Đề tài trong các tác phẩm văn học của ông chủ yếu viết về người nông dân, cho nên ông được mệnh danh là '' nhà văn của nông dân ''.. Tắt Đèn lấy đề tài từ một vụ thuế ở một làng quê đồng
Trang 1Ngày soạn : …/08 /2016
Tuần 3 Tiết 9
TỨC NƯỚC VỠ BỜ
(Trích “Tắt đèn”)
Ngô Tất Tố
I Mục tiêu : Giúp HS:
1 Kiến thức: Qua đoạn trích thấy được bộ mặt tàn ác bất nhân của chế độ
XH đương thời và tình cảnh đau thương của người nông dân cùng khổ trong XH
ấy Cảm nhận được cái qui luật của hiện thực : Có áp bức, có đấu tranh; thấy được vẻ đẹp tâm hồn và sức sống tiềm tàng của người phụ nữ nông dân
2 Kỹ năng: Thấy được đặc sắc trong nghệ thuật viết truyện của tác giả.
3 Thái độ: Biết đồng cảm và chia sẻ với những người có hoàn cảnh khó khăn
đồng thời căm ghét những người sống trên mồ hôi, nước mắt của kẻ khác
II Chuẩn bị :
- GV : giáo án, SGK, chân dung tác giả, tư liệu tham khảo…
- HS : soạn bài theo hướng dẫn của GV
III Tiến trình lên lớp :
1 Ổn định lớp : kiểm tra sĩ số và vệ sinh
2 Kiểm tra bài cũ :
- Tình yêu thương của bé Hồng được thể hiện như thế nào qua đoạn trích
“Trong lòng mẹ” của nhà văn Nguyên Hồng?
- Em hiểu gì về chú bé Hồng qua đoạn trích '' Trong lòng mẹ ''
(Là chú bé phải chịu nhiều nỗi đau mất mát Là chú bé dễ xúc độn , tinh tế và nhạy cả Là chú bé có tình thương yêu vô bờ đối với mẹ ).
- Kiểm tra việc chuẩn bị bài ở nhà của 2 -3 HS
3 Dạy bài mới
GTB: Ngô Tất Tố là một trong những nhà văn xuất sắc nhất của trào lưu văn học hiện thực truớc cách mạng Đề tài trong các tác phẩm văn học của ông chủ yếu viết về người nông dân, cho nên ông được mệnh danh là '' nhà văn của nông dân '' '' Tắt đèn '' là tác phẩm tiêu biểu trong sự ngghiệp văn học của Ngô Tất Tố Tác phẩm đã phản ánh được những nỗi cơ cực, khốn khổ của người nông dân trong vụ thuế ở làng quê đồng bằng Bắc Bộ.
Hoạt động 1: Tìm hiểu đôi nét
về tác giả cũng như xuất xứ của
văn bản.
- Gọi HS đọc to chú thích * SGK
? Nêu vài nét về cuộc đời của tác
giả Ngô Tất Tố ?
- Bổ sung: … Về hoạt động báo
chí, ông được coi là “một tay
ngôn luận xuất sắc trong đám
nhà nho” (lời Vũ Trọng Phụng),
- Đọc và nêu, nhận xét, bổ sung
- Lắng nghe
I Giới thiệu
1 Tác giả
- Ngô Tất Tố (1893-1954), xuất thân là nhà nho gốc nông dân;
- Quê quán: Từ Sơn, Bắc Ninh
- Là nhà văn xuất sắc của trào lưu hiên thực trước Cách mạng, chuyên viết
Trang 2có mặt trên nhiều tờ báo trong cả
nước với hang chục bút danh,với
một khối lượng bài báo đồ sộ, đề
cập đến nhiều vấn đề thời sự, xã
hội, chính trị, văn hóa, nghệ
thuật, …Đó là môt nhà báo có
lập trường dân chủ, tiến bộ và có
lối viết sắc sảo, điêu luyện, giàu
tính chiến đấu, nhiều bài là
những tiểu phẩm châm biếm có
giá trị văn học cao.
Về sáng tác văn học, ông là cây
bút phóng sự và là nhà tiểu thuyết
nổi tiếng Có thể gọi NTT là nhà
văn của nông dân, gần như
chuyên viết về nông thôn và đặc
biệt thành công ở đề tài này.
