Nêu những căn cứ để có thể nhận xét: người kể chuyện ở đây dường như thấy hết và biết tất cả mọi việc, mọi hành động, tâm tư, tình cảm của các nhân vật.. Người kể chuyện: nhân vật “tôi”
Trang 2Ngày soạn 14/11/2016
Tuần 15
Tiết 71 Tự học có hướng dẫn
I Mục tiêu: Giúp HS
- Hiểu và nhận diện được thế nào là người kể chuyện, vai trò và mối quan hệ giữa người kể chuyện với ngôi kể trong văn bản tự sự
- Rèn luyện kĩ năng nhận diện và tập kết hợp các yếu tố này trong khi đọc văn bản cũng như kkhi viết văn
II Chuẩn bị:
GV: Sgk, sgv, giáo án
HS: Sgk, tìm hiểu, soạn bài, làm bài tập
III Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ:
- Kiểm tra tập soạn.
3 Bài mới:
Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung
HĐ 1: Nhắc lại kiến thức cũ về
chuyển đổi ngôi kể
- Nêu vấn đề → vào bài
HĐ 2: Hướng dẫn tìm hiểu đoạn
văn
? Đoạn trích kể về ai và kể về sự
việc gì
? Ai là người kể về các nhân vật và
sự việc trên
- Gợi ý:
+ Có phải là một trong các nhân
vật?
+ Dấu hiệu nào cho ta biết ở đây
các nhân vật không phải là người
kể chuyện?
- Nghe
- Đọc đoạn trích
→ Kể về phút chia
tay giữa người họa
sĩ già, cô gái và anh thanh niên.
- Lần lượt trả lời theo gợi ý:
→ người kể không
xuất hiện, không phải là một trong
ba nhân vật đã nói tới.
→ trong đoạn văn
ta thấy các nhân vật đều trở thành đối tượng miêu tả một cách khách quan: “Anh thanh niên vừa vào, kêu lên”;
I Vai trò của người kể chuyện trong văn bản tự sự:
1 Đọc đoạn trích:
Lặng lẽ Sa Pa
(sgk / 192)
2 Tìm hiểu:
a Kể về phút chia tay giữa người họa sĩ già, cô gái và anh thanh niên
b Người kể chuyện giấu mặt (vô nhân xưng)
NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG VĂN BẢN TỰ SỰ
Trang 3+ Chuyện được kể ở ngôi thứ
mấy?
+ Nếu là một trong ba nhân vật
trên thì ngôi kể và lời văn phải
thay đổi như thế nào?
- Kết luận và khẳng định: Như
vậy, người kể chuyện ở đây là vô
nhân xưng, không xuất hiện trong
câu chuyện.
? Những câu “giọng cười nhưng
đầy tiếc rẻ”, “những người con
gái sắp xa ta, biết không bao giờ
gặp ta nữa, hay nhìn ta như vậy”
là nhận xét của người nào, về ai
- Lưu ý: câu nhận xét thứ hai,
người kể chuyện như nhập vào
nhân vật anh thanh niên để nói hộ
suy nghĩ và tình cảm của anh ta,
nhưng vẫn là câu trần thuật của
người kể chuyện Câu nói đó vang
lên không chỉ nói hộ anh thanh
niên mà là tiếng lòng của rất
nhiều người trong tình huống đó.
Nếu đó là câ nói trực tiếp của anh
thanh niên thì tính khái quát sẽ bị
hạn chế rất nhiều.
? Nêu những căn cứ để có thể nhận
xét: người kể chuyện ở đây dường
như thấy hết và biết tất cả mọi
việc, mọi hành động, tâm tư, tình
cảm của các nhân vật.
HĐ 3: Hệ thống hóa kiến thức
- Cho HS rút ra nhận xét
- Tổng kết, khái quát
HĐ 4: Hướng dẫn luyện tập
? So với đoạn trích ở mục I, cách
kể ở đoạn trích này có gì khác.
“Cô kĩ sư mặt đỏ ửng”; “bỗng nhà họa sĩ già quay lại”;
→ ngôi thứ ba
→ nếu người kể chuyện là một trong
ba nhân vật trên thì ngôi kể và lời văn phải thay đổi Hoặc
là xưng tôi hoặc là xưng tên một trong
ba nhân vật đó để
kể lại chuyện.
