Polyakov Cho đến nay trong giới sử học Việt Nam chưa có ý kiến thống nhất vè vấn đề hình thức đất phong thái ấp thời Trần.. Tiến sĩ Nạuyễn Thị Phương Chi đã bảo vệ ưận án về thái ấp và đ
Trang 1VẤN ĐÈ HÌNH THỨC ĐÁT PHONG THÁI ẤP THỜI TRÀN
A.B Polyakov
Cho đến nay trong giới sử học Việt Nam chưa có ý kiến thống nhất vè vấn đề hình thức đất phong thái ấp thời Trần Thái ấp là hình thức đất phone, gì, chu thái ấp
c ó q u y ề n s ở h ữ u t ư n h â n v ề ruộng đ ấ t n à y h a y k h ô n g , c o n c á i c ủ a c h ủ t h á i ấp c ó
quyền thừa kế đất này, quy mô thái ấp rộng lớn hoặc nhỏ? Trong bản báo cáo này lôi sễ cố gắng đặt giả thuyết của tôi về những vấn đề ấy
Khái niệm thái ấp xuất hiện ở Trung Quốc cổ thời nhà Chu và có ý nghĩa khu vực thu tô thuế, đất phons thái ấp Tiến sĩ Nạuyễn Thị Phương Chi đã bảo vệ ưận
án về thái ấp và điền trang thời Trần trên cơ sở phân tích Từ hải và Từ nguyên cho
rằng “thái ấp cũng như thực ấp, thang mộc ấp là hình thức đất phong mà người được phong, được hưởng tô thuế, nhân dân sống trong phạm vi đất phong đỏ.' [6,
tr 110] Cần phải lưu ý rằng những khái niệm hình thức đất phong ở Trung Quo: và Đại Việt có ý nghĩa khác nhau Ngay cả tại Trung Quốc các khái niệm đó cũng 'hay
đổi suốt nhiều thế kỷ lịch sử giống như ở Tây Âu hình thức ruộng đất phone ler trở
t h à n h feocỉ.
Chuyên eia về chế độ ruộng đất thời trung đại Việt Nam Giáo sư Trương Hữu Quýnh đã viết về thái ấp: “Sau khi người vương hầu chủ quản chết ỉàng xã trơ lại trạng thái một làng xã thông thường, chịu nghĩa vụ đối với nhà nước.” [8, tr 107] Giáo sư Trương Hữu Quýnh so sánh thái ấp với thực ấp: “Thái ấp là một hình 'hức đất phonẹ tương tự thực ấp.” [8, tr 103] Thục ấp là một hình thức đất phong thời nhà Lý Các vương hầu và quan lại đã được hưởng thái ấp suốt đời của mình Cihủ hình thức đất phong này không thể bán hoặc tặng nó được Các con cái của chủ thực
ấp không cỏ quyền thừa kế ruộng đất này Đe luận chứng đề cương thái ấp tươrg tự thực ấp Giáo sư Trương Hữu Quýnh trích dẫn ba Irườne hợp sử dụng khái niệm thá
ấp trona bộ sử Khâm định Việt sử thông giám cương mục mà trong Đại Việt sử kỹ
toàn thư các thái ấp ấy gọi là thực ấp Tuy nhiên đây lầm sai lầm của nhũng ngurờ:
phiên dịch Khâm định Việt sử thông giảm cương mục Tất cả ba trường hợp n.à'
trong văn bản chữ Hán có chữ thực ấp (Ắ ẽl) mà không phải là thái ấp Ễ0 '1, t
1, tr 363; t 2, tr 572, 624J Cũng có một sai lầm nữa trons việc dịch ra tiếng Vlệ:
* T S C ộ n g h ò a L i ê n b a n g N g a
Trang 2VẤN ĐỀ HÌNH TH Ứ C Đ Ấ T PH O N G TH Á I ẤP THỜI TRẦN
vun bản Khâm định Việt sử thông giám cương mục Năm 1218: “Vì có công như
thế, [Lý] Bất Nhiễm được phone tước hầu, ban thái ấp, được hưởne lộc đúng với thực sổ 1500 hộ.” [2, t 1, tr 417] Trong văn bản ta có thể t h ấ y chữ ban thực ấp.” 1 Chữ thực ấp người ta dịch thái ấp Thái ấp khác biệt với thực ấp về đối tượng phong Chủ thái ấp được phone làng xã còn chủ thực ấp được phong hộ nông dân như bổna lộc
Tiến sĩ Nguyễn Thị Phươne, Chi cũng đồng ý với Giáo sư Trương Hữu Quýnh
và cho rằng: ‘T ất cả đất đai để ban cấp làm thái ấp đều thuộc quyền sở hữu của nhà nước.” | 6, tr 114] Đồng thời cũng viết rằng, thái ấp không lưu truyền cho con cái Thạc sĩ Từ Anh Nguyệt cũng đồng ý với những ý kiến nói trên: “Đối với thái
