Tiểu luận lý thuyết hệ thống

Từ khi bắt đầu công cuộc đổi mới, ta thường nói tới tầm quan trọng của “đổi mới tư duy, đặc biệt là tư duy về kinh tế”. Thực tiễn cho thấy đổi mới bước đầu trong tư duy về kinh tế đã mang lại những thành tựu quan trọng cho sự phát triển kinh tế của đất nước. Trong điều kiện hiện nay, nhất là khi tình hình kinh tế, xã hội khu vực và thế giới có những biến động to lớn, dồn dập, thường vượt ra ngoài mọi dự đoán, thì những cách tư duy cũ có tính máy móc, theo những mô hình tất định sơ lược đã trở lên bất cập trong việc nhận thức. Vì vậy, để tiếp tục tồn tại và phát triển, con người phải có cách nhìn mới, cách nghĩ mới, từ đó có những cách hiểu mới, cách xử sự mới đối với môi trường thiên nhiên, đối với kinh tế, xã hội và vấn đề an ninh, chính trị đang có nhiều biến chuyển mới. Tư duy hệ thống là cách tiếp cận sáng tạo để giải quyết những vấn đề phức tạp trong tự nhiên và cuộc sống. Tư duy hệ thống đã nhanh chóng được đánh giá như là một yếu tố chủ yếu của đổi mới tư duy trước yêu cầu nhận thức sự phức tạp trong mối quan hệ toàn thể. Nếu con người áp dụng tư duy hệ thống để có thể thấu hiểu được các mối quan hệ phức tạp thì họ sẽ có những định hướng đúng đắn trong việc can thiệp các tương tác, tạo ra những giá trị mà họ mong muốn. Tư duy hệ thống là sự cần thiết cho mỗi người, đặc biệt là các nhà lãnh đạo để có những giải pháp mang tính tổng thể chứ không đơn giản tập trung vào các tính năng bị cô lập.

MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU 2 - 3

Chương I

CƠ SỞ LÝ THUYẾT 4 - 9

I MỘT SỐ HIỂU BIẾT VỀ KHOA HỌC TƯ DUY HỆ THỐNG 4 - 9

1 Một số khái niệm về khoa học tư duy hệ thống 4 - 7

2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học tư duy hệ thống trong quản lý nhà nước, quản lý phát triển bền vững và đối với việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của đơn vị 7 - 9

Chương II

II ỨNG DỤNG TƯ DUY HỆ THỐNG TRONG CÔNG TÁC THAM MƯU TỔNG HỢP CỦA VĂN PHÒNG HUYỆN ỦY 10 - 18

1 Chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy của Văn phòng Huyện ủy 10

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ phận tham mưu tổng hợp: 11 - 12

3 Thực trạng công tác tham mưu tổng hợp của Văn phòng 13 - 14

4 Một số lỗi thường gặp trong hệ thống và giải pháp khắc phục: 14 - 15 5- Điểm đòn bẩy của hệ thống và giải pháp thực hiện 15 - 16

ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ 16 - 18

Chương III

KẾT LUẬN 19

LỜI MỞ ĐẦU

Từ khi bắt đầu công cuộc đổi mới, ta thường nói tới tầm quan trọng của

“đổi mới tư duy, đặc biệt là tư duy về kinh tế” Thực tiễn cho thấy đổi mới bước đầu trong tư duy về kinh tế đã mang lại những thành tựu quan trọng cho sự phát triển kinh tế của đất nước Trong điều kiện hiện nay, nhất là khi tình hình kinh

tế, xã hội khu vực và thế giới có những biến động to lớn, dồn dập, thường vượt

ra ngoài mọi dự đoán, thì những cách tư duy cũ có tính máy móc, theo những

mô hình tất định sơ lược đã trở lên bất cập trong việc nhận thức Vì vậy, để tiếp tục tồn tại và phát triển, con người phải có cách nhìn mới, cách nghĩ mới, từ đó

có những cách hiểu mới, cách xử sự mới đối với môi trường thiên nhiên, đối với kinh tế, xã hội và vấn đề an ninh, chính trị đang có nhiều biến chuyển mới