Chẳng hạn như phóng sự Tập án
cái đình (1939)là tập hồ sơ lên án
hủ tục quái gở, man rợ đang đè
nặng lên cuộc sống của người
nông dân ở nhiều vùng nông thôn
khi đó Đặc biệt, tiểu thuyết Tắt
đèn được Vũ Trọng Phụng gọi là
“một thiên tiểu thuyết có luận đề
xã hội … hoàn toàn phụng sự dân
quê, một áng văn có thể gọi là
kiệt tác, tong lai chưa từng thấy.
? Hãy nêu những hiểu biết của em
về tác phẩm“Tắt đèn” và đoạn
trích “Tức nước vở bờ”
- Giới thiệu về tác phẩm và nhấn
mạnh: Tắt đèn là tác phẩm tiêu
biểu trong sự nghiệp văn học của
NTT đồng thời là một trong
những tác phẩm tiêu biểu nhất
của trào lưu văn học hiện thực
trước Cách mạng.
Tắt Đèn lấy đề tài từ một vụ
thuế ở một làng quê đồng bằng
Bắc Bộ - ở đây là thuế than, thứ
thuế dã man đánh vào đầu người
dân đinh, một di tích còn sót lại
từ thời trung cổ - qua đó phản
ánh xã hội nông thôn đương thời
một cách tập trung, điển hình
- Trình bày
- Chú ý lắng nghe
về nông thôn Việt Nam;
- Là người am tường trên nhiều lĩnh vực; nghiên cứu, học thuật, sáng tác;
- Được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (1996)
2 Tác phẩm
Văn bản “Tức nước vỡ bờ” trích từ tiểu thuyết
“Tắt đèn” (1939)
Trang 3nhất Chính trong vụ thuế, bộ mặt
tàn ác bất nhân của chế độ thực
dân phong kiến và tình trạng
thống khổ của người nông dân đã
bộc lộ đầy đủ hơn lúc nào hết.
Tác phẩm có sức khái quát cao.
Có thể nói, Tắt đèn là bức tranh
thu nhỏ của nông thôn VN trước
CM, đồng thời cũng là bản án
đanh thép đối với trật tự xã hội
tàn bạo, ăn thịt người ấy.
- “Tức nước vở bờ”: Chương 18,
của tác phẩm => được đánh giá
là một trong những đoạn trích
tiêu biểu cho chủ đề của tác
phẩm
HĐ 2: Đọc và tìm hiểu chung về
văn bản
- Hướng dẫn đọc giọng diễn cảm,
có thay đổi ngữ điệu theo diễn
biến sự việc và đoạn đối thoại
- Đọc mẫu một đoạn
- Gọi HS đọc
- Nhận xét, uốn nắn
- Kiểm tra việc đọc từ khó của
HS Có thể giải thích thêm một số
từ khác:
+ Sưu: còn gọi là thuế
thân-thuế đinh Là thân-thuế nộp bằng tiền,
đánh vào thân thể, mạng sống
của người đàn ông từ 18 tuổi trở
lên hàng năm phải nộp cho nhà
nước phong kiến thực dân Sưu là
một hình thức thuế vô lý, vô nhân
đạo nhất trong xã hội Việt Nam
thời Pháp thuộc vì nó coi con
người như súc vật, hàng hoá Bởi
vậy ngay sau CMT8 thành công
Bác Hồ đã kí xác lệnh xoá bỏ
vĩnh viễn thuế thân
HĐ3: Hướng dẫn tìm hiểu chi
tiết
- Theo dõi phần tóm tắt cốt truyện
và nội dung đoạn trích cho biết :
? Chị Dậu chăm sóc anh Dậu
trong hoàn cảnh nào?
