MỞ ĐẦU Trong bối cảnh xã hội hiện đại, truyền thông có một vai trò hết sức quan trọng, tác động mạnh mẽ đến nhận thức, hành vi của đại bộ phận người xem. Phương tiện truyền thông đang “tấn công” người đọc, người xem và người nghe một cách hết sức khéo léo bằng những kỹ thuật truyền thông tiên tiến, có sức hút đến lạ thường. Một trong những đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất của truyền thông chính là trẻ em. Truyền thông có vai trò đặc biệt trong việc hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Nguyên nhân là hàng ngày trẻ được tiếp xúc với các phương tiện truyền thông với tần suất cao, từ việc đọc sách, báo cho đến nghe đài, xem TV, sử dụng internet. Trong các quá trình tiếp xúc đó, trẻ dễ bị “nhiễm” lời ăn, tiếng nói, cử chỉ, hành động và cả cách suy nghĩ của nhân vật mà trẻ được xem. Vấn đề đặt ra là một phần không nhỏ các phương tiện truyền thông mà trẻ em tiếp nhận có chứa đựng cả những cảnh chết chóc, bạo lực, giết người, ám ảnh và tàn sát. Điều này có thể khiến cho quan điểm sống của trẻ bị lệch lạc, chúng dễ cho rằng đa số những vấn đề trong cuộc sống phải được giải quyết bằng phương thức bạo động. Có thể nói, quá trình trưởng thành, phát triển nhân cách của trẻ chịu sự tác động của truyền thông bạo lực theo những xu hướng sau: một số trẻ có xu hướng giảm bớt tính bạo lực cá nhân, số khác lại bắt chước và gia tăng nhiều hơn những hành vi bạo lực trong cuộc sống mà trong đó phải nói đến cả những đứa trẻ vốn bẩm sinh có bản năng gây hấn từ trước. Đề tài nghiên cứu sẽ tập trung vào “mối liên hệ giữa truyền thông bạo lực với sự phát triển nhân cách trẻ em” theo các xu hướng trên.
Trang 1MỞ ĐẦU
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, truyền thông có một vai trò hết sức quantrọng, tác động mạnh mẽ đến nhận thức, hành vi của đại bộ phận người xem.Phương tiện truyền thông đang “tấn công” người đọc, người xem và người nghemột cách hết sức khéo léo bằng những kỹ thuật truyền thông tiên tiến, có sức hútđến lạ thường
Một trong những đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất của truyền thôngchính là trẻ em Truyền thông có vai trò đặc biệt trong việc hình thành và pháttriển nhân cách của trẻ Nguyên nhân là hàng ngày trẻ được tiếp xúc với cácphương tiện truyền thông với tần suất cao, từ việc đọc sách, báo cho đến ngheđài, xem TV, sử dụng internet Trong các quá trình tiếp xúc đó, trẻ dễ bị
“nhiễm” lời ăn, tiếng nói, cử chỉ, hành động và cả cách suy nghĩ của nhân vật
mà trẻ được xem
Vấn đề đặt ra là một phần không nhỏ các phương tiện truyền thông mà trẻ
em tiếp nhận có chứa đựng cả những cảnh chết chóc, bạo lực, giết người, ámảnh và tàn sát Điều này có thể khiến cho quan điểm sống của trẻ bị lệch lạc,chúng dễ cho rằng đa số những vấn đề trong cuộc sống phải được giải quyếtbằng phương thức bạo động Có thể nói, quá trình trưởng thành, phát triển nhâncách của trẻ chịu sự tác động của truyền thông bạo lực theo những xu hướngsau: một số trẻ có xu hướng giảm bớt tính bạo lực cá nhân, số khác lại bắt chước
và gia tăng nhiều hơn những hành vi bạo lực trong cuộc sống mà trong đó phảinói đến cả những đứa trẻ vốn bẩm sinh có bản năng gây hấn từ trước Đề tài
nghiên cứu sẽ tập trung vào “mối liên hệ giữa truyền thông bạo lực với sự phát triển nhân cách trẻ em” theo các xu hướng trên.