ấp vấn đề thừa kế không được đặt ra, sau khi người chủ quản chết,làng xã trở lại vị trí như xưa, nhân dân lại trực tiếp làm nghĩa vụ đối với nhà nước.” [Bài 2, trích dẫn theo Internet]
Nhà nghiên cứu Vũ Huy Phúc trong bài Thử phân loại vù xác định hình thái
sở hữu ruộng đất thế kỷ X-XIV coi thái ấp, thực ấp và thang mộc ấp đều đồng nghĩa
với nhau Thái ấp cũng như thang mộc ấp không phải là hình thức sở hữu hay chiếm hữu ruộng đất mà chỉ là loại chiếm hữu địa tô [12, tr 36-37]
PGS TS Nguyễn Thừa Hỷ trong chương III phần thứ nhất trong công trình
Tiến trình lịch sử Việt Nam đã viết: “Trên danh nghĩa, ruộng đất thái ấp thuộc quyền
sở hữu của nhà nước, triều đình có quyền lấy của người này ban cấp cho người khác Quý tộc có quyền sử dụng và hưởng hoa lợi về đất đai và một phần về cư dân trên đó; như thu tô thuế, xây dựng phủ đệ, lập các loại dội quân vương hầu gia đồng (còn gọi là thang mộc binh).” [7, 81]
Các tác giả Lịch sử Việt Nam của Hội đồng khoa học xã hội TP Hồ Chí Minh
viết về vấn đề thừa kế thái ấp một cách thận trọng: “Sử liệu không cho biết thái ấp
có lưu truyền cho con cháu người được phong cấp hay không Tuy nhiên theo một
sổ nhà nghiên cứu thì thái ấp không có tính chất thế nghiệp.” [3, tr 106]
Trong công trình Lịch sử Việt Nam thế kỷ X - đầu thế kỷ X V ” các nhà nghiên
cứu cũng viết: “Vấn đề kế thừa thái ấp không được nhà nước đặt ra Sau khi người chủ thái ấp chết, đất đai lại thuộc quyền quản làng xã và làng xã đó lại chịu nghĩa
vụ đóng tô thuế cho nhà nước.” [4, 270]
Giáo sư Phan Đại Doãn trong công trình tập thể Đại cương lịch sử Việt Nam
đã bác bỏ quan điểm của các tác giả nói trên: “Nguồn đất ban đầu của thái ấp thuộc
1 Tôi đã sử dụng văn bản Khâm định Việt sử thông giám cương mục chữ Hán xuất bản phẩm điện tử của Viện Hán Nôm - Cơ sở dữ liệu Hán Nôm toàn văn Hà Nội 2006
Trang 3VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẰN THỨ TƯ
quyền sở hữu nhà nước, nhưng khi ban cấp thành thái ấp thì thái ấp thuộc chiếm hữu tư nhân các quý tộc.” [9, tr 198], Người chủ biên công trình này là Giáo sư Trương Hữu Quýnh và chúng tôi biết ràng ông có ý kiến khác về vấn đề này Nhưng ông ấy không bác bỏ lập trường của Giáo sư Phan Đại Doãn
Trong Từ điển bách khoa Việt Nam lập trường của tác giả rất giống lập trường
của Giáo sư Phan Đại Doãn: “Nguồn gốc ban đàu của thái ấp đều thuộc quyền sở hữu nhà nước nhưng khi được ban cấp thành thái ấp thì thái ấp thuộc sở hữu tư nhàn của quý tộc, “mãi mãi được lưu truyền” (lời Trần Hưng Đạo)” [11, tr 132]
Trong sử cũ khái niệm thái ấp chỉ xuất hiện trong bài Hịch tướng sĩ của Trần
Hưng Đạo: “Chẳng những thái ấp của ta bị tước, mà bổng lộc các ngươi cũng về tay
kẻ khác” và “Như vậy chắng những thái ấp của ta mãi mãi lưu truyền, mà bổng lộc các ngươi cũng đời đời được hưởng .” [1, t 2, tr 83] Như vậy nhũng lời của Trần Hưng Đạo chứng minh rằng chỉ quý tộc được ban hưởng thái ấp và có quyền thùa
kế đất phong này
Các tác giả sử cũ không sử dụng khái niệm thái ấp Ngỏ Sĩ Liên trong Đại Việì
sử ký toàn thư đã viết: “Theo quy chế nhà Trần các vương hầu ở hương đệ, khi chầu
hầu thì đến kinh đô, xong [việc] lại về đệ Như Quốc Tuấn ở Vạn Kiếp, Thủ Độ C Quắc Hương, Quốc Chân ở Chí Linh đều thế cả.” [1, t 4, tr 181] Đó là cách dịch
văn bản chữ Hán Đại Việt sử kỷ toàn thư của tôi Cách dịch của những người dịct
