng thêm các máy móc chuyên dùngnhư máy chiếu slide, máy vi tính, đầu đĩa, của khối truyền tải thông tin

1.1.2.3 Một số lưu ý khi sử dụng phương tiện dạy học

PTDH có tác dụng làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức của HS, giúpcho HS thu nhận được kiến thức về các biểu tượng lịch sử Tuy vậy, nếu không sửdụng PTDH một cách hợp lý, hiệu quả thì việc hình thành biểu tượng lịch sử thôngqua PTDH không những không tăng lên mà còn làm cho HS khó hiểu, rối loạn,căng thẳng…Do đó, các nhà sư phạm khi sử dụng PTDH cần phải đảm bảo một sốquy tắc:

- Sử dụng phương tiện đúng lúc: GV sử dụng vào thời điểm phù hợp nhất,khi học sinh đang muốn được nghe nhìn, nhớ lại hoặc hình dung, khi các em

đang muốn thay đổi trạng thái học tập… [14;52].

- Sử dụng phương tiện đúng chỗ: GV để phương tiện ở vị trí thích hợp,giúp mọi HS đều nhìn thấy, nghe thấy Phải đảm bảo sự an toàn của GV, HS cũngnhư giữ gìn phương tiện trong quá trình dạy học… Ví dụ: không nên dùng máychiếu và màn hình mà chiếm hết không gian của lớp học, không nên để học sinh

tiếp xúc với nguồn điện… [14;52].

- Mức độ sử dụng phù hợp: mỗi phương tiện có mức độ sử dụng khácnhau và GV phải sử dụng với mức độ phù hợp, tránh hình thức hoặc tránh lạmdụng Khi sử dụng phương tiện dạy học không làm hạn chế hiệu quả của các

phương pháp dạy học như phát vấn, thuyết trình… [14;53].

- Sử dụng phối hợp các PTDH một cách hiệu quả: Hiện nay, một số GV sửdụng phương tiện còn mang tính hình thức, gần như chỉ để trưng bày, mang lênlớp nhiều phương tiện, nhưng mỗi loại chỉ dùng thoáng qua, không hiệu quả

Ngược lại, có người lạm dụng một loại phương tiện quá mức dẫn đến hiệu quả

mà PTDH mang lại không cao Để khắc phục được điều này, GV cần lưu ý sửdụng các PTDH đúng mức độ và phải phối hợp các PTDH một cách nhuầnnhuyễn, nhịp nhàng mà hiệu quả nhằm giúp người học lĩnh hội tri thức một cách

tự nhiên nhất, tích cực nhất

Như vậy, không phải bao giờ và bất cứ đâu PTDH cũng có tác dụng tíchcực đến hoạt động nhận thức của HS Nhiều khi, nếu được sử dụng không đúngvới những yêu cầu sư phạm cụ thể, PTDH lại có tác dụng theo chiều tiêu cực, làmcho HS hoang mang, hiệu quả tiếp thu kém…Để phát huy hết hiệu quả và nângcao vai trò của PTDH trong hình thành biểu tượng lịch sử thì khi sử dụng phươngtiện người GV phải nắm vững ưu, nhược điểm và các khả năng cũng như yêu cầucủa PTDH để việc sử dụng PTDH phải đạt được mục đích dạy học và góp phần

nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học

Ví dụ 1.7: Khi dạy về hình thành biểu tượng trong bài “Chiến thắng Bạch Đằng

(Năm 938)” giáo viên lạm dụng quá nhiều chức năng của máy chiếu để kể về trậnđánh như thế học sinh khó hình hung được trận đánh đó như thế nào nếu khôngđược nghe kể qua lời của GV Hoặc khi dạy bài Nhà Lý dời đô ra Thăng Long,GVcho HS xem băng hình 3-4 hình ảnh về Thăng Long hiện nay, đó cũng là mộtkiểu lạm dụng phương tiện, xác định không đúng trọng tâm của tiết học

1.1.2.4 Vai trò của việc sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử

* Đối với giáo viên

- Hỗ trợ hiệu quả cho giáo viên trong quá trình tổ chức các hoạt động hìnhthành biểu tượng lịch sử cho người học bởi đảm bảo quá trình dạy học được sinhđộng, thuận tiện, chính xác