Trang 2NỘI DUNG
1 Các khái niệm cơ bản
1.1 Truyền thông (Communication)
Truyền thông là quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin nhằm
thiết lập các mối liên hệ giữa con người với con người (“Xã hội học báo chí” Trần Hữu Quang - NXB Trẻ).
-1.2 Bạo lực (Violence)
Về nguồn gốc, có hai quan điểm khác nhau về bạo lực: quan điểm thứnhất coi bạo lực là trạng thái tự nhiên của con người, bắt nguồn từ những dụcvọng tự nhiên của con người (Hobbes); quan điểm thứ hai coi bạo lực là mộttrạng thái xã hội, gắn liền với các trạng thái áp bức và bóc lột trên cơ sở chiếmđoạt tư liệu sản xuất xã hội Khi các chế độ ấy mất đi thì cơ sở của bạo lực cũngmất đi (Marx)
Theo nghĩa thông thường bạo lực là dùng sức mạnh để giải quyết mọitranh chấp giữa các bên đối địch nhau Chiến tranh (gồm cả nội chiến) là hìnhthức bạo lực cao nhất
Trang 31.3 Truyền thông bạo lực (Violence media)
Truyền thông bạo lực là quá trình truyền đạt những thông tin không lànhmạnh, có tính bạo lực đến mọi người trong xã hội thông qua các phương tiệnthông tin đại chúng như: báo chí, truyền hình, internet, truyện tranh…
Truyền thông bạo lực còn là công nghệ làm phim có tính chất bạo lực, lànhững kênh tin tức nói về kẻ giết người, bắt cóc, các vụ cướp, những chươngtrình mà trẻ em thường tiếp xúc hàng ngày Chúng đầu độc suy nghĩ của trẻ em,thanh niên và hướng đến những hành vi bạo lực Chúng cũng kích thích sự điên
cuồng khi cáu giận và hướng đến những hành vi chém giết (www Exampleessays.com)
1.4 Nhân cách
Theo Gail F Huon (2001), Personality In N W Bon& K.M.Mc Con key
(Ed) Psychological Science The McGraw - Hill Companies, Inc: “Nhân cách như là một cấu trúc phức hợp gồm các mặt tình cảm, nhận thức và hành vi Các mặt này cung cấp sự định hướng mạch lạc, chặt chẽ đối với cuộc sống của mỗi
cá nhân”.
Theo quan điểm của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện: “Nhân cách là toàn bộ những gì hợp thành một con người, một cá nhân với bản sắc và các tính rõ nét, với các đặc điểm thể chất, tài năng, phong cách, ý chí, đạo đức, vai trò xã hội Nhân cách là một cá nhân có ý thức về bản thân đã tự khẳng định được, giữ được một phần nào tính nhất quán trong mọi hành vi.” (Nguồn: Từ điển Tâm lý
học, Hà Nội, 1995, trang 246)
2 Thực trạng việc tiếp cận với truyền thông bạo lực của trẻ em hiện nay
Truyền thông hiện đại đã thu hút được thanh thiếu niên trên khắp thế giớibởi chính sức lan toả rộng khắp của nó tới từng gia đình Nghiên cứu của Tổ
Trang 4gia đình: “Tất cả các gia đình có trẻ em đều có ít nhất 1 chiếc TV, 1 đầu VCR hoặc DVD và đa số (từ 74 - 78%) gia đình hiện nay có đăng kí dài hạn truyền hình cáp hoặc truyền hình vệ tinh” Trong phòng của trẻ em Mỹ từ 2 đến 17 tuổi
đều có đầu chơi games (33 - 39%), VCR (30%), kết nối internet càng gia tăng(từ 15% năm 1996 lên tới 52% năm 2000)