Diễn giảng: vụ thuế đang trong
- Đọc văn bản, HS khác nhận xét
- Chú ý các từ khó SGK
II Đọc –Tìm hiểu văn bản
1 Tình thế của chị Dậu
- Hoàn cảnh : + Sưu thuế căng thẳng chưa có tiền nộp
Trang 4thời điểm gay gắt: quan sắp về
tận làng để đốc thuế; bọn tay sai
càng hung hăng xông vào nhà
những người chưa nộp thuế để
đánh trói, đem ra đình cùm kẹp
Chị Dậu mặc dù phải bán con,
bán chó, bán cả gánh khoai để có
đủ tiền nộp suất sưu cho chồng
nhưng bọn hào lí lại bắt nhà chị
phải nộp cả suất sưu cho người
em chồng chết từ năm ngoái,
thành thử, anh Dậu vẫn cứ là
người thiếu sưu Bọn chúng xông
vào nã thuế, chắc chắn sẽ không
buông tha anh mà anh Dậu thì
đang ốm đau rề rề, tưởng như đã
chết đêm qua (anh vừa thoát chết
sau trận đòn ngoài đình), giờ đây
mới tỉnh, chưa kịp ăn cháo thì
bọn cai lệ ập tới, nếu lại bị chúng
đánh trói lần nữa thì mạng sống
khó mà giữ được
- Nói thêm: nắm gạo nấu cháo
này là do ai cho? Điều này cho
thấy: thứ nhất, gia đình chị Dậu
không còn gì ăn; thứ 2, tình cảm
“lá lành đùm lá rách”của những
người nghèo.
? Hoàn cảnh này cho thấy chị Dậu
đang ở tình thế nào?
? Chị Dậu chăm sóc anh Dậu ra
sao?
? Hãy hình dung về chị Dậu từ
những lời nói đó?
? Nhận xét về hoàn cảnh nhà chị
Dậu
- Bổ sung và nhấn mạnh: Chỉ có
bà lão hàng xóm
mang cho
tất cả vấn đề đối
với chị Dậu lúc này
là làm sao bảo vệ dược chồng trong tình thế nguy ngập ấy.
nấu cháo xong,
múc ra và quạt cho nguội
- Trả lời
- Nhận xét: Cực kì
nghèo khổ, cuộc sống không có lối thoát
+ Bán con + khoai + chó
cứu chồng
+ Chồng ốm thập tử nhất sinh nguy cơ bị bắt
+ Hàng xóm cho gạo để nấu cháo
=> Tình thế nguy cấp, tìm mọi cách để bảo vệ chồng
- Cử chỉ : + Múc cháo la liệt quạt cho nguội
+ Rón rén: “Thầy em… xót ruột”
+ Chờ xem chồng ăn có ngon không?
Là phụ nữ đảm đang, hết lòng thương chồng con, dịu dàng, tình cảm
=> Cực kì nghèo khổ, cuộc sống không có lối thoát, sức chịu đựng dẻo dai
Trang 5bát gạo hàng xóm cho để chăm
sóc anh Dậu bị ốm yếu, bị hành
hạ giữa vụ sưu thuế gợi cho ta
suy nghĩ về tình cảnh của người
nhân dân nghèo trong xã hội cũ
và phẩm chất tốt đẹp của họ
- Khi kể về sự việc chị Dậu chăm
sóc chồng giữa vị sưu thuế, tác
giả đã dung biện pháp tương phản
? Em hãy chỉ ra phép tương phản
này
? Nêu tác dụng của biện pháp
nghệ thuật đó
Chuyển ý: Cảnh buổi sáng ở nhà
chị Dậu được coi như thế “tức
nước đàu tiên” được tác giả xây
dựng và dồn tụ Qua đó đã thấy
chị Dậu yêu thương, lo lắng cho
chồng mình như thế nào? Chính
tình thương yêu này sẽ quuyết
định phần lớn thái độ và hành
động của chị ở đoạn tiếp theo
- Nhấn mạnh: Đây là tên tay sai
chuyên nghiệp, tiêu biểu trọn vẹn
nhất cho hạng tay sai Hắn là
công cụ bằng sắt đắc lực của cái
trật tự xã hội tàn bạo ấy
? Cai lệ đại diện cho tầng lớp xã
hội nào trong chế độ thực dân nửa
phong kiến
? Nghề của hắn là gì?
