Qua việc tự kiểm tra, đánh giá củahọc sinh giúp giáo viên sẽ thấy được những thành công và những vấn đề cần rútkinh nghiệm trong giảng dạy, hiểu rõ mức độ kiến thức và kỹ năng của học si
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ
Xuất phát từ thực trạng dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông chưa tìm
ra hướng đi mới khiến việc dạy và học trở nên nặng nề, không đạt được kết quảnhư mong muốn Học sinh thì chán học, sợ thi môn Lịch sử vì học nhiều vẫnkhó thi được điểm cao, giáo viên thì chán dạy, tiêu cực vì xã hội không quantâm, tôi đề xuất những biện pháp nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự kiểmtra, đánh giá trong quá trình học tập Lịch sử ở trường THPT Từ đó, học sinh cóthể tự mình kiểm chứng về kết quả học tập của mình, đồng thời có những cách
tự học, tự nghiên cứu các vấn đề Lịch sử, hiểu thấu đáo hơn các sự kiện Lịch sử,chủ động hơn với kiến thức của mình và dần trở nên yêu thích bộ môn Lịch sử
Phạm vi nghiên cứu chủ yếu của đề tài là khối học sinh ở các trường phổthông, cụ thể ở đây là học sinh lớp 10 trong phần học Lịch sử thế giới Lí do màtôi chọn phạm vi nghiên cứu là học sinh lớp 10, bởi đây là giai đoạn đầu tiên củagiáo dục phổ thông, vì vậy hướng dẫn các em kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá tronghọc tập ở giai đoạn này rất quan trọng, là cơ sở cho các em học tập ở những giaiđoạn tiếp theo Phần kiến thức mà tôi lựa chọn là phần Lịch sử thế giới trongsách giáo khoa lớp 10 (chương trình chuẩn)
Đây cũng là một mảng kiến thức quan trọng và đặc biệt đây là những kiếnthức rất trừu tượng nên học sinh rất khó nắm bắt, chưa kể đến việc tự học, tựkiểm tra, đánh giá việc học tập của học sinh Chính vì lí do đó, mà cần nhữngbiện pháp hướng dẫn rất cụ thể của giáo viên, giúp cho học sinh tự kiểm tra,đánh giá việc học tập của mình đạt hiệu quả cao, nhằm nâng cao chất lượng dạyhọc bộ môn và phát huy năng lực tự học trong học tập của học sinh
Hiện nay, việc dạy và học Lịch sử ở các trường phổ thông, bên cạnh ưuđiểm vẫn còn một số hạn chế cần được khắc phục như chương trình dạy học Lịch
sử vẫn còn nặng về lý thuyết, nhẹ về thực hành, chưa tạo được điều kiện cho học sinhphát huy tính tích cực, vận dụng những kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới vàocuộc sống Chính vì vậy cần phải đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử trong đóphải nhất thiết tiến hành đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá và tự kiểm trađánh giá trong dạy và học tập Lịch sử ở các trường phổ thông hiện nay
Một trong những nội dung đổi mới phương pháp dạy học được nhiềungười quan tâm là đổi mới việc kiểm tra, đánh giá và tự kiểm tra, đánh giá trongdạy và học tập lịch sử Việc kiểm tra, đánh giá học sinh của thầy giáo và tự kiểmtra, đánh giá của học sinh là một vấn đề hết sức quan trọng, bởi vì nó chẳngnhững là khâu cuối cùng đánh giá độ tin cậy cao mà còn có tác dụng điều tiết trở
Trang 2lại hết sức mạnh mẽ đối với quá trình đào tạo Qua việc tự kiểm tra, đánh giá củahọc sinh giúp giáo viên sẽ thấy được những thành công và những vấn đề cần rútkinh nghiệm trong giảng dạy, hiểu rõ mức độ kiến thức và kỹ năng của học sinh.