Theo Kaiser (2005), trẻ em độ tuổi từ 8 - 18 dành nhiều thời gian hơn(44,5h/tuần - 61/2 tiếng hàng ngày) trước máy tính, TV, màn hình trò chơi vàphim ảnh hơn bất cứ hoạt động nào ngoài trường học và ngủ
Tiếp đó, ngày 24/05/2006, Tổ chức Kaiser đã công bố cuộc khảo cứu mớinhất cho biết rằng nhiều phụ huynh còn khuyến khích con em mình sử dụngtruyền hình Trong số 1.051 người có con từ 6 tháng tuổi đến 6 tuổi tại Mỹ đãtham dự cuộc nghiên cứu và kết quả là: 83% trẻ em dưới 6 tuổi đã được chophép sử dụng truyền thông trung bình 2h/ngày
Các nhà nghiên cứu Mỹ thuộc viện Psycho Association Task Force tínhtoán: nếu một em bé Mỹ xem TV 3h/ngày thì đến năm 12 tuổi chúng sẽ xemđược 8000 cảnh giết người, hơn 100000 cảnh bạo hành trên TV! Quả là nhữngcon số đáng chú ý
Tại Việt Nam, chưa có một thống kê chính thức nào về thực trạng sử dụngcác phương tiện truyền thông ở trẻ em Nhưng thời gian gần đây, sự lên ngôi củanhiều phương tiện truyền thông hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực vui chơi, giải trí
đã tạo nên một bức tranh mới về đời sống thanh thiếu niên Với nhiều gia đìnhViệt Nam hiện giờ, truyền hình cáp trở thành vô cùng phổ biến với các chươngtrình đa dạng, lôi cuốn Ngoài ra, tỷ lệ gia đình có kết nối trực tuyến (internet)
đã tăng lên hơn so với trước, tạo cho giới trẻ vô vàn sự lựa chọn Đi cùng theo
đó là các thể loại video trò chơi, games online, thiết bị nghe nhạc tân tiến… dunhập, chi phối thanh thiếu niên khá rõ nét
Trang 5Chúng ta không phủ nhận những lợi ích mà phương tiện truyền thôngmang lại cho con người nói chung và trẻ em nói riêng, nhưng sự xuất hiện quánhiều, thường xuyên các cảnh bạo lực trên phương tiện truyền thông hiện naycũng như việc lạm dụng quá mức các phương tiện đó sẽ mang lại những hậu quảkhôn lường.
2.1 Bạo lực trên truyền hình và phim ảnh
Một vài thí nghiệm và nghiên cứu hơn nửa thế kỷ qua đã tìm hiểu xemnhững hành vi bạo lực bộc lộ trên phim ảnh hay TV có thể làm gia tăng hành vihiếu chiến ở trẻ em trong thời gian ngắn hay không? Qua kết quả có được, cóthể thấy giới trẻ hay xem cảnh bạo lực thì sau đó đều ít nhiều thể hiện các hànhđộng, suy nghĩ, cảm xúc hung hăng hơn người không xem
Trong nghiên cứu về bạo lực trên truyền hình quốc gia (NTVS, 1998):51% hành vi bạo lực trên TV không có sự đau đớn, 47% không gây hại và 34%được miêu tả là những tổn hại không có thực (thường chiếm ưu thế ở nhữngchương trình của trẻ em như phim hoạt hình) Ngoài ra, trong tất cả cảnh bạo lựctrên TV thì 86% là không có máu, chỉ có 16% chương trình bạo lực mô tả nhữnghậu quả thực sự và lâu dài của bạo lực