- Nghe
→ là nhận xét của
người kể chuyện về anh thanh niên và suy nghĩ của anh ta.
- Nghe
→ căn cứ vào:
người kể chuyện, đối tượng được miêu tả, ngôi kể, điểm nhìn và lời văn.
- Rút ra nhận xét
- Đọc ghi nhớ
- Đọc đoạn trích
- Thảo luận nhóm
c Những câu “giọng cười
nhưng đầy tiếc rẻ”, “những người con gái sắp xa ta, biết không bao giờ gặp ta nữa, hay nhìn ta như vậy”, là
nhận xét của người kể chuyện
về anh thanh niên và suy nghĩ của anh ta
d Căn cứ vào:
- Người kể chuyện (ngôi thứ ba)
- Đối tượng miêu tả một cách khách quan
→ người kể thấy và biết tất cả
mọi ciệc, mọi người, mọi hành động, tâm tư, tình cảm của các nhân vật.
Ghi nhớ: Sgk / 193
II Luyện tập:
Đoạn trích:
Trong lòng mẹ
(Nguyên Hồng)
Trang 4Hãy làm sáng tỏ bằng cách cho
biết người kể chuyện ở đây là ai.
Ngôi kể này có ưu điểm gì và
hạn chế gì so với ngôi kể ở đoạn
trên.
- Yêu cầu HS chọn một trong ba
nhân vật là người kể chuyện, sau
đó chuyển đoạn văn trích ở mục I
thành một đoạn văn khác sao cho
phù hợp
(3/), lần lượt trình bày
- Lựa chọn nhân vật
kể chuyện → chuyển đoạn văn
a Người kể chuyện: nhân vật “tôi” – chú bé (ngôi thứ nhất) – trong cuộc gặp gỡ cảm động với mẹ mình sau những ngày xa cách
- Ưu điểm: giúp cho người kể
dễ đi sâu vào tâm tư tình cảm, miêu tả được những diễn biến tâm lí tinh vi, phức tạp đang diễn ra trong tâm hồn nhân vật
“tôi”
- Hạn chế: không miêu tả
được bao quát các đối tượng khách quan, sinh động, khó tạo ra cái nhìn nhiều chiều →
dễ gây sự đơn điệu trong giọng văn trần thuật
b Chọn nhân vật là người
kể chuyện → chuyển đoạn văn.
4 Củng cố:
- Nhắc lại nội dung ghi nhớ.
? Tác dụng của ngôi kể trong văn bản tự sự.
5 Hướng dẫn:
- Học bài, hoàn chỉnh bài tập.
- Soạn bài Chiếc lược ngà.
IV Rút kinh nghiệm:
Tiết 72, 73
Bài 15
Văn bản
Nguyễn Quang Sáng
I Mục tiêu: giúp HS
- Cảm nhận được tình cha con sâu nặng trong hoàn cảnh éo le của cha con ông Sáu trong truyện
- Nắm được nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật, đặc biệt là nhân vật bé Thu, nghệ thuật xây dựng tình huống truyện bất ngờ m,à tự nhiên của tác giả
- Rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm, biết phát hiện những chi tiết nghệ thuật đáng chú ý trong một truyện ngắn
II Chuẩn bị:
GV: Sgk, sgv, giáo án
CHIẾC LƯỢC NGÀ
Trang 5HS: Sgk, đọc văn bản, tìm hiểu soạn bài.
III Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ:
? Trong văn bản tự sự người kể chuyện có vai trò như thế nào?
- Kiểm tra bài tập (b) và việc chuẩn bị bài của HS.
3 Bài mới:
GTB: Có rất nhiều tình huống éo le trong cuộc sống, nhất là trong hoàn cảnh chiến tranh
ác liệt để thể hiện và thử thách tình cảm con người Tác phẩm Chiếc lược ngà của nhà văn Nam Bộ Nguyễn Quang Sáng được xây dựng trên cơ sở những tình huống thật ngặt nghèo trong những năm kháng chiến chống Mĩ gian lao ở miền Nam, qua đó khắc sâu tình cảm cha con sâu nặng của người cán bộ, chiến sĩ → vào bài.