Từ đó có những biện pháp sư phạm tích cực, thích hợp nhằm nâng cao chấtlượng dạy học
Vì vậy, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Rèn cho học sinh kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá trong học tập lịch sử thế giới lớp 10 (chương trình chuẩn) ở Trường trung học phổ thông Triệu Sơn 2”
Trang 3sử phải đáp ứng được mục tiêu của Đảng và Nhà nước đề ra, nhất là việc đổimới phương pháp dạy học
Như vậy, vấn đề đổi mới giáo dục đào tạo nói chung, đổi mới phươngpháp dạy học Lịch sử nói riêng trong đó có phương pháp kiểm tra, đánh giá và
tự kiểm tra, đánh giá trong dạy và học lịch sử luôn được Đảng và nhà nước quantâm Mặt khác, việc đổi mới phương pháp dạy học là một trong những biện pháphữu hiệu để nhà trường và giáo viên thực hiện tốt những mục tiêu trên
1.2 Tóm tắt thực trạng vấn đề nghiên cứu.
1.2.1 Đối với giáo viên.
Vấn đề kiểm tra, đánh giá và tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của họcsinh từ lâu đã được các nhà lý luận dạy học, các giáo viên phổ thông quan tâm,chú ý Họ đều thừa nhận rằng một trong những biện pháp quan trọng để nângcao chất lượng đào tạo là phải chú trọng đến vai trò của vấn đề kiểm tra, đánhgiá của giáo viên và tự kiểm tra, đánh giá của học sinh trong dạy và học
Xuất phát từ những quan niệm cho rằng dạy cái gì thì kiểm tra cái đó,kiểm tra, đánh giá là công việc có tính chất bắt buộc định kỳ Chính vì hiểu kiểmtra, đánh giá là một hoạt động Để lấy điểm cho đủ, chứ không phải xem xẻ tìnhhình học tập của học sinh, để có những điều chỉnh hoạt động dạy của mình vàhoạt động của học sinh, vì thế nên chất lương học tập của học sinh chưa cao.Thêm nữa, nội dung kiểm tra không mang tính hệ thống, toàn diện (giáo dưỡng,giáo dục và phát triển), chủ yếu mang tính chất chủ quan của thầy (thích phầnnào thì cho kiểm tra phần ấy), hoặc có để xem học sinh nhớ kiến thức của thầynhư thế nào cho nên chưa đòi hỏi học sinh phải tư duy thông minh, độc lập, vậndụng kiến thức
Trang 4Điều này sẽ gây hậu quả nghiêm trọng về mặt tâm lý đối với học sinh, các
em bị ức chế, dẫn tới học đối phó và có ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng dạyhọc bộ môn
1.2.2 Đối với học sinh.
Trong thực tế giáo dục ở nước ta, vấn đề kiểm tra, đánh giá và tự kiểm
tra, đánh giá của học sinh có hiệu quả để giúp cho học sinh tự tìm tòi, hiểu biết,phát triển ý chí, năng lực, bồi dưỡng rèn luyện viêc độc lập học tập chưa cao.Vẫn chưa loại bỏ được cách kiểm tra, đánh giá mang tính thực dụng, tiến hành,thực hiện không nghiêm túc Đa số học sinh hiện nay ở các trường phổ thôngđều có tư tưởng phân biệt môn chính, môn phụ Vì thế các em chỉ tập trung vàocác môn chuẩn bị cho khối thi, chuẩn bị cho nghề nghiệp sau này Cho nên dẫntới tình trạng các em học sinh không hứng thú Ví dụ, tới các kỳ kiểm tra, họcsinh chỉ chú trọng tới việc học thuộc lòng các câu hỏi của thầy cô, không chú ýtới việc đọc thêm các tài liệu tham khảo hoặc nghiên cứu sâu hơn bởi thầy côgiáo cũng chỉ yêu cầu các em học thuộc lòng phần mình kiểm tra là đủ Tuynhiên, cũng có một số học sinh yêu thích bộ môn Lịch sử Trong quá trình họccác em có chịu khó tìm hiểu vấn đề, đọc được các tài liệu có liên quan đến vấn
đề, cho nên khi kiểm tra làm bài tốt hơn Nhưng các em lại không có sự độngviên, khuyến khích của giáo viên khi mình tìm ra vấn đề mới hơn các bạn khác,kết quả kiểm tra cũng không hơn các bạn học thuộc lòng câu hỏi của thầy cô
Hơn nữa, nhược điểm của kiểm tra, đánh giá còn tồn tại như trên đã nóilàm cho học sinh không có hứng thú học tập bộ môn, học sinh học ghi nhớ mộtcách máy móc, không tư duy…Vì thế dễ dàng quên đi một cách nhanh chóngkiến thức đã học Cách kiểm tra, đánh giá như vậy gây ra tâm ký coi thường bộmôn của học sinh
