Cũng trong thời kỳ này đã xuất hiện nhiều học thuyết tâm lý mới có liên quan đến tâm lý y học như: Phân tâm học của Freud; học thuyết y học tâm thần - thực thể của Alexander; học thuyết
Trang 1TÂM LÝ Y HỌC
(Medical Psychology)
MỤC TIÊU:
1 Trình bày được khái niệm về tâm lý y học và các lợi ích của tâm lý học trong y khoa
2 Hiểu được đối tượng và nhiệm vụ của tâm lý y học
3 Phân biệt được sự khác nhau giữa tâm lý y khoa và y khoa tâm lý
4 Trình bày được nội dung nghiên cứu trong tâm lý y học
NỘI DUNG
I TÂM LÝ Y HỌC
1 Tâm lý là gì?
"Tâm lý là toàn bộ những hiện tượng tinh thần nảy sinh và diễn biến ở trong não tạo nên cái mà ta gọi là nội tâm của mỗi người và có thể biểu lộ ra thành hành vi"
Trong định nghĩa chúng ta cần hiểu rõ hơn về các khái niệm như hiện tượng tâm lý, nội tâm và hành vi
1.1 Hiện tượng tâm lý là gì?
Hiện tượng tâm lý bao gồm sự cảm thấy, nhìn thấy, sờ, suy nghĩ, cảm xúc
1.2 Nội tâm con người là gì?
Nội tâm là những gì diễn ra trong "đầu" của mỗi người, được hiểu gần như là "tâm lý" Nội tâm là cái mà ta không thể trực tiếp nhìn thấy được, cũng không sờ được Nó chỉ diễn ra ở trong não của chúng ta
1.3 Hành vi là gì?
Hành vi con người bao gồm các cử động, chuyển động, cử chỉ, lời nói, điệu bộ, hành động có ý thức của con người Người khác có thể trực tiếp nhìn thấy và đánh giá chúng
2 Lợi ích của tâm lý học trong ngành Y khoa
- Thể chất và tâm lý con người có mối quan hệ tương tác và là một khối thống nhất Các rối loạn tâm lý có thể gây nên các bệnh về thể chất và ngược lại
- Hiểu được bệnh nhân một cách toàn diện: sinh lý, tâm lý, xã hội, môi trường, tâm linh, để
có thể điều trị và chăm sóc người bệnh hiệu quả hơn
- Nhân viên y tế hiểu được sự thay đổi và quá trình diễn biến tâm lý của người bệnh và có thể đồng hành với họ tốt hơn
Trang 2- Phối hợp với bác sĩ trong việc điều trị các trường hợp khó như cấp cứu, thông báo bệnh nặng, từ chối điều trị, rối loạn tâm thể,…
- Giúp nhân viên y tế có những kiến thức về tâm lý và qua đó nhận biết được các rối loạn tâm lý nếu có của mình để có thể điều chỉnh kịp thời: stress, kiệt sức nghề nghiệp (burn-out)
3 Tâm lý Y học
Từ xa xưa người ta quan tâm đến vấn đề tâm lý người bệnh và tâm lý người thầy thuốc Những năm gần đây, nhờ sự phát triển của tâm lý học và y học hiện đại mà nhiều ngành khoa học mới đã đề ra để nghiên cứu sâu thêm về vấn đề này Trong số những khoa học đó có tâm
lý học y học
Các quan niệm khác nhau về tâm lý học y học
3.1 Các quan niệm nguyên thủy
Trong một thời gian dài, loài người có khuynh hướng cơ bản là giải thích một cách thần
bí các hoạt động tâm lý và bệnh tâm thần Song bên cạnh những quan niệm thần bí là những quan niệm mang tính khoa học như: Alkmon đã đề cập đến mối quan hệ giữa hiện tượng tâm
lý và não; Hypocrate đã nói tới yếu tố dịch thể trong mối quan hệ giữa tâm lý và cơ thể Những quan niệm hết sức tiến bộ này đã trở thành một trong những cơ sở cho sự ra đời của tâm lý y học sau này