Tư duy hệ thống là cách tiếp cận sáng tạo để giải quyết những vấn đề phức tạp trong tự nhiên và cuộc sống Tư duy hệ thống đã nhanh chóng được đánh giá như là một yếu tố chủ yếu của đổi mới tư duy trước yêu cầu nhận thức sự phức tạp trong mối quan hệ toàn thể Nếu con người áp dụng tư duy hệ thống để có thể thấu hiểu được các mối quan hệ phức tạp thì họ sẽ có những định hướng đúng đắn trong việc can thiệp các tương tác, tạo ra những giá trị mà họ mong muốn Tư duy hệ thống là sự cần thiết cho mỗi người, đặc biệt là các nhà lãnh đạo để có những giải pháp mang tính tổng thể chứ không đơn giản tập trung vào các tính năng bị cô lập

Là cơ quan tham mưu, tổng hợp trực tiếp giúp Ban Thường vụ và Thường trực Huyện uỷ trong việc tổ chức, điều hành công tác lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp hoạt động của các cơ quan giúp việc cấp ủy; Tham mưu, đề xuất chủ trương, nhiệm vụ, giải pháp thuộc lĩnh vực kinh tế - xã hội, nội chính, đối ngoại của cấp uỷ, với những nhiệm vụ phức tạp và nhạy cảm, Văn phòng Huyện ủy

An Lão quan tâm đến việc tiếp cận, ứng dụng phương pháp khoa học Tư duy hệ thống trong công tác tham mưu tổng hợp Lợi ích của phương pháp khoa học này sẽ giúp nhìn nhận, phân tích và đánh giá các vấn đề trong công tác tham mưu tổng hợp một cách hệ thống, toàn diện, đầy đủ, qua đó xác định nguyên nhân sâu xa của các vấn đề đó và điểm “đòn bẩy” để giải quyết triệt để các vấn

đề, góp phần nâng cao chất lượng tham mưu, tổng hợp phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy

Để hiểu rõ hơn và có cài nhìn thiết thực, cụ thể thì những vấn đề được trình

bày trong bài tiểu luận sau “ Ứng dụng tư duy hệ thống vào công tác tham mưu tổng hợp của Văn phòng huyện ủy An Lão”.

Chương I.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

I MỘT SỐ HIỂU BIẾT VỀ KHOA HỌC TƯ DUY HỆ THỐNG

1 Một số khái niệm về khoa học tư duy hệ thống:

1.1 Hệ thống: Là tập hợp các phần tử có quan hệ hữu cơ với nhau, tác

động chi phối lẫn nhau theo quy luật nhất định để trở thành một chỉnh thể

Để nhận biết các phần tử ta căn cứ vào các đặc trưng:

- Mỗi phần tử phải có chức năng nhất định

- Mỗi phần tử có tính độc lập tương đối của nó

1.2 Tư duy hệ thống:

Tư duy hệ thống: là cách nhìn nhận một cách tổng thể, thông qua các mối

quan hệ giữa các phần của hệ thống, thay vì chỉ bản thân các bộ phận, các phần riêng rẽ

Tư duy hệ thống xuất phát từ một bộ môn khoa học gọi là Lý thuyết Hệ thống Tổng quát (General Systems Theory), được phát triển từ các nghiên cứu sinh học vào những năm 1920 Tư duy hệ thống cung cấp một viễn cảnh mới mạnh mẽ, một ngôn ngữ riêng và một tập các công cụ có thể dùng để đề cập tới những vấn đề hóc búa nhất trong cuộc sống và công việc thường ngày

* Các thành phần của tư duy hệ thống

- Tư duy theo tương quan: Tư duy theo cấu trúc hệ thống, tương quan

- Tư duy động: Tư duy theo các tiến trình động (trễ, chu trình phản hồi, dao động)