Như thế vấn đề ở đây chính là việc đứa trẻ không thấy được những gì trêntruyền hình chỉ là hư cấu, chúng sẽ bắt chước, phản ứng theo các nhân vật củaphim ảnh, xa rời thực tế, nghiêm trọng hơn là không lường được hậu quả có thậtsau đó Điều này có thể giải thích theo ý kiến của các nhà tâm lý học: khi xemphim ảnh bạo lực, vai trò xúc cảm lớn hơn vai trò của lý luận khiến các em cứ
“tiếp thu” mà không biết phân tích, đánh giá, nhận xét Cũng từ đó mà trẻ trởnên thích gây gổ, hung hăng hơn với ông bà, cha me, bạn bè và những ngườikhác khi yêu cầu của chúng không được đáp ứng… Có thể tóm lại vài luận điểmchính về bạo lực trên truyền hình như sau:
Trang 6- Bạo lực trên truyền hình tác động đến mọi lứa tuổi, giới tính, nhận thứcđặc biệt ở trẻ em;
- Bạo lực trên truyền hình sẽ làm gia tăng các hành vi bạo lực và làm ảnhhưởng đến giá trị xã hội, đạo đức trong cuộc sống thường nhật;
- Việc thường xuyên xem các chương trình bạo lực trên TV sẽ đem lạinhững hậu quả tiêu cực đến thái độ và nhân cách của trẻ;
- Những đứa trẻ mà thường xuyên xem các chương trình bạo lực có xuhướng bộc lộ những hành vi hiếu chiến, hung hãn
2.2 Games bạo lực
Video games lần đầu xuất hiện vào những năm 70 mới bước đầu manghơi hướng bạo lực với những trò bắn phá đơn giản Nhưng dần dần kĩ thuật đồhoạ phát triển vượt bậc, đến cuối thế kỉ XX thì các trò chơi đồ hoạ bạo lực luônsẵn có dành cho mọi lứa tuổi, tất nhiên không trừ cả những trò chơi cho trẻ em
Năm 2000, hai nhà khoa học Craig Anderson & Karen Dill ở Đại họcLowa State (Mỹ) đã thống kê được tỷ lệ phạm tội hành hung hoặc cướp giật vàmức độ hiếu chiến rất cao ở những người chơi games bạo lực Một nhóm nghiêncứu khác khảo sát trên hơn 600 học sinh tuổi 13,14 cho biết các giáo viên nhậnthấy những em chơi video games bạo lực thường hung hăng hơn, thích tranh cãivới những nhân vật quyền thế, có thiên hướng “nói chuyện bằng nắm đấm” vớihọc sinh khác Sau đó, những kết quả nghiên cứu được công bố tại hội nghị củaHiệp hội các nhà tâm lý Mỹ (APA) ngày 19/08/2005 cũng cho thấy: trò chơivideo có cảnh bạo lực làm gia tăng thái độ hung hăng ở trẻ em và trẻ vị thành
niên, nhất là con trai bởi “việc gây ra tội lỗi trong games mà không bị trừng phạt đã gieo vào đầu óc các em nhỏ ý nghĩ rằng bạo lực là cách giải quyết các xung đột” (nhà tâm lý học Elizabeth Carll).
Games online mới du nhập vào Việt Nam được vài năm trở lại đây, songthực sự nó đang trở nên rất thịnh hành đến mức khiến giới trẻ say mê, thậm chí
Trang 7phải dùng cụm từ như “nghiện” Người chơi games online tập trung ở độ tuổi 14cho đến 35, song nhiều nhất vẫn là lứa tuổi học sinh tò mò, hiếu động Hầu hếtcác games cuốn hút người chơi đều có hình ảnh, nhân vật, nội dung rùng rợn,kích động bạo lực Điều này tác động rất xấu đến tâm lý và lối hành xử củangười chơi, đặc biệt là trẻ em, khiến chúng dễ bị tiêm nhiễm thói hư tật xấu từcác trò chơi đó, mà khoảng cách từ suy nghĩ đến hành vi lại vô cùng mongmanh.