Nghệ thuật tương
phản : Hình ảnh tần tảo, dịu hiền, tình cảm gia đình làng xóm ân cần,
ấm ấp đối lập không khí căng thẳng đe doạ của tiếng trống, tù và, thúc thuế ở đầu làng
Nổi bật tình cảnh
khốn quẫn của người nhân dân nghèo dưới ách áp bức bóc lột của chế
độ phong kiến tàn nhẫn, phong cách tôt đẹp của chị Dậu
- Nghe
- Trả lời nhanh
- Xem lại chú thích
Cai lệ
2 Nhân vật cai lệ
- Đại diện cho giai cấp thống trị
- Nghề : + Đánh trói người với
Trang 6- Lưu ý HS đọc kĩ phần chú thích
để hiểu rõ về chức danh cai lệ và
vai tò của hắn
Nói thêm : cai lệ là chức thấp
nhất trong hệ thống quân đội thời
phong kiến
có thể nói, đánh trói người là
« nghề » của hắn, được hắn làm
với một kĩ thuật thành thạo và
say mê
? Tên cai lệ có mặt ở làng Đông
Xá với vai trò gì? Xông vào nhà
anh Dậu với ý định gì?
- Trong bộ máy thống trị của xã
hội đương thời, tên cai lệ chỉ là
một gã tay sai mạt hạng nhưng
nhân vật này lại có một ý nghĩa
riêng tiêu biểu.
? Vì sao hắn chỉ là một tên tay
sai mạt hạng, nhưng lại có
quyền đánh trói người vô tội vạ
như vậy?
- Vì vậy, có thể nói, tên cai lệ vô
danh không chút tình người đó là
hiện thân đầy đủ, rõ rệt nhất của
cái nhà nước bất nhân lúc bấy
giờ.
- Tính cách hung bạo dã thú của
tên tay sai chuyên nghiệp đó
được thể hiện thật đậm nét và rất
nhất quán.
? Ngòi bút hiện thực của Ngô Tất
Tố đã khắc hoạ hình ảnh cai lệ
bằng những chi tiết điển hình
nào? (Ngôn ngữ, cử chỉ, thái độ,
hành động?)
ngôn ngữ của hắn đâu phải là
ngôn ngữ của con người, hắn chỉ
biết quát, thét, giống như tiếng
sủa, rít, gầm của thú dữ.
toàn bộ ý thức của tên cai lệ
chỉ là ra tay đánh trói người thiếu
thuế Vì vậy nó cứ nhằm vào anh
Dậu mà không hề bận tâm việc
chỉ là một gã tay sai mạt hạng
- Giải thích
một sự thành thạo và say mê
+ Đánh, bắt những người thiếu thuế
+ Bắt, trói anh Dậu theo lệnh quan
Hắn sẵn sàng gây tội ác
mà không trùn tay, vì hắn đại diện nhân danh phép nước để hoạt động
=> Là hiện thân của cái nhà nước bất nhân lúc bấy giờ
- Ngôn ngữ : Quát, hét, chửi, mắng,
- Cử chỉ, hành động : Sầm sập tiến vào, trợn mắt, giật phắt, tát, đanh, sấn đến, nhảy vào
Trang 7anh Dậu đang ốm nặng tưởng
chết đêm qua (mà nếu anh có
chết đêm qua thì thì chính hắn là
kẻ cịu trách nhiệm trước hết vì
chính mấy hôm trước đã xông
vào đánh trói anh để điệu ra đình
cùm kẹp giữa lúc anh đang ốm
nặng).
Hắn hoàn toàn bỏ ngoài tai
mọi lời van xin, trình bày tha
thiết, lễ phép, có lí có tình của chị
Dậu Trái lại, hắn đã đáp ứng lại
chị Dậu bằng những lời chửi thô
tục, những hành động điểu cáng,
hung hãn, táng tận lương tâm tới
rợn người.
- Nhấn mạnh : Tàn bạo, không
chút tình người là bản chất tính
cách của hắn.
? Qua đó nhận xét nghệ thuật
khắc hoạ nhân vật cuả tác giả?
- Bổ sung : Chỉ xuất hiện trong
một đoạn văn ngắn nhưng nhân
vật Cai lệ được khắc họa hết sức
nổi bật, sống động, có giá trị điển
hình rõ rệt
? Có thể hiểu gì về bản chất xã
hội cũ từ hình ảnh oai lệ này?