- Tư duy theo mô hình: Hiểu tường minh việc mô hình hoá

- Chỉ đạo các hệ thống khả năng cho việc quản lý hệ thống thực hành và hệ thống kiểm soát

Tư duy theo tương quan:

Các quan hệ nếu - thì là những khối xây dựng cơ bản của tâm trí chúng ta và việc hiểu mọi điều Nền tảng của cách tư duy này là phác họa chính xác giữa nguyên nhân và hậu quả Để giải thích một hiện tượng chúng ta phải tìm "nguyên nhân" của nó (có lẽ là một) Người ta giả thiết rằng nguyên nhân này tồn tại và

rằng hậu quả bao giờ cũng có thể được quan sát bất kỳ khi nào nguyên nhân hợp thức Những từ và cụm từ như "vì", "do vậy", "nếu - thì" ký hiệu cho quan niệm

tư duy như vậy trong ngôn ngữ hàng ngày Điều tương tự về toán học là khái niệm hàm với một biến độc lập (= "nguyên nhân") và một biến phụ thuộc (= "hậu quả”) Tương phản với cách tư duy này trong mối quan hệ nhân quả, có thể được gọi là tư duy chức năng hay tu duy tuyến tính - là tư duy theo tương quan

Trong hệ thống có tương quan chúng ta không chỉ có các hậu quả trực tiếp mà

cả hậu quả gián tiếp nữa Điều này có thể dẫn tới chu trình phản hồi Chu trình phản hồi có thể làm tăng cường (đương tính) hay làm cân bằng (âm tính)

Tư duy động:

Hệ thống có hành vi nào đó qua thời gian Tính trễ và dao động thời gian là tính năng điển hình của hệ thống, điều có thể được quan sát theo chiều thời gian,

tư duy động cũng có nghĩa nhìn trước sự phát triển tương lai (có thể) Một góc nhìn lại dĩ vãng đơn thuần về phát triển quá khứ là không đủ cho việc chỉ đạo thực tế hệ thống - giống như liệu bạn có tin được vào tài xế chỉ lái xe bằng việc nhìn vào gương chiếu hậu để xác định lái xe đi đâu không? Các mô hình mô phỏng có ích hay thậm chí là cần thiết để dự kiến những phát triển tương lai đặc biệt khi thực tại nổi lên khá chậm chạp

Tư duy theo mô hình:

Tư duy hệ thống đòi hỏi việc ý thức tới sự kiện chúng ta giải quyết với các

mô hình của thực tại chứ không với bản thân thực tại Tư duy theo mô hình cũng chứa đựng khả năng xây dựng mô hình Mô hình phải được xây dựng, làm hợp

lệ và phát triển thêm nữa Khả năng xây dựng mô hình và phân tích mô hình phụ thuộc một phần lớn vào công cụ sẵn có để mô tả mô hình Chọn một dạng biểu diễn thích hợp (như biểu đồ chu trình nhân quả, biểu đồ kho là luồng, phương trình) là điểm mấu chốt của tư duy hệ thống

Chỉ đạo hệ thống:

Điều này đưa chúng ta tới khía cạnh cốt lõi thứ tư của tư duy hệ thống: việc chỉ đạo thực tế hệ thống Tư duy hệ thống bao giờ cũng có cấu phần thực dụng:

nó giải quyết không chỉ bằng suy nghĩ về hệ thống, song, nó còn quan tâm tới hành động hướng theo hệ thống Một trong những câu hỏi nền tảng và quan trọng nhất của việc lý hệ thống thực hành là: cấu phần hệ thống nào là chủ đề cho việc thay đổi? Trong hệ thống xã hội thường không thể thay đổi hành vi của

người khác một cách trực tiếp được, người ta chỉ có thể thay đổi hành vi của chính mình Trong một hệ thống kinh tế người sản xuất thường không điều khiển trực tiếp được thị trường Các hoạt động thị trường thường là các hoạt động của phía cung cấp để hấp dẫn phản ứng ham muốn của phía yêu cầu