2.3 Bạo lực qua internet
Internet - hệ thống thông tin toàn cầu dựa trên nền máy tính đang dần trởthành hình thức truyền thông phổ biến nhất, có ảnh hưởng lớn đến cuộc sốngcủa con người Bên cạnh những ích lợi bởi tính đa phương tiện, internet cũngảnh hưởng đến hành vi bạo lực của giới trẻ qua các kênh khác nhau của nó như:phim ảnh, sách báo, games online, các câu chuyện lưu truyền phát tán quamạng… mang nội dung khiêu dâm và bạo lực
Theo một thống kê cho thấy trên mạng internet chỉ có khoảng 3 triệutrang web về chính trị nhưng có tới gần 20 triệu trang có liên quan đến sex, hơn
3 triệu trang liên quan đến rượu và chưa kể đến hàng trăm web liên quan tới cáctrò chơi bạo lực, chém giết, súng ống, bom và khủng bố cùng nhiều trang web
về truyện tiếu lâm thô tục Nguy cơ trẻ em đi lạc vào các trang web đó là rất lớn
và thường xuyên Điều tra mới đây của Viện văn hóa - thông tin (Mỹ) tổ chứcthì có tới 77,1% học sinh - sinh viên thừa nhận bị ảnh hưởng tiêu cực bởi nhữngnội dung kích thích bạo lực, sex từ internet Tuy chưa có minh chứng cụ thể nào
về liên hệ giữa trò chơi bạo lực trên internet với tỷ lệ bạo lực trong giới thanhthiếu niên đang ngày càng gia tăng nhưng nếu để trẻ em tiếp xúc nhiều với bạolực, chúng sẽ mất dần cảm xúc trước bạo lực, bản thân có hành vi bạo lực vớibạn bè mà vẫn nghĩ là đang chơi
Trang 82.4 Bạo lực qua sách báo, truyện tranh
Sự phát triển phổ biến của các phương tiện truyền thông đại chúng nhưtruyền hình, internet… đã ảnh hưởng khá lớn tới nhu cầu và thị hiếu đọc sáchcủa lớp trẻ, đặc biệt là lứa tuổi thiếu niên nhi đồng Tuy nhiên trong dòng chảytrôi nổi của thị trường sách, sự xuất hiện, lan tràn của sách báo khiêu dâm, vănhóa phẩm đồi trụy, kích động bạo lực ở nước ta những năm gần đây đã trở thànhvấn đề khá nhức nhối của xã hội Có thể nói, những loại sách báo đó mà songhành với năng lực cảm thụ kém, thụ động trong quá trình đọc sách sẽ có tác hạikhông nhỏ tới nhân cách đang trưởng thành của con người, nhất là với trẻ nhỏ
Cùng với nỗi lo sách báo đồi trụy là sự xuất hiện của vô vàn thể loạitruyện tranh - vốn được coi là không thể thiếu được với trẻ em Thực tế đáng longại ở đây chính là những cuốn truyện đang dần bị lợi dụng, trục lợi với nhữngnội dung lệch lạc, đầy rẫy bạo lực và sex, gây ảnh hưởng không tốt với sự pháttriển nhân cách các em Theo nghiên cứu thì có tới 80% độc giả nhí “nghiện”các truyện tranh đến từ Nhật Bản Ở các nước phát triển, có hai loại truyệntranh: một dành cho người lớn từ 18 tuổi trở lên và một chỉ dành cho trẻ em.Song khi truyện nước ngoài du nhập vào Việt Nam, nó không được kiểm duyệtcũng như giới hạn độ tuổi đọc truyện Bởi thế mới có chuyện: truyện tranh củangười lớn và những cảnh ôm hôn, âu yếm, đánh đấm loạn xạ với “bùm, chát,rầm, roẹt, chíu…” mà trẻ em ta lại “có cơ hội” tiếp cận, đọc nó như truyện dành
cho mình Và lời cảnh báo của các chuyên gia là không thừa chút nào: “Nếu trẻ
cứ tiếp xúc nhiều với sách báo, truyện phim không lành mạnh thì sự phát triển của trẻ không hoàn thiện, thậm chí mắc một số bệnh như cuồng dâm, bạo lực tình dục…” (theo bà Vân Anh - giám đốc trung tâm tư vấn Linh Tâm).