2 Thực trạng vấn đề.
2.1 Vai trò của việc tự kiểm tra, đánh giá trong học tập
Kiểm tra, đánh giá nói chung và tự kiểm tra, đánh giá nói riêng là khâucuối cùng của quá trình dạy học đồng thời là mốc mở đầu cho một chu trìnhkhép kín tiếp theo với một chất lượng cao hơn Do đó, nó là khâu không thểthiếu được trong quá trình dạy học Nó là một trong những biện pháp quan trọng
để nâng cao chất lưọng dạy và học và phát huy năng lực tự học của học sinh Vìvậy, nó có ý nghĩa rất to lớn đối với cả giáo viên và học sinh
2.2 Tự kiểm tra, đánh giá nhằm phát huy năng lực tự học của học sinh trong học tập.
Trang 5Các nhà giáo dục lịch sử đã khẳng định, kiểm tra, đánh giá trong học tập làquá trình thu thập và xử lý thông tin về tình hình lĩnh hội kiến thức, bồi dưỡng tưtưởng đạo đức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo của người học so với mục tiêu, yêu cầuhọc tập Sự hiểu biết về các nguyên nhân và ảnh hưởng của tình hình học tập củangười học giúp giáo viên có những biện pháp sư phạm thích hợp nhằm nâng caochất lượng dạy học và giúp học sinh ngày càng tiến bộ hơn Vì vậy, chúng ta cóthể hiểu rằng: tự kiểm tra, đánh giá trong học tập là quá trình người học tự thuthập, xử lý thông tin về việc lĩnh hội kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng đạo đức,hình thành kỹ năng, kỹ xảo của mình so với yêu cầu đặt ra Từ đó, học sinh thấy
rõ các ưu, khuyết điểm của mình trong học tập, đặc biệt là phương pháp học tập
để tìm cách khắc phục Vấn đề tự kiểm tra, đánh giá của học sinh trong học tậpthực chất là các hoạt động tự học
Rõ ràng, việc tổ chức tốt hoạt động tự học ở nhà cho học sinh sẽ gópphần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn ở trường phổ thông và là một trongnhững biện pháp tự kiểm tra, đánh giá hiệu quả kết quả học tập, lĩnh hội kiếnthức của học sinh
Trang 6đánh giá đúng quá trình tiếp thu, bình luận những kiến thức nói trên của họcsinh Thông thường phần trắc nghiệm trong dạy học Lịch sử là để kiểm tra
“biêt” và tự luận để kiểm tra “hiểu” Lịch sử của các em lớp 10: Lịch sử thế giới
cổ trung đại, Lịch sử thế giới cận đại thời kỳ I
3.1.2 Mục tiêu.
Như vậy khi học sinh được học phần Lịch sử thế giới lớp 10, các em đã cónhững nhận thức khái quát về lịch sử buổi đầu của con người và xã hội loàingười: sự xuất hiện, sinh hoạt đời sống, tổ chức xã hội cũng như sự hình thành
ra xã hội phong kiến ở Trung Quốc, Ấn Độ, Đông Nam Á, Tây Âu…với nhữngnét chủ yếu về tình hình kinh tế, xã hội, chính trị, và những thành tựu văn hoárực rỡ của các quốc gia thời phong kiến Và với một phần của Lịch sử thế giớicận đại với sự xuất hiện của các cuộc Cách mạng tư sản dẫn tới sự hình thànhcác nhà nước tư sản và cuộc đấu tranh của phong trào công nhân cuối thế thế kỉXIX đầu thế kỉ XX giúp cho học sinh lớp 10 có được những hình dung quantrọng về tiến trình phát triển của loài người tử cổ đại, trung đại và cận đại Từnhững hiểu biết đó giúp học sinh có nhận thức khái quát về vị trí của Lịch sửdân tộc là một bộ phận của Lịch sử thế giới Trên cơ sở đó các em sẽ hiểu sâusắc hơn những nét đặc thù của Lịch sử dân tộc Đồng thời, qua đó sẽ giáo dụccho các em lòng yêu lao động, vì lao động không những tạo nên con người, nângcao đời sống của con người mà còn hoàn thiện bản thân con người
3.2 Một số biện pháp rèn luyện tự kiểm tra, đánh giá cho học sinh trong học tập lịch sử lớp 10 (chương trình chuẩn) ở trường THPT.