* Đặc điểm của tư duy hệ thống

- Cách nhìn toàn thể:

Ðặc điểm chủ yếu của tư duy hệ thống là ở cách nhìn toàn thể và do cách nhìn toàn thể mà thấy được những thuộc tính hợp trội của hệ thống Các thuộc tính hợp trội là của toàn thể mà từng thành phần không thể có Tình yêu, hạnh phúc, thành đạt, là những thuộc tính của một con người trong toàn thể, chứ không thể là của một bộ phận nào trong con người đó Cũng vậy, dân chủ, bình đẳng, là thuộc tính của một xã hội, chứ không thể là thuộc tính của từng con người trong xã hội đó Hợp trội là sản phẩm của tương tác, qua tương tác mà có cộng hưởng tạo nên những giá trị cao hơn tổng gộp đơn giản các giá trị của các thành phần Ðể tạo nên được những thuộc tính hợp trội có chất lượng cao của hệ thống, thì phải can thiệp vào các quan hệ tương tác, chứ không phải vào hành động của các thành phần Ðồng thời cũng cần chú ý là trong tiến hoá, qua việc tham gia tương tác các thành phần góp phần tạo nên những tính chất hợp trội của hệ thống, nhưng mặt khác, chính những tính chất hợp trội đó của hệ thống cũng làm tăng thêm phẩm chất của các thành phần

Ðể "quản lý" một hệ thống phát triển, điều hết sức quan trọng là phải hiểu được các mối tương tác với môi trường, và đặc biệt trong môi trường có những yếu tố ta điều khiển được, nhưng có rất nhiều yếu tố mà ta không thể điều khiển được Tài năng của người lãnh đạo hay quản lý là ở chỗ trên cơ sở những hiểu biết tích luỹ được mà điều khiển tốt những gì điều khiển được, gây ảnh hưởng đến những gì mà mình không điều khiển được, và cố cảm nhận những gì mà mình cũng không gây ảnh hưởng được

- Tính có mục tiêu:

Tính có mục tiêu cũng là một đặc điểm rất quan trong của các hệ thống phức tạp Có mục tiêu, chứ không phải có mục tiêu biết trước, được xác định từ đầu Có thể có một mục tiêu, mà cũng có thể có nhiều mục tiêu đồng thời Vì hệ

là mở, hoạt động trong môi trường, nên muốn đạt mục tiêu của mình cũng cần biết mục tiêu của người, của các đối tác Biết để cố"gây ảnh hưởng đến những gì

mà mình không điều khiển được" Mục tiêu của đối tác, nói dễ hiểu, là cái mà

đối tác thích Mà cái thích của con người thì không phải bao giờ cũng dễ hiểu.

Có cái thích hợp lẽ, ta có thể hiểu bằng những suy luận duy lý Có những cái thích theo cảm hứng, lại có những cái thích theo thị hiếu phù hợp với một văn hoá nào đó, ta không thể dùng lý lẽ lôgích mà hiểu được Không thể áp đặt cái thích của mình cho người, không thể suy bụng ta ra bụng người; mà phải bằng trực cảm tế nhị và nghiên cứu công phu để hiểu được cái lẽ tại sao mà họ làm những việc họ làm, họ thích những cái họ thích, từ đó cảm nhận được lý do mục tiêu của những đối tác trong môi trường, rồi tuỳ đó mà xác định các giải pháp thích nghi của mình

- Tính đa chiều:

Tính đa chiều (multidimensionality), hay cũng gọi là đa thứ nguyên, là một đặc điểm cốt yếu của tư duy hệ thống Trong thế giới mà ta đang sống, trong các

hệ thống của tự nhiên và xã hội luôn luôn tồn tại những khuynh hướng đối lập nhau, những xu thế trái ngược nhau; có những đối lập dẫn đến đối kháng cực đoan đòi hỏi một mất một còn, nhưng đó không phải là phổ biến, mà phổ biến là các khuynh hướng đối lập không loại trừ nhau, chung sống và tương tác với nhau bằng đấu tranh và thoả hiệp, tạo nên một quan hệ bổ sung, một trạng thái mới với những chất lượng mới cho phát triển