2.5 Bạo lực trong âm nhạc
Âm nhạc là món ăn tinh thần không thể thiếu với mỗi con người, đó cũng
là một phần trong thế giới riêng của thanh thiếu niên Sức ảnh hưởng của âmnhạc rất lớn với việc hình thành, phát triển nhân cách trẻ em Một khảo sát tại
Trang 9Mỹ đối với trẻ trong độ tuổi từ 14 - 16 ở 10 thành phố khác nhau cho kết quả:thanh thiếu niên nghe nhạc trung bình 40h/tuần Dù chưa có nghiên cứu nào dẫnchứng chỉ ra mối liên hệ giữa ca từ bạo lực với hành vi hiếu chiến nhưng cũng
đã cho thấy: việc yêu thích nhạc Rock Heavy metal có thể là một nguyên nhânchính dẫn đến sự xa lánh mọi người, rối loạn tâm lý, liều lĩnh, tự tử, sự rậpkhuôn trong tình dục hoặc có hành vi mạo hiểm trong suốt thời thơ ấu của đứa trẻ
Ca từ âm nhạc hiện đại ngày càng phát triển, đặc biệt là các tác phẩm liênquan đến những vấn đề như ma túy, giới tính, lòng thù ghét, rắc rối, bạo lựcchống lại phụ nữ… có xu hướng lan rộng và thể hiện rõ trong dòng nhạc thịnhhành trên khắp thế giới như hiphop, alternative rock Tại Việt Nam, trào lưunhạc trẻ đang được đông đảo lứa tuổi teen yêu thích, đón nhận nhưng những ca
từ của nó thì cần phải được xem xét bởi có quá nhiều bất cập Thứ nhất, ca từdài dòng, không có ý nghĩa, chỉ như lời đối thoại kiểu như “tại em mà tôi nhưthế”, “làm thế nào để tốt cho cả hai”…; ngoài ra, trong lời mỗi bài hát thuộcdòng nhạc thị trường ta đều bắt gặp sự tồn tại của thái độ tức giận, động từ mạnhmang tính bạo lực “không đau vì quá đau”, “xin đừng xát muối trái tim em”…thể hiện lối sống bon chen, lý trí thiếu tỉnh táo… vô hình chung đã gieo vào lòngngười nghe nhất là tuổi teen những trăn trở, bi quan, chán nản, bất mãn, khiếnmảng tiêu cực có đất sống
3 Ảnh hưởng của truyền thông bạo lực đến sự phát triển nhân cách trẻ em
Chúng ta biết rằng truyền thông bạo lực có ảnh hưởng tới mọi đối tượng,
ở mọi lứa tuổi khác nhau nhưng những nhóm sau đây được coi là dễ bị tổnthương nhất:
- Trẻ em khoảng từ 7 - 8 tuổi trở xuống, vì nhóm tuổi này rất khó phânbiệt được giữa sự tưởng tượng với hiện thực cuộc sống;
Trang 10- Các bé trai, bởi hầu hết bạo lực trên truyền hình được thực hiện bởi namgiới, phần lớn thành công là nhờ bạo lực, các bé trai sẽ tìm hiểu làm thế nào đểtrở nên mạnh mẽ;
- Những đứa trẻ phải sống trong các gia đình có bạo lực;
- Những trẻ sử dụng hầu hết thời gian để xem truyền hình
Vậy những ảnh hưởng đó là như thế nào, chúng ta sẽ thấy rõ hơn dưới gócnhìn của hai lý thuyết quan trọng: lý thuyết phân tâm của Freud và lý thuyếthành vi
3.1 Qua góc độ lý thuyết phân tâm - Freud
Nhắc đến học thuyết phân tâm không thể không nhắc tới Sigmund Freud người được coi là cha đẻ của học thuyết này Từ nghiên cứu về chứng loạn thầnkinh, sau chiến tranh thế giới thứ nhất, ông đã hình thành học thuyết các cấp độ
-cơ bản của nhân cách chứa đựng những quan điểm độc đáo về sự tiến hóa củatâm lý và cấu trúc nhân cách Freud coi bạo lực là trạng thái tự nhiên của conngười bắt nguồn từ những dục vọng tự nhiên Phân tâm học Freud cũng chứngminh những nguồn gốc bẩm sinh của xung đột cha - con bị kiềm chế từ bé (mặccảm Odip)
Theo ông, bên trong mỗi cá nhân luôn tiềm tàng những ham muốn, dụcvọng, ham mê, bạo lực và được lưu giữ một cách vô thức Họ có thể muốn thựchiện những ham muốn đó nhưng một nhân cách khỏe mạnh không bày tỏ mộtcách công khai mà kìm hãm không cho nó được thể hiện Thêm vào đó, các nhàphân tâm học cho rằng, mỗi chúng ta đều nội tâm hóa những tiêu chuẩn, giá trị
xã hội mà chúng lại luôn ngăn cản sự bày tỏ những tình cảm thù địch Do đó,các ham muốn này có xu hướng chuyển vào trong rồi ở bình diện vô thức biểu lộthành sự bất lực, buồn chán Trong cuộc sống, con người thỉnh thoảng vẫn rơivào tâm trạng ấm ức, bị ức chế, dễ dẫn đến những hành vi khiêu khích và bạođộng