3.2 Y học và tâm lý học thời trung cổ
Thế kỷ XVI, tại Italia, đã có một số quan niệm về bệnh tật thoát khỏi sự thần bí Mercurial cho rằng trầm cảm có thể do nguyên nhân thực thể hoặc do tổn thất tính cảm gây ra Platon là bác sĩ đầu tiên đề xuất cách phân loại bệnh tâm thần theo bệnh sinh và đã tính đến vai trò của các yếu tố di truyền, nội sin, ngoại sinh trong cơ chế của bệnh
Sang thế kỷ XVII thế kỷ của Decartes, đựợc đặc trưng bởi sự xuất hiện khái niệm phản
xạ - khuynh hướng duy vật trong trong triết học Gobx và tư tưởng quyết định bắt đầu thâm nhập vào y học
Thế kỷ XVIII, Pinel – nhà cải cách phương pháp điều trị bệnh tâm thần vĩ đại người Pháp- đã cho rằng, người lãnh đạo bệnh viện tâm thần phải là một bác sĩ, một nhà tâm lý, nhà quản lý hành chính và ông là người đầu tiên đã giải phóng bệnh nhân tâm thần khỏi xiềng xích
3.3 Tâm lý y học thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX
Đầu thế kỷ XIX, nhiều tác phẩm đặt nền móng cho tâm lý y học với tư cách là một khoa học độc lập đã xuất hiện Năm 1818, Reie - một bác sĩ, một nhà giải phẫu học - đã viết cuốn “ Cuồng tưởng và phương pháp tâm lý trong điều trị những sang chấn tâm lý” Tác phẩm này đã chỉ ra y nghĩa cơ bản của tam lý y học là sử dụng liệu pháp tâm lý tích cực
Trang 3Trong thời kỳ này đại diện cho trường phái duy vật la Jacobi - Gnisinger, đã khẳng định rằng tâm thần học là một bộ phận thống nhất của y học và coi não là cơ quan của tâm lý
Giữa thế kỹ XIX, Lotze đã viết cuốn “ Tâm lý y học” Đến giữa những năm 70, Tuhe viết cuốn “ Y học tâm lý”
Sang thế kỷ XX đã có nhiều chuyên đề nói rõ hơn về đối tượng của tâm lý y học Cũng trong thời kỳ này đã xuất hiện nhiều học thuyết tâm lý mới có liên quan đến tâm lý y học như: Phân tâm học của Freud; học thuyết y học tâm thần - thực thể của Alexander; học thuyết thể tạng - sinh vật trong tâm thần học và tâm lý học của Kreschner Nhìn chung, các trường phái này chưa thấy hết vai trò của yếu tố xã hội trong tâm lý, trong nhân cách con người
4 Sự hình thành tâm lý y học duy vật
Quan điểm về sự thống nhất giữa tâm lý và thực thể chính là quan điểm của học thuyết thần kinh chủ đạo trong khoa học I.M Xetrenop sau khi vận dụng nguyên lý phản xạ vào hoạt động của não người đã đặt tiền đề cho sự hình thành học thuyết phản xạ trong hoạt động tâm lý I.P.Pavlop đã phts triển quan điểm của Xetrenop và đề ra phương pháp phản xạ có điều kiện Với phương pháp này, ông đã tìm ra quy luật cơ bản và cơ chế hoạt động của não, khám phá ra vai trò của hệ thống tín hiệu thứ nhất và hệ thống tín hiệu thứ hai.Học thuyết thần kính chủ đạolà học thuyết tâm lý - thần kinh chủ đạo Học thuyết này cũng khẳng định vai trò then chốt của ý thức trong hoạt động của con người
Dựa vào học thuyết Mác- Lênin, chúng ta có thể nhận thức đúng đắn hoạt động tâm lý của con người với tư cách là một nhân cách, một chủ thể của nhận thức