1.3 Khoa học tư duy hệ thống: nghiên cứu về các mối liên hệ, sự tác động

qua lại của các yếu tố cấu tạo nên hệ thống

2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học tư duy hệ thống trong quản lý nhà nước, quản lý phát triển bền vững và đối với việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của đơn vị:

2.1 Ý nghĩa của việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học tư duy hệ thống trong quản lý nhà nước, quản lý phát triển bền vững

Tư duy hệ thống giúp các nhà quản lý nhìn nhận, giải quyết vấn đề một cách khái quát, nắm đúng vấn đề và nhanh chóng tìm được điểm bắt đầu để giải quyết vấn đề Với công cuộc đổi mới, đất nước ta đã có nhiều thay đổi, hiện nay nước ta đã là một thành viên tham gia ngày càng sâu rộng vào cuộc sống kinh tế

xã hội chung của cộng đồng mọi quốc gia trên thế giới Những vấn đề của đất nước được giải quyết ra sao tuỳ thuộc rất nhiều vào cách hiểu của chúng ta về sự phát triển của thế giới, và từ đó mà có cách hiểu về nhu cầu phát triển của ta trong thế giới đó Thế giới đang trải qua một giai đoạn của những biến chuyển hết sức phức tạp, cái xu thế của một trật tự vĩ mô trong chừng mực nào đó là có

thể dự phóng được, nhưng quá trình vận động theo xu thế đó đã và sẽ còn đầy những biến động, hỗn độn, khó mà tiên đoán được

Đối với thành phố Hải Phòng, việc áp dụng phương pháp tư duy hệ thống trong quản lý nhằm mục tiêu phát triển thành phố theo mô hình thành phố sinh thái, thành phố kinh tế ECO2, đưa ra các hiệu quả về kinh tế, phát triển kinh tế xanh, nâng cao khả năng cạnh tranh, áp dụng bộ chỉ số quản lý đô thị theo yêu cầu phát triển bền vững, đồng thời hiệu quả xã hội là giải quyết việc làm, tăng thu nhập, giảm nghèo sử dụng các tiêu chuẩn về môi trường trong việc xây dựng các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch

Rõ ràng, phương pháp Tư duy hệ thống giúp có cái nhìn tổng thể hơn về mối tương quan vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng, sự kiện trong thực tế Qua đó, mỗi cá nhân, tổ chức nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của mình trong tổng thể chung đó để đạt được kết quả cao nhất trong công việc cũng như phục vụ cho sự phát triển bền vững

Tuy nhiên, thực tế công tác quản lý nhà nước cho thấy nhiều cơ quan, đơn

vị bị chồng chéo hoặc không rõ ràng về chức năng nhiệm vụ, thiếu kết nối, thiếu kiểm soát, thiếu tính thích ứng với những biến đổi không ngừng của thực tế khách quan Và đây được coi là lỗi hệ thống theo cách tiếp cận Tư duy hệ thống Theo kết quả nghiên cứu của ISEESYSTEMS, thực tế đã xảy ra những lỗi

hệ thống điển hình sau đây:

- Lỗi hệ thống “càng sửa càng hỏng”;

- Lỗi hệ thống “luân chuyển gánh nặng”;

- Lỗi hệ thống “xa dần mục tiêu”;

- Lỗi hệ thống “chạy đua”;

- Lỗi hệ thống “bi kịch của lợi ích nhóm”;

- Lỗi hệ thống “vòng luẩn quẩn”

Vậy cách nào để khắc phục khi hệ thống bị lỗi?