- Rút ngắn thời gian giảng dạy mà vẫn bảo đảm người học lĩnh hội đủ nộidung học tập một cách vững chắc bởi kiến thức lịch sử quá dài đối với HS Tiểuhọc Thực hiện tính đặc thù bộ môn, phát triển kỹ năng quan sát, năng lực nhậnthức, tư duy, năng lực so sánh, khái quát hoá, tổng hợp của học sinh

- Giảm nhẹ cường độ lao động của giáo viên, do đó nâng cao hiệu quả dạyhọc, từ đó GV có thời gian mở rộng thêm kiến thức, giúp HS có hứng thú với lịch

sử có thêm kiến thức mới

* Đối với người học

- Kích thích hứng thú học tập cho người học, tạo điều kiện thuận lợi choquá trình lĩnh hội kiến thức lịch sử của người học

- Giúp người học tăng cường trí nhớ, khắc sâu được các biểu tượng lịch

sử, làm cho việc học tập được lâu bền

- Là phương tiện dạy học giúp người học hình thành và rèn luyện các kỹnăng, kỹ xảo cả thao tác trí tuệ lẫn thao tác vật chất Cung cấp thêm kiến thức,kinh nghiệm trực tiếp liên quan đến thực tiễn xã hội và môi trường sống

Trong thực tế người ta khảo sát kết quả học tập của học sinh với nhiềuphương pháp khác nhau đã cho thấy: nếu học sinh chỉ đọc thì kết quả nhớ 10%,nghe thì nhớ 20%, nhìn thì nhớ 30%, được làm thì nhớ 50% và sử dụng đaphương tiện sẽ đạt trên 90% [17] Chính vì vậy, cần sử dụng phương tiện dạy họctrong dạy học lịch sử để có thể cung cấp kiến thức cho học sinh một cách tíchcực, hiệu quả nhất

1.1.3 Đặc điểm nhận thức lứa tuổi học sinh lớp 4

- Chú ý: Ở lớp 4, HS dần hình thành kỹ năng tổ chức điều khiển chú ý của

mình Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế, ở HS đã có sự nổ lực về

ý chí trong hoạt động học tập Trong sự chú ý của HS, bắt đầu xuất hiện giới hạncủa yếu tố thời gian, các em đã định lượng được khoảng thời gian cho phép đểlàm một việc nào đó và cố gắng hoàn thành công việc trong thời gian quy định

Do vậy, việc hình thành biểu tượng lịch sử thông qua phương tiện dạy học là cácvideo, tranh ảnh sẽ tạo ấn tượng và kích thích sự chú ý của học sinh giúp các em

bước đầu tiếp thu bài một cách hiệu quả nhất [9;140]

- Ghi nhớ: Giai đoạn lớp 4 ghi nhớ có ý nghĩa và ghi nhớ từ ngữ được

tăng cường Ghi nhớ chủ định đã phát triển Tuy nhiên, hiệu quả của việc ghi nhớ

có chủ định còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ

của các em, sức hấp dẫn của nội dung, yếu tố tâm lý, tình cảm hay hứng thú củacác em Vì thế, việc sử dụng các phương tiện dạy học như máy chiếu, video,… sẽ

để lại trong bộ não HS những kiến thức đơn giản nhất, khái quát nhất về các biểutượng lịch sử Hơn nữa, còn giúp các em xác định đâu là nội dung quan trọng cầnghi nhớ và đặc biệt phải hình thành ở học sinh tâm lý hứng thú và vui vẻ khi ghi

nhớ kiến thức này [9;142].

- Tư duy: Tư duy của HS ở giai đoạn cuối bậc Tiểu học đã dần chuyển

sang tư duy trừu tượng Khả năng khái quát hóa phát triển dần theo lứa tuổi, lớp

4 bắt đầu biết khái quát hóa lí luận Tuy duy mang đậm màu sắc cảm xúc vàchiếm ưu thế ở tư duy trực quan hành động Các phẩm chất tư duy chuyển dần từtính cụ thể sang tư duy trừu tượng khái quát Tuy nhiên, hoạt động phân tích,tổng hợp kiến thức còn sơ đẳng Vì vậy, các kiến thức về các biểu tượng lịch sửcần phải có phương tiện dạy học để học sinh khái quát về các sự kiện, nhân vật

lịch sử một cách rõ ràng và dễ hiểu nhất [9;145]