- Khẳng định : Tên cai lệ mang
tính cách dã thú đó là một trong
những hiện thân sinh động của
trật tự thực dân phong kiến
đương thời.
- Chuyển ý bằng tiểu kết : Không
chỉ định hình cho tầng lớp tay sai
thống trị, mà còn là hiện thân của
trình tự xã hội phong kiến đương
thời Từ tình thế của anh Dậu ở
phần một ta thấy tính mạng anh
Dậu phụ thuộc vào sự đối phó
của chị Vậy chị đã đối phó bằng
cách nào?
? Chị Dậu đại diện cho tầng lớp
- Nhận xét
- Trao đổi, trình bày
- Giai cấp bị trị
- Nghe
- Thái độ : + Bỏ ngoài tai lời van xin
+ Không mảy may động lòng
+ Bát trói anh Dậu (dù đau ốm)
=> Kết hợp chi tiết điển hình về lời nói, hành động, thái độ,
=> Khắc hoạ nhân vật cai lệ: hống hách, thô bạo, không còn tính người
=> Một xã hội bất công, không còn nhân tính, có thể gieo hoạ xuống người dân lương thiện bất cứ lúc nào, một xã hội tồn tại trên cơ sở của lý lẽ hành động bạo ngược
3 Diễn biến tâm lí của chị Dậu
Trang 8nào trong xã hội phong kiến?
- Nhắc lại tình thế của chị Dậu
khi bọn tay sai « sầm sập tiến
vào » Chúng xông vào giữa lúc
chị Dậu vừa rón rén bưng bát
cháo lên cho anh Dậu, đang hồi
hộp chờ xem chồng chị ăn có
ngon miệng không Khi bất ngờ
« ầm ầm khốc quỷ kinh thần mọc
ra », anh Dậu ốm yếu vì quá kiếp
đảm đã lăn đùng ra không nói
được gì, chỉ còn chị Dậu một
mình đứng ra đối phó với lũ ác
nhân đó Lúc này, tính mạng của
anh Dậu phụ thuộc cả vào sự đối
phó của chị
? Chị Dậu đối phó với bọn tay sai
để bảo vệ chồng bằng cách nào?
Gợi ý : Nhân vật chị Dậu được
khắc hoạ bằng chi tiết nổi bật
nào? (Lời nói, cử chỉ hành động
diễn biến tâm lí?)
- Diễn giảng bổ sung : Ban đầu,
chị Dậu cố van xin tha thiết Bọn
tay sai hung hãn đang nhân danh
phép nước, người nhà nước để ra
tay, còn chồng chị lại chỉ là kẻ
cùng đinh đang có tội nên chị
phải van xin Vả lại, kinh nghiệm
lâu đời đã thành bản năng của
người nông dân thấp cổ bé họng
biết rõ thân phận của mình, cùng
với bản tính mộc mạc, quen nhẫn
nhục khiến chị chỉ biết van xin rất
lễ phép, cố khơi gợi từ tâm và
lương tri của ông cai Nhưng đến
khi tên cai lệ không thèm nghe
chị lấy nửa lời, đáp lại chị bằng
những quả bịch vào ngực và cứ
xông đến anh Dậu thì chỉ đến khi
ấy chị Dậu mới hình như tức quá
không thể chịu được, đã liều
mạng cự lại.
? Phân tích quá trình cự lại của
chị Dậu
- Lần lượt trả lời
- Phân tích: Thoạt đầu chị cự lại bằng
lí lẽ: "Chồng tôi
đau ốm, ông không
được phép hành hạ!” Thực ra, chị không viện đến
- Lời nói : Ông - cháu, ông – tôi, mày – bà
Trang 9… Chú ý, lúc này chị đã vô tình
thay đổi cách xưng hô (không còn
xưng cháu, gọi cai lệ là ông, mà
là tôi – ông) Bằng sự thay đổi
đó, chị đã đứng thẳng lên, có vị
thế của kẻ ngang hàng, nhìn
thẳng vào mặt đối thủ.