ra tiếng Việt bộ sử này: “Theo quy chế nhà Trần, các vương hầu đều ở phủ đệ nơ hương ấp của mình khi chầu hầu thì đến kinh đô, xong việc lại về phủ đệ Nhi’ Quốc Tuấn ở Vạn Kiếp, Thủ Độ ở Quắc Hương, Quốc Chân ở Chí Linh đều thế cả.’ [1, t 2, tr 32] Tất cả các đệ của vương hầu thời Trần dịch ra tieng Việt như “phi
đệ” (#f M ) còn trong văn bản chũ Hán không có phủ đệ mà chỉ có hương đệ (ậêị
M ) hoặc chỉ đệ (H ) mà thôi Chắc là tất cả các nhà nghiên cứu coi những phủ đt
với hương ấp của vương hầu như là thái ấp Nhưng mà chữ này không có trong văi bản bộ sử nàv Theo tôi thì ở đây Ngô Sĩ Liên mô tả thang mộc ấp như sau: “các vương hầu được phong hương đệ khi chầu hầu thì đến kinh đô, xong [việc] lại vt đệ” Có thể đoán rằng thái ấp và thang mộc ấp có ý nghĩa bằng nhau Ngô Sĩ Liên đí
sử dụng k h á i niệm t h a n g mộc ấp ( h o ặ c ấp thang mộc) t r o n g b ộ s ử của mình, CÒI
Trần Hưng Đạo trong bài Hịch tướng s ĩ gọi thang mộc ấp là thái ấp.
Hình thức đất phong thang mộc ấp (ÌỀ Ểs) cũng xuất hiện ở Trung Ọuổc co thời nhà Chu Đó ỉà đất phong của quý tộc để tắm gội trước khi vào châu Thời Hái thang mộc ấp trở thành’ruộng đất tư nhân của quý tộc Loại đất phong này chỉ thờ Trần, thời Lý không có được Lần đầu tiên Ngô Sĩ liên viết về thang mộc ấp năn
1224 Lúc ấy dòng họ Trần lấy chính quyền trong nước: ‘‘Bệnh của vua ngài càn; tăng mà không có con trai để nối nghiệp lớn, các công chúa đều được chia các 1)
Trang 4V Ấ N Đ Ề H ÌN H T H Ứ C Đ Ấ T PH O N G TH Á I ẤP TH Ờ I TRẦN
làm ấp thang m ộc ” [1, t 1, 338] Năm 1237 “Lấy đất Yên Phụ, Yên Dương, Yên Sinh, Yên Hưns, Yên Bang cho Liễu làm ấp thang mộc Nhân đất được phong, mà Liễu có tên hiệu là Yên Sinh vương [1, t II, tr 16] Còn có một nhắc đến về thang mộc ấp dưới năm 1289: “Gia phong Nguyễn Khoái làm liệt hầu, ban cho một quận thang mộc, gọi là Khoái Lộ .” [1, t II, tr 65]
Tôi cho rằng thái ấp và thang mộc ấp đều là hai khái niệm cùa một loại đất phong thời Trần, và hai khái niệm ấy không tương tự thực ấp Các hoàng đế nhà Lý
đã ban cấp thực ấp không chỉ cho vương hầu mà cho quan lại nữa Thực ấp đã được ban cấp bang số hộ nône dân, còn thái ấp hoặc thang mộc ấp là số làng xã Thực ấp
là bổng lộc, không thừa kế được Các hoàng để nhà Trần ban cấp thái ấp và thang mộc ấp chỉ cho các quý tộc tức là vương hầu công chúa và triều thần co công và đươc phong tước hầu
Như tôi đã viết ở trên các vương hầu đều có hương đệ trong thái ấp-thang mộc
ấp của mình Đây là nơi ở thường xuyên của họ Trên diện tích của thái ấp có mộ và đền thờ người chủ Ông ấy được xem như một vị thần của làng Ngoài ra có nhũng lời của Trần Hưng Đạo về thái ấp được “mãi mãi lưu truyền” Tất cả điều đó theo tôi chứng mình rằng hình thức đất phong này là ruộng tư nhân và có khả năng thừa
kế nó được Trong sách sử cũ có ít tài liệu về vấn đề này nhưng cũng có vài thông tin chứng mình thái ấp là ruộng đất tư nhân có thể được thừa kế Ngô Sĩ Liên trong
bộ sử của mình cho rằng: “Châu Chí Linh vốn là của riêng của Thượng tướng Trần Phó Duyệt, nên [Trần] Khánh Dư mới giữ lại được Khánh Dư lui về ở Chí Linh .” [1, t II, tr 48] “Quốc Khang từng cai trị Diễn Châu v ề sau chức Tri châu
Diễn Châu đều do con cháu Quốc Khang làm cả Đến khi dòng giống thiếu người nối dõi, mới dùng người trong châu làm chức ẩy
Hiện nay tôi muón nói đến vấn đề quy mô thái ấp-thang mộc ấp Giáo sư Trương Hữu Quýnh đã viết: “ quy mô thái ấp không lớn thông thường là một xã.”