- Tri giác: Tri giác của HS bắt đầu mang tính xúc cảm HS thích quan sát

các sự vật, hiện tượng có màu sắc sặc sỡ, hấp dẫn Các em đã phân tích đượctừng đặc điểm của đối tượng, biết tổng hợp thực tiễn, tổng hợp các đặc điểmriêng lẽ theo quy định Tri giác của HS không tự nó phát triển Trong quá trìnhhọc tập, khi tri giác trở thành hoạt động có mục đích đặc biệt, khi trở nên phứctạp và sâu sắc, trở thành hoạt động có phân tích, có phân hóa cao hơn thì tri giác

sẽ mang tính chất của sự quan sát có tổ chức Trong sự phát triển tri giác của HS,

GV Tiểu học có vai trò rất lớn GV là người hằng ngày không chỉ dạy cách nhìn,hình thành kỹ năng nhìn cho HS mà còn cần hướng dẫn các em xem xét; khôngchỉ dạy cho HS nghe mà còn cần chú ý tổ chức một cách đặc biệt hoạt động của

HS để tri giác một đối tượng nào đó, nhằm phát hiện những dấu hiệu bản chấtcủa sự vật, hiện tượng Khi đó phương tiện sẽ là cầu nối cho sự phát triển tri giác

của HS, giúp HS hình thành biểu tượng Lịch sử một cách có tổ chức [9;147].

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Mục tiêu và nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4

1.2.1.1 Mục tiêu dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

Chương trình lịch sử lớp 4 cung cấp cho HS về những vấn đề sau [3]:

- Cung cấp một số kiến thức cơ bản, thiết thực vể các sự kiện, hiện tượng,nhân vật lịch sử tiêu biểu, tương đối có hệ thống theo dòng thời gian lịch sử củaViệt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nay

- Bước đầu hình thành và rèn luyện các kỹ năng: Quan sát sự vật, hiệntượng; nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập, chọn thông tin để đượcgiải đáp; trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,…

- Từng bước phát triển ở HS những thái độ và thói quen: ham học hỏi, tìmhiểu để biết về môi trường xung quanh các em; yêu thiên nhiên, con người, quêhương đất nước; tôn trọng bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và văn hóa gần gũi với HS

1.2.1.2 Nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4

Nội dung chương trình Lịch sử lớp 4 được phân chia theo mốc thời gian

như sau [3;25]:

Buổi đầu dựng nước và giữ nước (từ

khoảng năm 700 TCN đến năm 179 TCN):

Sự ra đời của nền văn minh Văn Lang – Âu

Lạc và những thành tựu chính của nền văn

minh Văn Lang- Âu Lạc

Bài 1: Nước Văn Lang

Bài 2: Nước Âu Lạc

Hơn một nghìn năm đấu tranh dành độc

lập (từ năm 179 TCN đến năm 938): Cuộc

sống của nhân dân ta dưới ách thống trị và

chính sách đồng hóa của triều đại phong

kiến Trung Quốc và phong trào đấu tranh

của nhân dân ta để dành lại độc lập tự chủ

(khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40, chiến

thắng Bạch Đằng năm 938)

Bài 3: Nước ta dưới ách đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc

Bài 4: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (Năm 40)

Bài 5: Chiến thắng Bạch Đằng

do Ngô Quyền lãnh đạo (Năm 938)

Bài 6: Ôn tập

Buổi đầu độc lập (từ năm 938 đến năm

1009) Ổn định đất nước, chống ngoại xâm

với các sự kiện tiêu biểu: Nhà Ngô, Đinh

Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất

đất nước; Lê Hoàn lên ngôi vua lãnh đạo

nhân dân ta tiến hành cuộc kháng chiến

Nước Đại Việt thời Lý (từ năm 1009 dến

năm 1226): Vua Lý Thái Tổ dời đô ra

Thăng Long đổi lại tên nước; Sự phát triển

của đạo Phật; Cuộc kháng chiến chống

quân Tống xâm lược lần thứ hai

(1075-1077)

Bài 9: Nhà Lý dời đô ra Thăng Long

Bài 10: Chùa thời Lý

Bài 11: Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (Năm 1075- 1077)

Nước Đại Việt thời Trần (từ năm 1226 đến

năm 1400): Hoàn cảnh ra đời của nhà Trần;