3.2.1 Những yêu cầu khi xác định các biện pháp rèn kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá cho học sinh trong học tập lịch sử ở trường THPT
Các nhà giáo dục lịch sử đã khẳng định, kiểm tra, đánh giá trong học tập làquá trình thu thập và xử lý thông tin về tình hình lĩnh hội kiến thức, bồi dưỡng tưtưởng đạo đức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo của người học so với mục tiêu, yêu cầuhọc tập Sự hiểu biết về các nguyên nhân và ảnh hưởng của tình hình học tập củangười học giúp giáo viên có những biện pháp sư phạm thích hợp nhằm nâng caochất lượng dạy học và giúp học sinh ngày càng tiến bộ hơn
Quá trình dạy học chỉ có kết quả khi người học tự nỗ lực, tự học để nắmvững những tri thức mà nhân loại đã tích luỹ được, tức là việc: “tự chuyển hóa”như Mác nói
Tự học ở nhà trường phổ thông là tự học có hướng dẫn Tự học là quátrình tạo ra tri thức bền vững cho mỗi người trên con đường học tập thườngxuyên của cả cuộc đời Nó thực sự là chìa khoá vàng của giáo dục, đặc biệt là
Trang 7giáo dục phổ thông và đại học Bởi vì tự học sẽ giúp học sinh tự lực nắm vữngtri thức, kĩ năng, kĩ xảo về nghề nghiệp tương lai Do đó, rèn luyện kỹ năng tựkiểm tra, đánh giá là một biện pháp quan trọng thực hiện dạy học theo hướngtích cực hoá hoạt động của người học, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo sinhviên Việc tự kiểm tra, đánh giá có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với học sinh vềcác mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển
Về mặt nhận thức, tự kiểm tra, đánh giá tạo nên mối liên hệ ngược trong,
giúp học sinh có cơ sở thực tế với độ tin cậy cao để tự đáng giá kết quả học tập củamình, cũng như khắc phục sai lầm thiếu sót Nó góp phần củng cố vững chắc cáckiến thức đã lĩnh hội của học sinh Đặc biệt, khi tự kiểm tra, đánh giá học sinh sẽ tựkhẳng định được mình, tự mình đề xuất được biện pháp thoả đáng để điều khiển vàthúc đẩy hoạt động học tập của bản thân vận động đi lên
Về mặt tư tưởng, tình cảm, tự kiểm tra, đánh giá có tác dụng tự bồi dưỡng
cho học sinh lòng tự tin, ý chí quyết tâm đạt kết quả cao trong học tập, tính kiêntrì vượt khó trong lao động học tập, tính trung thực, tinh thần tập thể giúp đỡnhau trong học tập
Về mặt phát triển, tự kiểm tra, đánh giá góp phần hình thành kỹ năng thói
quen trong học tập như nhận thức về vấn đề đặt ra, nhạy bén, biết vận dụng kiếnthức, kỹ năng vào các hoạt động thực tiễn, thực tập…
Song trong thực tế việc tự học nói chung, tự kiểm tra, đánh giá nói riêngcủa học sinh đối với môn Lịch sử ở trường phổ thông chưa đáp ứng được yêucầu đặt ra Học sinh chưa nhận thức được việc học tập suốt đời là con đườngmưu sinh cơ bản của mình trong thời đại ngày nay Cho nên học sinh chưa cóphương pháp học tập chủ động, chưa có ý thức tốt thường xuyên tự kiểm tra,đánh giá việc học tập của bản thân, chỉ biết tập trung học khi kiểm tra, thi cử
Để đạt được những nội dung dạy học nói chung và môn Lịch sử ở trườngphổ thông nói riêng, học sinh phải phát huy cao vai trò chủ động, trong đó cầnthiết phải rèn luyện kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá
3.2.2 Nội dung và biện pháp hướng dẫn học sinh tự kiểm tra, đánh giá trong học tập lịch sử ở trường THPT
3.2.2.1 Biện pháp giúp học sinh tái hiện những điều đã học.
Biện pháp giúp học sinh biết tái hiện những điều đã học về kiến thức lịch
sử theo các dàn ý, đề cương nhất định và tập trình bày cho bản thân hay ngườikhác nghe Vì sao tái hiện lại những điều đã học là một biện pháp quan trọngcủa học sinh trong học tập lịch sử?