[8, tr 104], Trong bài Tim hiểu quy mô thái ấp thời Trần của Tiến sĩ Nguyễn Thị
Phương Chi có kết luận như sau: “Với kết quả nghiên cứu bước đầu, chúng tôi tạm cho rằng thái ấp thời Trần là bộ phận ruộng đất được phong trên phạm vi rộng lớn, khoảng vài xã.” [5, tr 54], Dần chứng của Nguyễn Thị Phương Chi thái ấp có thể tương đương với phạm vi vài xã Các vương hầu đều có gia đồng từ một trăm đến một nghìn người Tích trữ lương thực trên số ruộng đất nhỏ không thể đủ để nuôi sống đội quân mà lúc thời bình làm nghề nông, trong thời chiến là lính đông như thế Các vương hầu thường cúng nhiều ruộng và nô cho chùa Những dẫn chúng ấy theo tôi có căn cứ Ngoài ra trong sử cũ cũng có những tin tức về quy mô lớn của thái ấp-thang mộc ấp Yên Sinh vương Trần Liễu đã có thang mộc ấp năm xã, Thượng tướng Nguyễn Khoái đã được ban thang mộc ấp một quận
Trang 5VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUÓC TÉ LẦN THỨ T ư
Như vậy, với nhữne điều trình bày ở trên tôi đi đến những kết luận như san
1 Đất phong thái ấp tương tự hình thái đất phone thang mộc ấp
2 Thái ấp-thang mộc ấp là một hình thức ruộng đất tư nhân của quý tộc
3 Các con cái của vương hầu và công chúa có quyền thừa kế ruộng đất nà/
4 Quy mô của thái ấp-thang mộc ấp tương đối lớn - trên phạm vi vài xã
Tài liệu tham khảo
1 Đại Việt sử ký toàn thư Hà Nội, 1.1 - 1983, t.2 - 1985.
2 Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện
Sử học NXB Giáo dục TP Tam Kỳ 2007
3 Lịch sử Việt Nam, Hội đồng Khoa học xã hội TP H ồ Chí Minh Viện Khoa hoc xã
hội tại TP Hồ Chí Minh, NXB Trẻ TP HCM 2006
4 Nguyễn Danh Phiệt, Trần Thị Vinh, Đồ Đức Hùng, Lịch sử Việt Nam thế k> X đầu thế kỷ XV N X B K hoa học xã hội Hà Nội, 2002.
5 Nguyễn Thị Phương Chi, “Tìm hiếu quv mô thái ấp thời Trần” Nghiên cứi lịch
sử, số 5 2002.
6 Nguyễn Thị Phương Chi Thái ấp-điền trung thời Trần (thế ky XIỉ ỉ-XIV), Trung
tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Viện Sừ học NXB Khoa học xã hội Mà Nội 2002
7 Tiến trình lịch sử Việt Nam Nguyễn Quang Ngọc chù biên NXB Giáo dục Hà
Nội 2000
8 T rư ơ n g Hữu Q uýnh, Chế độ ruộng đất và một số vấn đề lịch sứ Việt Nơm 'ỈXB
Thế giới Hà Nội 2009
9 Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Canh Minh, Đại cương lịch su Việt
Nam t 1 NXB Giáo dục Hà Nội 2000.
10 Từ điển bách khoa Việt Nam Tập 4 NXB Từ điển bách khoa Hà Nội 2005.
11 Vũ Huy Phúc, Thư phân loại và xác định hình thái sở hữu ruộng đất thế kỷ X -
X IV , Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời Lý Trần NXB Khoa học xã hội Hà Nội 1981.