3 lần kháng chiến chống quân Mông

-Nguyên xâm lược; Công cuộc xây dựng

đất nước ở thời Trần (việc đắp đê); Sự suy

tàn của nhà Trần và hoàn cảnh ra đời của

nhà Hồ

Bài 12: Nhà Trần thành lập.Bài 13: Nhà Trần và việc đắp đê Bài 14: Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.Bài 15: Nước ta cuối thời Trần Nước Đại Việt buổi đầu thời Hậu Lê (thế

kỉ thứ XV): Chiến thắng Chi Lăng; Việc tổ

chức quản lý đất nước; Sự phát triển văn

hóa và khoa học dưới triều Lê Sơ

Bài 16: Chiến thắng Chi Lăng.Bài 17: Nhà Hậu Lê và việc tổ chức quản lý đất nước

Bài 18: Nhà Hậu Lê và việc tổ chức quản lý đất nước

Bài 19: Văn học và khoa học thờiHậu Lê

Nước Đại Việt (Thế kỉ XVI- XVIII): Trịnh

Nguyễn phân tranh; Cuộc khẩn hoang ở

Đàng Trong; Thành thị ở thế kỉ XVI- XIII;

Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra Thăng Long

đại phá quân Thanh; Quang Trung với sự

nghiệp xây dựng đất nước

Bài 21: Trịnh Nguyễn phân canhBài 22: Cuộc khẩn hoang ở ĐàngTrong

Bài 23: Thành thị ở thế kỉ XVI- XVII

Bài 24: Nghĩa quân Tây Sơn tiến

ra Thăng Long (Năm 1786).Bài 25: Quang Trung đại phá quân Thanh (Năm 1789)

Bài 26: Những chính sách về kinh tế và văn hóa của vua Quang Trung.

Buổi đầu thời Nguyễn (từ năm 1802 đến

năm 1858): Nhà Nguyễn thành lập, Kinh

thành Huế

Bài 27: Nhà Nguyễn thành lập.Bài 28: Kinh thành Huế

1.2.2 Thực trạng về hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học

1.2.2.1 Mục đích điều tra

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận về việc hình thành biểu tượng lịch sử cho

HS lớp 4 thông qua sử dụng phương tiện dạy học trường Tiểu học Hùng Vương.Chúng tôi tiến hành điều tra một số khối lớp 4 trường Tiểu học Hùng Vươngnhằm xác lập thực tiễn cho đề tài nghiên cứu Vấn đề đặt ra là vai trò, tầm quantrọng của việc dạy học Lịch sử? Hiệu quả của dạy học Lịch sử? Giáo viên đã sửdụng các phương tiện dạy học nào trong quá trình dạy học Lịch sử?

Để đảm bảo tính khách quan của đề tài, chúng tôi còn tiến hành điều trahọc sinh nhằm tìm hiểu sự mức độ hình thành biểu tượng lịch sử của học sinh?

Từ đó, đề xuất một số biện pháp hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh trongquá trình dạy học

1.2.2.2 Đối tượng điều tra

Trong phạm vi của đề tài, đối tượng mà chúng tôi điều tra là 4 giáo viênchủ nhiệm khối lớp 4 và 70 học sinh lớp 4 trường Tiểu học Hùng Vương, TP Tam

Kỳ, tỉnh Quảng Nam

Các giáo viên mà chúng tôi điều tra đều đạt chuẩn, hầu hết các giáo viênđều có thâm niên giảng dạy từ 15 năm trở lên, với kinh nghiệm dày dạn

1.2.2.3 Phương pháp điều tra

Nhằm đạt được mục đích điều tra đề ra, chúng tôi kết hợp sử dụng cácphương pháp sau:

+ Phương pháp Anket (phiếu điều tra):

Chúng tôi tiến hành điều tra với những nội dung đã được soạn thảo trênđịa bàn đã nêu với tổng số phiếu điều tra là 74 phiếu (4 phiếu hỏi ý kiến giáoviên và 70 phiếu điều tra học sinh và tổng số phiếu thu lại là 74)

+ Phương pháp hỏi ý kiến chuyên gia:

Chúng tôi đã tham khảo ý kiến của các cô giáo tại trường Tiểu học HùngVương và đã được hướng dẫn trong quá trình điều tra góp phần hoàn thiện nộidung nghiên cứu

+ Phương pháp thực nghiệm:

Thiết kế giáo án thực nghiệm và thực hành giảng dạy từ đó đã thấy rõ thựctrạng hình thành biểu tượng Lịch sử của HS thông qua sử dụng phương tiện dạyhọc tại trường Tiểu học Hùng Vương

+ Phương pháp thống kê toán học:

Thống kê, xử lý các số liệu về thực trạng dạy học Lịch sử ở trường Tiểuhọc Hùng Vương Từ đó, thống kê và đưa ra số liệu chính xác

1.2.2.4 Nội dung điều tra

* Đối với giáo viên:

Chúng tôi tiến hành điều tra 4 giáo viên lớp 4 trường Tiểu học HùngVương, TP Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam về các vấn đề:

+ Những khó khăn trong việc hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinhlớp 4

+ Thực trạng của việc sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành biểutượng lịch sử cho học sinh lớp 4.

+ Vai trò, mức độ hiệu quả của việc hình thành biểu tượng lịch sử cho họcsinh lớp 4

+ Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng phương tiện dạy học tronghình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

+ Những phương tiện dạy học có thể sử dụng trong hình thành biểu tượnglịch sử cho học sinh lớp 4

* Đối với học sinh:

Chúng tôi tiến hành điều tra 70 học sinh ở trường Tiểu học Hùng Vương,

TP Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam về:

+ Những khó khăn khi hình thành biểu tượng lịch sử của học sinh lớp 4.+ Thực trạng hứng thú và mức độ hiểu bài khi hình thành biểu tượng lịch

sử của học sinh lớp 4

+ Hiệu quả của việc sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành biểutượng lịch sử cho học sinh lớp 4

1.2.2.5 Kết quả điều tra

Qua quá trình điều tra chúng tôi được kết quả sau:

* Về phía giáo viên

Qua điều tra GV về khái niệm hình thành BTLS thì 100% GV đều hiểu và

trả lời chính xác về BTLS: “BTLS là hình ảnh về những sự kiện, nhân vật lịch

sử, hoàn cảnh địa lý, được phản ánh trong óc HS với những nét chung nhất.”

Khi hỏi về những khó khăn thường gặp trong việc hình thành BTLS cho

HS lớp 4, chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 1.2 Những khó khăn thường gặp của giáo viên khi hình thành biểu tượng

020406080

50

75

Biểu đồ 1.1 Những khó khăn thường gặp của giáo viên khi hình thành biểu

tượng lịch sử cho học sinh lớp 4Như vậy, phần lớn GV đều cho rằng việc hình thành BTLS còn gặp nhiềukhó khăn là do kiến thức về nhân vật, sự kiện quá nhiều (3/4 GV chiếm 75%).Đồng thời, lịch sử còn khô khan, khó nhớ, khó tiếp thu (3/4 GV chiếm 75%).Ngoài ra, có 2 GV (50%) cho rằng vì đặc điểm của môn học là nặng nề về khốilượng và khó tiếp thu nên hầu hết HS không thích học môn Lịch sử Bên cạnh đó,việc hình thành BTLS cho HS còn bị hạn chế bởi điều kiện, cơ sở vật chất củanhà trường Cụ thể, có tới 75% GV cho rằng đồ dùng, PTDH còn chưa đảm bảo

Khi được hỏi về đồ dùng dạy học và PTDH không đảm bảo như thế nào thì

3 GV (75%) cho rằng do Lịch sử lớp 4 dạy về lịch sử Việt Nam trong giai đoạn từbuổi đầu dựng nước đến giữa thế kỉ XIX nên không có nhiều tư liệu và tranh ảnhminh họa Điều này đã làm giảm hiệu quả trong dạy học Lịch sử và đây là cơ sở đểchúng tôi đưa ra các giải pháp cho việc hình thành BTLS cho HS lớp 4

Tuy nhiên, nhiều khó khăn trong dạy học Lịch sử nhưng các GV vẫn kiêntrì và quan tâm đến việc dạy học Lịch sử Cụ thể, khi được hỏi về tầm quan trọngcủa việc hình thành BTLS cho HS thì 100% GV cho rằng nó rất quan trọng, điềunày được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 1.3 Vai trò của việc hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Thấy được vai trò của việc hình thành BTLS nhiều GV đã sử dụng khánhiều phương pháp trong dạy học Lịch sử như pp quan sát (3/4 GV chiếm 75%),

pp đàm thoại (4/4 GV chiếm 100%), pp thảo luận nhóm (3/4 GV chiếm 100%) và

pp kể chuyện (2/4 GV chiếm 50%) Điều này cho thấy, giáo viên rất quan tâm vàchú trọng tới việc hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh thông qua sử dụngcác phương pháp dạy học