5 Một số quan niệm về phương Tây về tâm lý y học
Ở phương tây, đặc biệt ở Mỹ tuy đã hình thành quan điểm thừa nhận con người là tượng trưng cho sự thống nhất giữa cơ thể và tâm hồn, song lại quá nhấn mạnh vai trò của các yếu tố tâm lý trong bệnh sinh của tất cả các bệnh, kể cả bệnh chức năng và bệnh thực thể
Bệnh tật, theo các nhà tâm lý thực thể là hậu quả của sự xung đột giữa hai nguyên lý thỏa mãn, hiện thực và đã được định sẵn trong tâm lý con người Theo họ, tình trạng lo sợ, phẫn nộ,
bị kiềm chế được biểu hiện trong bệnhtim, bệnh ngoài da… Các nhà tâm lý thực thể còn cho rằng, phù hợp mỗi loại nhân cách là một loại bệnh
Tóm lại: Tâm lý Y học là khoa học nghiên cứu tâm lý người bệnh, tâm lý nhân viên y tế trong
quá trình phòng và chữa bệnh Nó là khoa học cần thiết cho tất cả các thầy thuốc ở các chuyên khoa và nhờ nó nên nhu cầu điều trị toàn diện, nhu cầu không ngừng nâng cao cả sức khỏe thể chất lẫn sức khỏe tâm lý của con người ngày càng được đáp ứng tốt hơn
R Là khoa học nghiên cứu các trạng thái tâm lý của bệnh nhân, thầy thuốc và các cán
bộ y tế khác nhau trong các điều kiện và hoàn cảnh khác nhau
Trang 4R Công cụ sử dụng trong tâm lý y học là phương pháp lâm sàng
R Nghiên cứu các yếu tố tâm lý, hành vi, cảm xúc ảnh hưởng đến việc giữ gìn sức khoẻ, sự phát triển và diễn biến của bệnh tật, sự đáp ứng của bệnh nhân và gia đình đối với bệnh tật
R Nghiên cứu nhân cách, tâm lý bệnh nhân, sự khác nhau giữa tâm lý bình thường và tâm lý bệnh, sự tác động của môi trường tự nhiên và xã hội đối với tâm lý bệnh nhân, vai trò của yếu tố tâm lý trong điều trị, phụ hồi, phòng bệnh, bảo vệ và nâng cao sức khoẻ cho con người
R Nghiên cứu nhân cách, đạo đức của người thầy thuốc, sự giao tiếp, mối quan hệ giữa thầy thuốc và bệnh nhân, giữa thầy thuốc với người nhà bệnh nhân và đồng nghiệp
II MỐI LIÊN HỆ GIỮA NGÀNH TÂM LÝ Y HỌC VÀ CÁC LĨNH VỰC KHÁC
Tâm lý Y học có mối liên hệ về mặt kiến thức cũng như là liên quan tới những lĩnh vực nghiên cứu khác nhau như:
R Tâm bệnh học (psychopathology)
R Tâm lý học tổng quát (holistic psychology)
R Nhân chủng học (anthropology)
R Phân tâm học và tâm động học (psychoanalysis and dynamic psychology)
R Thời sinh học (chronobiology)
R Phong tục học (ethology)
R Xã hội học (sociology)
R Tâm lý học thực nghiệm (experimental psychology)
R Sinh lý thần kinh (neurophysiology)
1 Mối liên hệ giữa tâm lý y học và các lĩnh vực tâm lý học khác
a Tâm lý y học có mối liên hệ với tâm lý học đại cương trong các lĩnh vực sau:
§ Giao tiếp
§ Tâm lý học phát triển
§ Nhân cách
b Tâm lý y học có mối liên hệ với tâm lý học xã hội trong các lĩnh vực sau:
§ Mối quan hệ thầy thuốc – bệnh nhân – tác động của thầy thuốc đến các nhân viên y tế khác: dược sĩ, nhà sinh vật học, y tá/ điều dưỡng,…
§ Từ mô hình tâm sinh lý của bệnh đến mẫu và mô hình trong lĩnh vực dược