Hoạt động của GV Hoạt động của
HĐ 1: Giới thiệu
? Nêu những nét chính về tác giả, văn
bản
- Chú ý: nêu hoàn cảnh sáng tác của
truyện cũng là hoàn cảnh được miêu tả
trong tác phẩm
HĐ 2: Hướng dẫn đọc, tìm hiểu văn bản
- Tóm tắt đoạn lược bỏ ở phần đầu của
truyện
- Hướng dẫn đọc: chú ý giọng kể của
tác giả trầm tĩnh, cảm động, hơi buồn;
những đoạn văn miêu tả tâm trạng bé
Thu, tâm trạng anh Sáu, những câu đối
thoại ngắn của cá nhân vật cần chọn
giọng đọc với giọng điệu phù hợp.
- Cùng HS nối nhau đọc, nhận xét
- Cùng HS giải thích từ khó
- Yêu cầu HS tóm tắt đoạn trích (gọn
trong khoảng 8 – 10 câu)
- Đọc chú thích
- Lần lượt nêu theo sgk
- Nghe
- Nghe
- Theo dõi
- Đọc, nhận xét
- Tóm tắt theo yêu cầu
I Giới thiệu:
1 Tác giả:
Nguyễn Quang Sáng (1932)
- Quê: Chợ Mới – An Giang
- Tham gia bộ đội, hoạt động ở chiến trường Nam Bộ
- Sau 1954 tập kết ra Bắc, bắt đầu viết văn
- Tác phẩm có nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, viết về cuộc sống
và con người Nam Bộ trong hai cuộc kháng chiến cũng như sau hòa bình
2 Văn bản:
- Viết năm 1966 và đưa vào tập truyện cùng tên
- Đoạn trích nằm ở phần giữa truyện
II Đọc – hiểu văn bản:
Trang 6? Tình huống nào đã bộc lộ sâu sắc và
cảm động tình cha con của ông Sáu và
bé Thu
- Bổ sung: truyện đã thể hiện tình cha
con sâu sắc của hai cha con ông Sáu
trong hai tình huống:
+ Hai cha con gặp nhau sau tám năm
xa cách, nhưng thật trớ trêu là bé Thu
không nhận cha, đến lúc em nhận ra và
biểu lộ tình cảm thắm thiết thì ông sáu
lại phải ra đi Đây là tình huống cơ bản
của truyện.
+ Ở khu căn cứ, ông Sáu dồn tất cả
tình yêu thương và mong nhớ đứa con
vào việc làm chiếc lược ngà để tặng
con, nhưng ông đã hi sinh khi chưa kịp
trao món quà ấy cho con gái.
Nếu tình huống thứ nhất bộc lộ tình
cảm mãnh liệt của bé Thu với cha, thì
tình huống thứ hai lại biểu lộ tình cảm
sâu sắc của người cha đối với đứa con.
HĐ 3: Phân tích diễn biến tâm lí và tình
cảm mãnh liệt của bé Thu với cha trong
lần cha về thăm nhà
? Diễn biến tâm lí và tình cảm của bé
Thu trong đoạn trích có thể chia làm
mấy giai đoạn Đó là những giai đoạn
nào
- Vậy tâm lí và hính ảnh cụ thể của đứa
bé gái 8 tuổi ấy qua từng giai đoạn ra
sao và nguyên nhân nào đã tạo ra sự
thay đổi thái độ tình cảm 180 độ như
vậy?
- Chia nhóm, nêu yêu cầu cho HS thảo
luận:
? Tìm các chi tiết thể hiện diễn biến
tâm lí và hành động của bé Thu trước
khi nhận ông Sáu là cha.
? Tìm các chi tiết thể hiện diễn biến
tâm lí và hành động của bé Thu khi
nhận ông Sáu là cha.