Bảng 1.4 Những phương pháp dạy học giáo viên đã sử dụng để hình thành biểu

tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

75

100

75

50

Biểu đồ 1.2 Những phương pháp dạy học GV đã sử dụng để hình thành

biểu tượng lịch sử cho HS

Bên cạnh đó, chúng tôi tham khảo ý kiến GV về vai trò của việc sử dụngPTDH trong hình thành BTLS cho học sinh lớp 4 thì thu được kết quả như sau:

Bảng 1.5 Vai trò của PTDH trong việc hình thành biểu tượng lịch sử cho

GV để tìm hiểu về vấn đề này thì được trả lời là: Mặc dù có sử dụng PTDH(PTKT) trong giảng dạy nhưng vì thiếu tranh ảnh, lược đồ cũng như chân dungcủa các vị anh hùng nên việc sử dụng PTDH cũng chỉ dừng lại ở mức độ minhhọa PTDH chưa thực sự phát huy hết ưu điểm của nó Đây là cơ sở để chúng tôi

đề xuất giải pháp cho việc hình thành BTLS cho học sinh lớp 4

Bảng 1.6 Mức độ hiệu quả khi hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh

lớp 4 thông qua phương tiện dạy học

Khi điều tra về những PTDH có thể hình thành BTLS cho HS lớp 4 thì100% GV đều cho rằng nên sử dụng máy chiếu, phim, ảnh, video; 50% GV đồng

ý có thể sử dụng máy ghi âm, 25% thì đồng ý với việc sử dụng máy phát thanhnhư là một phương tiện để truyền tải thông tin đến người học

Bảng 1.7 Những phương tiện dạy học có thể hình thành biểu tượng lịch sử

Máy

ghi âm

20406080100

+ Thứ nhất, về khó khăn trong việc lựa chọn phương tiện dạy học thì có75% GV đồng ý và 25% GV phân vân

+ Thứ hai, về khó khăn trong việc tìm kiếm video, hình ảnh về các nhân vật,

sự kiện thì 100% GV đồng ý và điều đó cho thấy GV rất khó khăn với vấn đề này

+ Thứ ba, khó khăn trong việc thiết kế giáo án có sử dụng PTDH thì có75% GV đồng ý còn lại 25% GV không đồng ý

+ Thứ tư, khó khăn vì còn phụ thuộc vào điều kiện vật chất của nhà trườngthì có 75% GV đồng ý, 25% còn lại thì phân vân với khó khăn này

Như vậy, có thể thấy tất cả GV đều gặp khó khăn trong việc tìm kiếmvideo, hình ảnh về các nhân vật, sự kiện Đây là cơ sở để chúng tôi đưa ra cácgiải pháp về hình thành BTLS cho HS lớp 4

Bảng 1.8 Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng phương tiện dạy học

trong hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Khó khăn

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

+ KK 1: Khó khăn trong việc lựa chọn phương tiện dạy học

+ KK 2: Khó khăn trong việc tìm kiếm video, hình ảnh về các nhân vật, sự kiện.+ KK 3: Khó khăn trong việc thiết kế giáo án có sử dụng PTDH

+ KK 4: Phụ thuộc vào điều kiện vật chất của nhà trường

Đồng ý Phân vân Không đồng ý

Biểu đồ 1.4 Những khó khăn của giáo viên khi sử dụng phương tiện dạy học

trong hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Bên cạnh những khó khăn đó, chúng tôi tìm hiểu về những thuận lợi của

GV khi sử dụng PTDH trong hình thành BTLS cho HS Và chúng tôi biết được

có tới 100% GV đồng ý với việc khi sử dụng PTDH thì GV sẽ thuận lợi trongviệc giúp HS hình thành BTLS có hiệu quả hơn, giúp HS nắm rõ hơn về các nhânvật, các sự kiện lịch sử Về thuận lợi giúp HS tích cực trong các giờ học, giúp HS

và 25% GV không đồng ý Về việc PTDH giúp GV bao quát được lớp học, cóthời gian chú ý đến các HS cá biệt, yếu kém thì 50% GV đồng ý và 50% còn lạikhông đồng ý về thuận lợi này Với những thuận lợi mà chúng tôi đưa ra thìkhông có GV nào phân vân hoặc không đồng ý Điều này cho thấy, GV nhận thấyđược những thuận lợi của PTDH trong hình thành BTLS là rất lớn.