§ Những cách thức hiện đại của việc lượng giá điều trị và chăm sóc y khoa – Chất lượng sống
2 Mối liên hệ giữa tâm lý y học và y khoa
Trang 5§ Lịch sử và phương pháp luận mối quan hệ giữa tâm lý học y khoa và tâm thần học là chắc chắn và sâu nhất
§ Hầu hết tất cả những căn nguyên được tìm thấy trong tâm lý y khoa là từ các nhà tâm thần học
3 Sự khác nhau giữa tâm lý Y học và Y khoa tâm lý
3.1 Tâm lý Y học (Medical Psychology)
Là khoa học nghiên cứu tâm lý người bệnh, tâm lý nhân viên y tế trong quá trình phòng
và chữa bệnh
à Tâm lý gia lâm sàng (Clinical Psychologist)
3.2 Y khoa tâm lý (Psychological Medicine)
Là một nhánh của y khoa hướng tới việc xử lý chẩn đoán và điều trị các rối loạn tâm thần
à Bác sĩ tâm thần (Psychiatrist)
III ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA TÂM LÝ Y HỌC
1 Đối tượng
- Nghiên cứu các đặc điểm tâm lý của bệnh nhân và ảnh hưởng của chúng lên sức khoẻ,
bệnh tật
- Nghiên cứu những quy luật hoạt động tâm lý của bệnh nhân trong mối quan hệ với
bệnh tật, với thầy thuốc, tìm căn nguyên tâm lý của bệnh lên nhân cách, tác động tâm
lý hỗ tương của bệnh nhân với môi trường tự nhiên và xã hội
2 Nhiệm vụ
2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu tâm lý người bệnh
- Nghiên cứu những biểu hiện tâm lý của bệnh nhân
- Vai trò tâm lý trong việc phát sinh, phát triển của bệnh
- Ảnh hưởng của bệnh đối với tâm lý
- Sự khác nhau giữa tâm lý thường và tâm lý bệnh
- Những tác động của các yếu tố tự nhiên, xã hội lên tâm lý người bệnh
- Vai trò của tâm lý trong điều trị
- Vai trò của tâm lý trong phòng bệnh và bảo vệ sức khỏe
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu tâm lý thầy thuốc và nhân viên y tế
- Nghiên cứu những phẩm chất, nhân cách của thầy thuốc và nhân viên y tế
- Y đức học và phẩm chất đạo đức thầy thuốc và nhân viên y tế
- Hoạt động giao tiếp của thầy thuốc và nhân viên y tế
2.3 Một số nhiệm vụ chung của tâm lý y học
- Nguyên tắc, phương pháp nghiên cứu tâm lý học lâm sàng
Trang 6- Các trắc nghiệm tâm lý y học
- Những vấn đề tâm lý học trong giám định lao động, quân sự, pháp lý
IV NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CỦA TÂM LÝ Y HỌC
Các nội dung cơ bản gồm:
- Những quy luật cơ bản về tâm lý người bệnh, tâm lý thầy thuốc và nhân viên y tế, tâm
lý giao tiếp, không khí tâm lý trong các cơ sở điều trị
- Học thuyết về tác động tương hỗ giữa tâm lý và thực thể
- Tác động tâm lý của các yếu tố môi trường tự nhiên, xã hội đối với bệnh
- Y đức và phẩm chất đạo đức của thầy thuốc và nhân viên y tế
- Nguyên tắc, phương pháp nghiên cứu tâm lý trong lâm sàng
- Một số vấn đề tâm lý học trong giám định sức khỏe, lao động, quân sự
V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÂM LÝ Y HỌC
Phương pháp nghiên cứu của tâm lý y học là các phương pháp nghiên cứu tâm lý học nói chung và của tâm lý học y học nói riêng Đặc biệt, phương pháp nghiên cứu lâm sàng được dùng để nghiên cứu tâm lý người bệnh