- Diễn giảng bổ sung: Gặp lại con sau
nhiều năm xa cách với bao nỗi nhớ
thương nên ông Sáu không kìm được
nỗi vui mừng trong phút đầu nhìn thấy
đứa con Nhưng thật trớ trêu, đáp lại sự
vồ vập của người cha, bé Thu lại tỏ ra
ngờ vực, lãng tránh và ông Sáu càng
muốn gần con thì đứa con càng tỏ ra
lạnh nhạt, xa cách.
? Vì sao bé Thu lại có thái độ như vậy
- Xác định tình huống
- Nghe
→ hai giai đoạn:
trước và sau khi nhận ông Sáu là cha.
- Thảo luận nhóm (3/), lần lượt trình bày
- Nghe
→ lí do là con bé
1 Diễn biến tâm lí,
hành động của bé Thu:
a Trước khi nhận ra
ông Sáu là ba:
- Hốt hoảng, mặt tái đi, vụt chạy và kêu thét lên
Trang 7→ nó đã từng chứng kiến khối chuyện
tương tự từ khi nó bắt đầu hiểu biết ở
ngay chính nơi này Tâm lí sợ hãi của
đứa bé được tả bằng tiếng kêu thét gọi
mẹ và hành động chạy vụt đi là rất phù
hợp với tâm lí và hành động của trẻ con
(đặc biệt là đối với bé gái)
→ Trong 2 ngày đêm tiếp theo, mặc kệ
những lời nói, cử chỉ âu yếm, làm thân,
vỗ về tính cảm của anh Sáu, bé Thu một
mực thờ ơ, lạnh lùng đến mức bướng
bỉnh, ngang ngạnh, khó hiểu: không
một lần gọi một tiếng ba, khi bị dọa
đánh, khi bị buộc gọi phải gọi thì chỉ
nói trống không, tỏ vẻ không có gì là lễ
phép, ngoan ngoãn như bản tính
thường ngày của em
? Có ý kiến cho rằng, khi hất tung cái
trứng cá ra khỏi bát cơm, khi bị đánh
mắng, khi nó lặng lẽ nhặt lại cái trứng
cá đặt vào bát, lặng lẽ đứng dậy, bỏ ra
xuồng, chèo về bên ngoại là lúc bé Thu
bày tỏ tình thương yêu mãnh liệt và tức
tưởi đối với ba mình Ý kiến của em.
- Diến giảng bổ sung: Đó là một ý kiến
rất tinh tế và sâu sắc Bở lẽ trong suốt 2
ngày đó, đến bữa cơm đó, bé Thu đâu
có coi anh Sáu là ba mình, không
những thế, trong con mắt và cảm nhận
của nó, anh chỉ là người đàn ông xa lạ
và xảo quyệt đang tìm mọi cách cám dỗ
nó, đánh lừa nó vì một lí do đen tối nào
đó mà nó chưa thể hiểu Nó không hiểu
sao cả mẹ nó cũng chấp nhận, lại còn
cứ bắt nó phải gọi ong ta là ba?! Anh
Sáu càng tìm cách vỗ về, làm thân, bày
tỏ tình cảm chân thật bao nhiêu thì
càng làm cho nó hoảng sợ và căm ghét
bấy nhiêu Nhưng nó vẫn sợ mẹ, nể mẹ
mà miễn cưỡng không dám phản ứng ra
mặt Nhưng đến hành động hất cái
quá ngạc nhên, bất ngờ, không hiểu chuyện gì đã xảy ra, tiếp sau là
sự sợ hãi, sợ bị lừa, sợ bị bắt.
- Nghe
- Trình bày ý kiến của bản thân
- Nghe
- Chỉ gọi trống không
- Nhất định không chịu nhờ ông giúp chắt nước nồi cơm
- Hất cái trứng cá, cố ý khua dây cột xuồng kêu thật to
Trang 8trứng cá tung khỏi bát cơm thì chính là
để thể hiện sự căm ghét anh Sáu Và
cũng chính trong giây phút bừng khởi
của tình cảm xốc nổi trẻ thơ, nó càng tỏ
ra lầm lì, sẵn sàng chịu đựng, và bỏ đi
bất Nó không thể kìm nén được phản
ứng của mình Và chính ở thời khắc ấy,
càng chứng tỏ nó thương yêu ba nó
(người chụp trong ảnh với má nó).