Trang 8Không có kiến thức về lịch sử không thể hiểu sự phát triển tương lai của
xã hội Tuy nhiên, trong dạy học lịch sử không thể cung cấp và tiếp thu mọi kiếnthức của khoa học lịch sử mà chỉ có thể làm cho học sinh nắm vững những kiếnthức cơ bản Nó gồm nhiều yếu tố: sự kiện lịch sử, các niên đại, địa danh lịch sử,các nhân vật lịch sử, niên đại, khái niệm lịch sử, các quy luật nguyên lý… Nhưvậy, bằng những sự kiện lịch sử cơ bản được chọn lọc kĩ, bộ môn lịch sử khôiphục lại cho học sinh bức tranh lịch sử như nó đã từng tồn tại
Tái hiện là một quá trình trí nhớ làm sống lại những nội dung đã được ghinhớ và giữ gìn Quá trình tái hiện những kiến thức đã học được biểu hiện dưới
ba hình thức: nhận lại, nhớ lại và hình dung tưởng tượng lại (hồi tưởng) Thôngqua các hoạt động đó người học tự kiểm tra, đánh giá được trình độ kiến thức vềnghề nghiệp của bản thân đã được học Từ đó học sinh thấy rõ những điều đãnắm vững, những kiến thức cần bổ sung và tự khắc phục bằng hỏi bạn, tìm trongsách vở hoặc hỏi thầy Rõ ràng, biết tái hiện những kiến thức Lịch sử đã học làmột trong những công việc quan trọng để rèn luyện kỹ năng tự kiểm tra, đánhgiá của học sinh Để tái hiện được những điều đã học, học sinh cần thực hiện cáchành động:
Tự lập các dàn ý, đề cương theo những vấn đề kiến thức Lịch sử đã học.Công việc này giúp học sinh nhớ lại những kiến thức đã nghiên cứu theo cáchhiểu của mình và nắm vấn đề một cách lôgic hệ thống
Nhớ lại, nhận lại, hồi tưởng lại những kiến thức đã học (sự kiện, biểutượng, khái niệm, quy luật, bài học…) theo dàn ý cấu tạo
Tự trình bày hoặc trao đổi theo nhóm những kiến thức theo dàn ý đã lập.Hoạt động này vừa có tác dụng củng cố kiến thức một cách sâu sắc, hệ thống,vừa rèn luyện khả năng diễn đạt nói của học sinh và tự đánh giá được các kiếnthức đã nhớ lại (những kiến thức đã nắm vững, những kiến thức cần sửa chữa,
bổ sung) Ví dụ với “Bài 1: Sự xuất hiện loài người và bầy người nguyên thuỷ”học sinh tự kiểm tra, đánh giá kết quả lĩnh hội kiến thức bằng cách lập dàn ýnhững kiến thức cơ bản cần nắm được của bài, nhớ lại hồi tưởng lại những kiếnthức đó bằng cách tự trình bày hoặc trao đổi theo nhóm những kiến thức theonhư dàn ý đã lập
Sau khi học xong bài, học sinh về nhà có thể lập tự lập được dàn ý nhữngkiến thức cơ bản cần nắm sau đây:
1 Sự chuyển biến từ loài vượn người: Từ vượn nhân hình đến người tốicổ: Vai trò và ý nghĩa của lao động đối với việc hình thành con người và xã hội
Trang 9loài người: “Trong một ý nghĩa nhất định, chính lao động đã tạo ra con người và
xã hội loài người” (Ph Ăngghen)
2 Đời sống vật chất của con người nguyên thuỷ: Công cụ đá cũ, kiếmsống bằng bằng hái lượm và săn bắt của cả cộng đồng người lúc bây giờ, biết sửdụng lửa tự nhiên và tạo ra lửa