Đó chính là sử dụng phương pháp Tư duy hệ thống để có cái nhìn tổng thể, đầy đủ, qua đó tìm ra nguyên nhân sâu xa, xác định trách nhiệm và có giải pháp triệt để Hơn nữa, phương pháp Tư duy hệ thống giúp dự đoán những biến động

có thể xảy ra để có biện pháp xử lý phù hợp

2.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học tư duy hệ thống đối với việc thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ của Văn phòng Huyện ủy

Văn phòng Huyện ủy nằm trong hệ thống các cơ quan tham mưu, giúp việc của Huyện ủy, trực tiếp giúp Huyện uỷ mà trực tiếp và thường xuyên là Ban Thường vụ và Thường trực Huyện uỷ trong tổ chức, điều hành công tác lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp hoạt động của các cơ quan; tham mưu, đề xuất chủ trương, nhiệm vụ, giải pháp thuộc lĩnh vực kinh tế - xã hội, nội chính, đối ngoại của cấp uỷ Trực tiếp quản lý tài sản, tài chính của Huyện uỷ và các cơ quan, tổ chức đảng thuộc Huyện uỷ, bảo đảm hậu cần cho hoạt động của cấp uỷ; là trung tâm thông tin tổng hợp phục vụ sự lãnh đạo của cấp uỷ Rõ ràng đây là công việc hết sức nặng nề, đòi hỏi công tác quản lý của Văn phòng phải hết sức khoa học, có hệ thống, có tính “chuyên nghiệp” cao, song vẫn phải có hiểu biết rộng, mỗi bộ phận, mỗi cá nhân đều phải có khả năng xử lý nhiều công việc trong một thời gian nhất định

KẾ TOÁN

CHÁNH VĂN PHÒNG

PHÓ VĂN PHÒNG TỔNG HỢP

PHÓ VĂN PHÒNG HÀNH CHÍNH

QUẢN TRỊ MẠNG

TỔ TỔNG

HỢP

CHUYÊN VIÊN XDĐ-NC

CHUYÊN

VIÊN

KT-XH

TỔ PHỤC VỤ

LÁI XE NHÂNVIÊN PHỤC VỤ

VĂN THƯ, LƯU TRỮ

Chương II.

II ỨNG DỤNG TƯ DUY HỆ THỐNG TRONG CÔNG TÁC THAM MƯU TỔNG HỢP CỦA VĂN PHÒNG HUYỆN ỦY

1 Chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy của Văn phòng Huyện ủy:

Theo Quyết định số 01-QĐ/HU của Huyện ủy An Lão về việc ban hành Quy định về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan tham mưu, giúp việc cho Huyện ủy, Văn phòng Huyện ủy có 2 chức năng chính, đó là: Công tác tham mưu tổng hợp và Công tác phục vụ; bảo đảm hậu cần cho hoạt động của cấp uỷ

Sơ đồ tổ chức của Văn phòng Huyện ủy cụ thể như sau:

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ phận tham mưu tổng hợp:

Văn phòng Huyện uỷ tham mưu cho Huyện uỷ mà trực tiếp và thường xuyên là Ban Thường vụ và Thường trực Huyện uỷ trong việc tổ chức, điều hành công việc lãnh đạo, chỉ đạo, phối hợp hoạt động của các cơ quan tham mưu; tham mưu, đề xuất về chủ trương, biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đối với lĩnh vực kinh tế – xã hội, nội chính, đối ngoại trong huyện Xây dựng chương trình công tác của Ban chấp hành, Ban thường vụ, Thường trực Huyện

uỷ Đảm bảo công tác thông tin phục vụ sự lãnh đạo của huyện uỷ; chế độ cung cấp thông tin cho các ban, các đoàn thể, cấp uỷ viên và các tổ chức; theo dõi, đôn đốc các chi, đảng bộ cơ sở, các cơ quan trực thuộc Huyện ủy, MTTQ, các đoàn thể và các cơ quan, tổ chức thực hiện chế độ thông tin báo cáo cấp ủy theo