? Vì sao bé Thu không nhận anh Sáu là
ba
? Sự ương ngạnh của bé Thu có đáng
trách không
→ trong hoàn cảnh xa cách và trắc trở
của chiến tranh, nó còn quá bé nhỏ để
có thể hiểu được những tình thế khắc
nghiệt, éo le của đời sống và người lớn
cũng không ai kịp chuẩn bị cho nó đón
nhận những khả năng bất thường, nên
nó không tin ông Sáu là ba nó chỉ vì
trên mặt ông có vết thẹo, khác với hình
ba mà nó đã được biết.
- Khẳng định: Phản ứng tâm lí của bé
Thu là hoàn toàn tự nhiên, nó còn
chứng tỏ em có cá tính mạnh mẽ, tình
cảm của em sâu sắc, chân thật , em chỉ
yêu ba khi tin chắc đó đúng là ba.
? Vì sao Thu nhận anh Sáu là ba
→ Sự nghi ngờ bấy lâu đã được giaỉ tỏ
và ở Thu nảy sinh một trạng thái như là
sự ân hận, nối tiếc: “Nghe bà kể nó
nàm im như người lớn” Vì thế
trong giờ phút chia tay với anh Sáu,
tình yêu và nỗi mong nhớ với người cha
xa cách đã bị dồn nén bấy lâu, nay
bùng ra thật mạnh mẽ và hối hả, có xen
lẫn cả sự hối hả.
? Nhận xét về tính cách nhân vật bé Thu
và nghệ thuật miêu tả tâm lí của nhân
vật
→ vì trên mặt anh
Sáu có vết sẹo, không giống với người trong ảnh chụp cùng má nó.
→ hoàn toàn
không đáng trách
- Nghe
- Nghe
→ Vì bé Thu
được bà ngoại giải thích về vết thẹo làm thay đổi khuôn mặt ba nó.
- Nhận xét
→ từ chối sự quan tâm, chăm sóc của ông Sáu vì nghĩ rằng ông không phải
là ba mình
b Khi nhận ra ba:
- Gọi “ba”, “vừa kêu vừa
chạy ba nó”.
- Ôm chặt lấy anh Sáu
- Không cho ba nó đi
→ Khi hiểu ra, tình cảm tự nhiên của tình cha con lại trỗi dậy
tình cảm thật sâu sắc, mạnh mẽ nhưng dứt khoát, rạch ròi; cá tính cứng cỏi nhưng hồn nhiên, ngây thơ
2 Tình cảm sâu nặng
Trang 9HĐ 4: Phân tích tình cảm cha con sâu
nặng ở ông Sáu
- Nhắc lại vài nét tình cảm, hoàn cảnh
và tâm trạng của anh Sáu trong chuyến
về phép thăm nhà:
+ Đầu tiên là sự ngạc nhiên, hụt hẩng
và buồn khi thấy đứa con sợ hãi và bỏ
chạy.
+ Hai ngày sau, tìm mọi cách để làm
thân, để vỗ về, mong con bé cứng đầu
nhận ba, gọi mình một tiếng ba mà
không thành.
+ Không nén được bực, giận, đánh
mắng con.
+ Trong buổi chia tay, đành đau khổ,
bất lực chào con ra đi, sợ con phản ứng
mạnh như hôm qua.
+ Sung sướng, cảm động, hạnh phúc,
nghẹn ngào khi con gái yêu đột ngột
thay đổi thái độ, ôm lấy ba, vừa khóc
vừa nói không cho ba đi.
→ rõ ràng anh Sáu đã bị đặt trong một
hoàn cảnh hết sức éo le mà anh không
ngờ và không biết tìm cách nào để giải
tỏa nếu như không có chuyện bất ngờ
xảy ra, nếu không có chuyện va chạm
kịch liệt trong bửa cơm, để con bé tức
tưởi bỏ về mách ngoại Trải qua thử
thách, anh Sáu vẫn là một người cha
hạnh phúc.