3 Quan hệ xã hội: Tổ chức thành bầy người nguyên thuỷ
4 Người tinh khôn (Người hiện đại) thể hiện bước tiến tiếp theo của conngười, sau bước nhảy vọt từ vượn thành người Phân biệt người tinh khôn vớingười tối cổ về mặt cấu tạo cơ thể, nhất là sự sáng tạo trong việc cải tiến công
cụ, nâng cao hiệu quả lao động sản xuất
5 Cuộc cách mạng đá mới: Với sự phát triển trong chế tác công cụ laođộng, những tiến bộ sản xuất và đời sống xã hội
Ngoài những kiến thức cơ bản như trên học sinh cần phải nắm được cảnội dung các thuật ngữ, nội hàm các khái niệm lịch sử trong bài như:
- Xã hội nguyên thuỷ: Thời kì đầu tiên của xã hội loài người bắtđầu từ khi con người và xã hội xuất hiện đến lúc xã hội phân chia thành giai cấp
và nhà nước ra đời Đặc trưng của xã hội nguyên thuỷ là sở hữu chung về tư liệusản xuất, mọi người đều lao động và thừa hưởng thành quả lao động của mìnhlàm ra
- Bầy người nguyên thuỷ: Tổ chức xã hội đầu tiên của loài người,gồm khoảng 3 - 4 chục người, sống quây quần theo quan hệ ruột thịt với nhau
Họ cùng lao động, tìm kiếm thức ăn (hái lượm, săn bắt hay săn đuổi) và đấutranh chống thú dữ để tự vệ Bầy người nguyên thuỷ là tổ chức đầu tiên của xãhội nguyên thuỷ, từ khi con người xuất hiện cách đây khoảng 4 triệu năm đếnlúc người hiện đại ra đời khoảng 4 vạn năm trước đây
- Vượn cổ: Một loài vượn sống khoảng 6 triệu năm trước đây, đã
có thể đứng và đi bằng hai chi sau, còn hai trước có thể dùng trong việc cầm nắ,hái hoa quả và tìm kiếm thức ăn Ở Việt Nam (vùng Lạng Sơn, Hoà Bình) tìmthấy xương hoá thạch của loài vượn cổ
- Vượn người: Một loài vượn cổ đã đạt tới đỉnh cao của quá trìnhchuyển biến từ vượn sang người ở một thời điểm, điều kiện lịch sử nhất định lúcbấy giờ (cách đây khoảng 4 triệu năm)
- Người tối cổ (còn gọi là “người vượn”): Sự xuất hiện của conngười, thoát khỏi giới động vật, xuất hiện cách đây khoảng 4 triệu năm Ngườitối cổ tuy chưa loại bỏ hết dấu tích vượn trên cơ thể mình, song đó là người, đã
đi đứng bằng hai chân, đôi tay sử dụng tương đối thành thạo công cụ, tìm kiếm
Trang 10thức ăn; thể tích hộp sọ khoảng 900cm3; đã hình thành trung tâm phát triểntiếng nói, biết chế tạo công cụ lao động.
- Thuật ngữ người hiện đại, chủng tộc, thời đá cũ, thời đại đồ đámới, cách mạng thời đá mới
Trong lúc học bài, học sinh phải ghi nhớ những nội dung cơ bản của bàitheo dàn ý như trên sẽ giúp học sinh ghi nhớ lâu, bền hơn những kiến thức đãđược lĩnh hội trên lớp theo bài giảng của thầy, cô giáo, của sách giao khoa vàcác tài liệu tham khảo
Các hành động trên thường xuyên được rèn luyện sẽ giúp học sinh có kỹ nănghọc tập, phát huy nỗ lực của bản thân trong việc lĩnh hội kiến thức đã học