1 Khi thực hiện phải tuân thủ:
- Tính tương quan
- Tính kiểm chứng
- Tính khái quát
2 Các phương pháp:
- Phương pháp tương quan
- Phương pháp thực nghiệm
- Phương pháp đàm thoại
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động
- Test tâm lý
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp (case study)
- Phương pháp nghiên cứu trên súc vật
3 Phương pháp nghiên cứu lâm sàng có thể gồm 3 phần như sau:
a Phần mở đầu cuộc khám
- Thu nhập thông tin tạo điều kiện cho mối quan hệ giao tiếp
- Khai thác bệnh: Cần chú ý trạng thái chung, sự rối loạn giấc ngủ, biến đổi khí sắc và trạng thái tâm lý khác thường của người bệnh
Trang 7- Khai thác tiền sử bệnh: Hỏi bệnh nhân về thời điểm xuất hiện bệnh? bắt đầu và diễn biến? tiền sử đời sống, mối quan hệ của bệnh nhân nhằm tìm cơ hội thâm nhập vào thế giới nội tâm của người bệnh, tạo mối quan hệ tốt giữa thầy thuốc và người bệnh
b Phần khám các triệu chứng khách quan
Tìm hiểu trạng thái tâm lý: tìm hiểu đầy đủ trạng thái tâm lý, ý thức, các hoạt động của người bệnh, Sơ bộ đánh giá mức độ phát triển trí tuệ, khí chất, những nét tính cách đặc trưng, phản ứng xúc cảm của người bệnh
c Phần kết luận
Trong phần kết luận, ngoài việc chẩn đoán bệnh cần phải có các chẩn đoán về nhân cách,
về trạng thái người bệnh
Xem nhân cách người bệnh hướng nội hay hướng ngoại, kiểu khí chất chính
Xác định hình ảnh lâm sàng bên trong của bệnh, trạng thái tâm lý người bệnh trong mối tương quan với bệnh và hoàn cảnh mắc bệnh
Đề xuất nghệ thuật giao tiếp, kế hoạch thực hiện tâm lý trị liệu, vệ sinh tâm lý, với người bệnh Tóm lại, tâm lý học y học nghiên cứu những vấn đề về tâm lý người bệnh, tâm lý thầy thuốc, tâm lý bệnh học…bằng những phương pháp đặc trưng của mình Nó có cơ sở phương pháp luận là những quan điểm duy vật biện chứng và học thuyết thần kinh chủ đạo Tâm lý học y học thực sự cần thiết cho một nền y học hiện đại Chỉ có những người thầy thuốc vừa có
đủ tri thức về y học thực thể, vừa có hiểu biết sâu sắc về tâm lý y học mới có thể phòng bệnh, chữa bệnh một cách toàn diện và có hiệu quả
VI TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 A.V.Kvaxencô, Iu.G.Dubakarep, (1980), Tâm lý bệnh nhân, NXB Y học Hà Nội, NXB
Mr Maxcơva
2 Doina Cosman, MD, PhD, (2011), Medical Psychology: concepts & framework
http://psychiatry-psychology.ro/file/Psihologie%20Medicala%20eng%202010%202011/Lecture_1_Intro duction_in_Medical_Psychology.pdf
3 Võ Văn Bản, (2002), Thực hành điều trị tâm lý, NXB Y Học
4 Nguyễn Thị Mỹ Châu (Chủ biên), (2011), Giáo trình Tâm lý Y khoa, Đại học Y Khoa Phạm Ngọc Thạch, Bộ môn Tâm thần-Tâm lý Y Khoa
5 James J.Snyder, (1989), Health Psychology & Behavioral Medicine, PRENTICE HEALTH, Englewood Cliffs, New Jersey
6 Nguyễn Khắc Viện (2007), Từ điển tâm lý, NXB Thế giới trung tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em Hà Nội