- Nhấn mạnh: tình cảm sâu nặng của
người cha càng được thể hiện tập trung
hơn trong tình huống sau của câu
chuyện, trong những ngày anh Sáu
công tác ở ciến khu cho đến khi anh hi
sinh.
? Tình cảm sâu nặng và cao đẹp của anh
Sáu đối với con được thể hiện qua
những chi tiết nào, sự việc nào
- Diễn giảng bổ sung:
→ trước hết là nỗi nhớ thương xen lẫn
sự day dứt, ân hận vì đã trót đánh mắng
con gái.
Lời dặn của đứa con gái trước lúc
hai con chia tay khiến ông quyết tâm
nung nấu thực hiện cho bằng được, làm
chiếc lược bằng ngà voi để dành tặng
cho đứa con gái bé bỏng yêu dấu.
- Nghe
- Nghe
- Tìm, phát hiện chi tiết
- Nghe
của anh Sáu đối với con:
- Lần đầu tiên gặp con: xúc
động (thuyền chưa cập
bến, ông Sáu đã nhảy thót lên bờ, vừa gọi vừa chìa tay đón con).
- Những ngày đoàn tụ: quan tâm, chờ đợi con gái gọi mình là ba
- Những ngày xa con:
+ Ân hận, day dứt sao mình lại đánh con
+ Thực hiện lời hứa, làm chiếc lược ngà thận trọng,
tỉ mỉ
Trang 10→ Kiếm được khúc ngà anh vui mừng
như đứa trẻ bắt được quà, rồi đẻ hết
tâm trí, cong sức vào việc làm cây lược,
cưa răng, khắc chữ, tỉ mỉ, cần mẩn,
công phu
→ Đó không chỉ là chiếc lược xinh xắn
và quí giá mà đó là chiếc lược kết tụ tất
cả tình cảm của một người cha xa con.
Chiếc lược nhỏ bé mà thiêng liêng đã
làm dịu nỗi ân hận và ánh lên niềm hi
vọng khắc khoải sẽ có ngày anh Sáu
được gặp lại con, trao tận tay nó mán
quà kỉ niệm này Nhưng rồi một tình
cảnh đau thương lại đến với cha con
anh Sáu: anh sáu đã hi sinh trong một
trận càn, chưa kịp thực hiện tâm
nguyện, đành nhắm mắt xuôi tay khi đã
yên tâm trao gửi niềm tin vào tay người
đồng đội thân thiết.
? Cảm nghĩ của em về tình cảm ấy
? Điều đó đã bộc lộ thêm nét đẹp gì
trong tâm hồn của người cán bộ cách
mạng ấy
→ Câu chuyện về chiếc lược ngà không
chỉ nói lên tình cha con thắm thiết, sâu
nặng của cha con ông Sáu, mà còn gợi
cho người đọc nghĩ đến và thấm thía
những đau thương, mất mát, éo le mà
chiến tranh gây ra cho bao nhiêu con
người, bao nhiêu gia đình.
HĐ 5: Nhận xét về nghệ thuật trần thuật
của truyện
? Nghệ thuật đặc sắc của truyện
→ Một trong những điểm tạo nên sức
hấp dẫn của truyện Chiếc lược ngà và
nhiều truyện khác của NQS là tác giả
đã xây dựng được một cốt truyện khá
chặt chẽ, có những yếu tố bất ngờ
nhưng hợp lí: bé Thu không nhận cha
khi ông sáu về thăm nhà, rồi lại biểu
lộ những tình cảm thật nồng nhiệt,
đầy xúc động với người cha trước lúc
chia tay Sự bất ngờ càng gây hứng thú
cho người đọc khi hiểu được tính hợp lí
của các sự việc, hành động bề ngoài có
vẻ mâu thuẫn.
- Nói thêm: ở phần sau truyện (văn bản
- Nghe
- Nêu theo cảm nhận
→ tình cha con
thắm thiết, sâu nặng
- Nghe
- Lần lượt trình bày, nêu dẫn chứng
- Nghe
+ Nhớ con, lấy lược ra ngắm
→ tình cha con thắm thiết,
sâu nặng
3 Nghệ thuật:
- Tạo tình huống truyện éo le
- Có cốt truyện mang yếu
tố bất ngờ