… Chị chẳng những không còn
xưng hô cháu – ông, mà cũng
không phải tôi – ông như kẻ
ngang hàng, mà lần này, chị xưng
bà, gọi tên cai lệ bằng mày!
? Đó là cách xưng hô như thế
nào?
- Nhấn mạnh: … thể hiện sự căm
giận và khinh bỉ cao độ, khẳng
định tư thế của kẻ bề trên, sẵn
sang đè bẹp đối phương Lần này
chị không đấu lí (vì tên cai lệ
không còn một chúc xíu lương tri,
lương tâm nào để hiểu lí nữa) mà
quyết rat ay đấu lực với chúng.
- Phân tích bám sát ngôn ngữ, chi
tiết miêu tả cảnh tượng chị Dậu
quật lại hai tên tay sai Chú ý sắc
thái hài hước ở những câu miêu
tả
? Do đâu mà chị Dậu có sức lạ
lùng khi quật ngã hai tên tay sai
pháp luật mà chỉ nói cái lí đương nhiên, cái đạo lí tối thiểu của con người.
Đến khi cai lệ vẫn không thèm trả lời, còn “tát vào mặt chị một cái đánh bốp” rồi cứ nhảy vào cạnh anh Dậu, thì chị đã vụt đứng dậy với niếm căm giận ngùn
ngụt: “Chị Dậu nghiến hai hàm răng: - Mày trói ngay chồng bà đi,
bà cho mày xem!”
xưng hô hết sức
đanh đá (của người phụ nữ bình dân)
- Theo dõi
là sức mạnh của
lòng căm hờn
- Cử chỉ hành động : Xám mặt, nghiến răng, túm cổ,
ấn dúi, giằng co, vật nhau, túm tóc lăng
- Diễn biến tâm lý: Từ
“van xin tha thiết” đến “cự lại” bằng lí lẽ (đấu lí) đến vùng lên quật ngã hai tên tay sai (đấu lực) với sức mạnh ghê gớm, với tư thế ngang tàng
Trang 10như vậy
- Bổ sung: ở đây, cái gốc của
long căm hờn của chị Dậu lại
chính là long yêu thương, và như
vậy, đó cũng là sức mạnh của
lòng yêu thương Chứng minh
quy luật của xã hội : Có áp bức,
có đấu tranh, con giun xéo lắm
cũng quằn, tức nước thì vỡ bờ.
Hành động phản kháng của chị
Dậu tuy còn tự phát nhưng cho
thấy sức mạnh tiềm tàng của
người nông dân.
? Theo em, sự thay đổi thái độ
của chị Dậu có được miêu tả
chân thực, hợp lí không ? Qua
đoạn trích này, em có nhận xét
gì về tính cách của chị Dậu ?
=> Kết hợp chi tiết điển hình về
cử chỉ, lời nói, hành động, kết
hợp tự sự + miêu tả + biểu cảm,
phép tương phản: tính cách chị
Dậu đối lập tính cách cai lệ
=> Tạo được nhân vật chị Dậu
giống thật, chân thực, sinh động,
có sức truyền cảm
- Cần nói rõ thêm: Hành động
của chị Dậu tuy chỉ là bột phát và
về căn bản chưa giải quyết được
gì (chỉ một lúc sau, cả nhà chị bị
Sự thay đổi đó là
hợp lí, tác giả đã miêu tả chân thực
sự miêu tả sự thay đổi này Tính cách mộc mạc, hiền dịu…
- Nhận xét về tính
cách chị Dậu: mộc mạc, hiền dịu, đầy
vị tha, sống khiêm nhường, biết nhẫn nhục chịu đựng nhưng hoàn toàn không yếu đuối, chỉ biết sợ hãi mà trái lại, vẫn có một sức sống mạnh mẽ, một tinh thần phản kháng tiềm tang;
khi bị đẩy tới đường cùng, chị đã vùng dậy chống trả quyết liệt, thể hiện một thái độ bất khuất.
- Nghe
=> Chị Dậu là người mộc mạc, hiền dịu đầy vị tha, sống khiêm nhường, biết nhẫn nhục, chịu đựng nhưng hoàn toàn không yếu đuối, sợ hãi mà có một sức mạnh, một tinh thần phản kháng tiềm tàng, một thái độ bất khuất