Bảng 1.9 Những thuận lợi của giáo viên khi sử dụng phương tiện dạy học

trong hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Thuận lợi

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

Số lượng (Người)

Tỉ lệ (%)

TL 3: HS nắm rõ hơn về các nhân vật, các sự kiện lịch sử

TL 4: HS liên hệ được với thực tiễn

TL 5: Tạo lớp học sinh động, vui vẻ

TL 6: Bao quát được lớp học, có thời gian chú ý đến các HS cá biệt

Đồng ý Phân vân Không đồng ý

Biểu đồ 1.5 Những thuận lợi của giáo viên khi sử dụng phương tiện dạy

học trong hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Với những khó khăn và thuận lợi trên, nhưng khi được hỏi về sự cần thiếtcủa phương tiện dạy học nhằm hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh thì100% giáo viên đều cho rằng điều này là rất cần thiết và đây là một cách dạy họchay, hiện đại giúp học sinh học sinh học tập tích cực và dễ khắc sâu kiến thứccho học sinh

Bảng 1.10 Sự cần thiết của việc hình thành biểu tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

thông qua phương tiện dạy học

rằng học Lịch sử rất khó khăn 21,4% học sinh thì cảm thấy khó còn lại 7.1 % thìkhông khó khăn khi học Lịch sử.

Bảng 1.11 Mức độ khó khăn khi học Lịch sử của học sinh

Biểu đồ 1.6 Mức độ khó khăn khi học Lịch sử của học sinh.

Qua điều tra những khó khăn trong học Lịch sử thì có 74,3% HS đồng ýrằng kiến thức lịch sử nhiều, khó nhớ; 85,7% HS cho rằng các em dễ nhầm lẫngiữa các nhân vật, sự kiện lịch sử và 14,9% HS khó khăn trong việc hình dungcác nhân vật, sự kiện lịch sử

Bảng 1.12 Những khó khăn thường gặp của HS khi hình thành biểu

KK 1 KK 2 KK 30

102030405060708090

14.9

Biểu đồ 1.7 Những khó khăn thường gặp của HS khi hình thành

biểu tượng lịch sửTrên thực tế, chúng tôi điều tra học sinh về việc giáo viên có sử dụngphương tiện dạy học trong hình thành biểu tượng lịch sử không thì chỉ có 14,3%học sinh cho rằng giáo viên thường xuyên sử dụng PTDH; 35,7% GV thỉnhthoảng sử dụng còn lại 50% thì không sử dụng

Bảng 1.13 Mức độ sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành biểu

tượng lịch sử cho học sinh lớp 4

Biều đồ 1.8 Mức độ sử dụng phương tiện dạy học trong hình thành biểu tượng

lịch sử cho học sinh lớp 4Khi hỏi về hứng thú của HS trong việc hình thành biểu tượng lịch sửthông qua phương tiện dạy học, chúng tôi thu được kết quả: có 74,3% học sinhrất hứng thú và 21,4% thì hứng thú với việc sử dụng phương tiện trọng dạy học,

còn lại 2,9% không hứng thú và 1,4% không có ý kiến Như vậy, hầu hết HS đềucho rằng học Lịch sử với PPDH hỗ trợ sẽ hiệu quả và hứng thú hơn so với việcchỉ đọc sách và nghe GV truyền đạt.

Bảng 1.14 Mức độ hứng thú của học sinh khi được học lịch sử thông qua

phương tiện dạy học

Biểu đồ 1.9 Mức độ hứng thú của học sinh khi được học lịch sử thông qua

phương tiện dạy học

Cuối cùng, để đánh giá tầm quan trọng của PTDH trong hình thành BTLS,chúng tôi đã cho HS tự đánh giá về mức độ hiểu bài của bản thân và thu được kếtquả sau:

Bảng 1.15 Mức độ hiểu bài của học sinh sau mỗi tiết Lịch sử