3.2.2.2 Biện pháp hướng dẫn học sinh tự trả lời những câu hỏi trong giáo trình hoặc tài liệu hướng dẫn học tập.
Câu hỏi là thuật ngữ dùng để chỉ việc nêu vấn đề trong nói hoặc viết, đòihỏi phải có cách giải quyết Câu hỏi được sử dụng phổ biến trong cuộc sốngcũng như trong dạy học Tuy nhiên, câu hỏi trong cuộc sống không hoàn toàngiống với câu hỏi trong dạy học Những câu hỏi giáo viên đưa ra trong dạy học,câu hỏi trong sách giáo khoa là những vấn đề mà giáo viên đã biết và học sinh
đã học hoặc trên cơ sở những kiến thức đã học mà trả lời một cách thông minh,sáng tạo Do đó, câu hỏi trong dạy học bao giờ cũng mang yếu tố mở, yếu tốnhận biết, khám phá hoặc khám phá dưới dạng một thông tin khác bằng cáchcho học sinh tìm ra mối liên quan hệ, các quy tắc, các con đường tạo ra câu hỏihoặc một cách giải quyết mới
Để trả lời những câu hỏi này, học sinh không thể chỉ sử dụng nguyên xicác kiến thức, kĩ năng sẵn có mà phải xử lí khéo léo và huy động nhiều bướctrung gian trong trí tuệ của họ Ví dụ, câu hỏi: “Tình hình 13 thuộc địa Anh ởBắc Mĩ trước chiến tranh giành độc lập?” Với những loại câu hỏi như trênkhông yêu cầu quá khó đối với học sinh, mà chỉ nhằm giúp học sinh nắm chắcnhững kiến thức lịch sử cơ bản sau mỗi bài học, chương trình học Ví dụ sau bài5: Trung Quốc thời phong kiến, sau mỗi phần nội dung trong sách giáo khoa đều
có câu hỏi như: “Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Tần”, hay câu: “Nhữngbiểu hiện sự thịnh trị về kinh tế, chính trị của xã hội phong kiến Trung Quốcdưới thời Đường là gì?” hoặc câu hỏi: “Những mầm mống của quan hệ sản xuất
tư bản chủ nghĩa dưới thời Minh đã xuất hiện như thế nào? … Việc học sinh tựlập dàn ý để trả lời những câu hỏi trong sách giáo khoa như nêu trên giúp họcsinh tái hiện, ghi nhớ những kiến thức cơ bản của mỗi bài học, cũng như cảchương trình
Trang 11Để có kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá này, học sinh cần:
Xác định được yêu cầu của câu hỏi
Xác định nội dung câu trả lời có trong giáo trình và tài liệu học tập
Dự kiến câu trả lời (dàn ý)
Tái hiện những kiến thức liên quan đến trả lời
Tập trình bày câu trả lời trong nhóm hoặc trước lớp
Bên cạnh việc tự trả lời các câu hỏi trong giáo trình, sách hướng dẫn họctập, điều quan trọng trong hình thức tự kiểm tra, đánh giá này là hoc sinh cần tự
đề ra câu hỏi để tự mình giải quyết hay trao đổi thảo luận với bạn bè
Ví dụ với Bài 3: Các quốc gia cổ đại phương Đông Trước khi học sinhtiến hành lập dàn ý những kiến thức cơ bản của bài, cần phải dựa trên mục tiêucủa bài học đã được thầy, cô giáo đặt ra trong quá trình giảng dạy trên lớp
Mục tiêu trên đạt được, trên cơ sở những kiến thức cơ bản sau:
- Xã hội công xã nguyên thuỷ tan ra, xã hội có giai cấp rồi các quốcgia hình thành Xã hội có giai cấp đầu tiên là xã hội chiếm hữu nô lệ; các quốcgia cổ đại không xuất hiện đồng loạt và hoàn toàn giống nhau với hai mô hình
xã hội cổ đại phương Đông và xã hội cổ đại phương Tây
- Những nét chính về điều kiện tự nhiên, sự phát triển và đặc điểmkinh tế của các quốc gia cổ đại phương Đông, địa bàn, thời gian hình thành cácquốc gia cổ đại, sự phân hoá trong xã hội với sự ra đời của các giai cấp thống trị
và giai cấp bị trị, tổ chức của nhà nước chuyên chế với quyền chuyên chế củanhà vua
- Sau khi đã lập dàn ý những nội dung cơ bản của bài một cách có
hệ thống và khoa học như vậy, học sinh có thể tự mình giải đáp được những câuhỏi có trong sách giáo khoa liên quan đến bài học Với câu hỏi: “Tại sao cư dântrên lưu vực các dòng sông lớn ở châu Á, châu Phi có thể sớm phát triển thành
xã hội có giai cấp và nhà nước? Đặc điểm kinh tế của các vùng này là gì?”.Những kiến thức này đã được học sinh ghi nhớ trong quá trình lập dàn ý nhữngnội dung cơ bản của bài học
Ngoài việc ghi nhớ, hiểu nội dung cơ bản của bài, tự trả lời những câu hỏitrong sách giáo khoa, học sinh có thể nêu một số vấn đề để tự giải quyết, traođổi, thảo luận ở lớp, nhóm học tập Các vấn đề này được nêu dưới các hình thứccâu hỏi, bài tập trắc nghiệm khách quan
Ví dụ học sinh có thể tự đặt vấn đề dưới dạng câu hỏi như sau: “Trongnhững điều kiện tự nhiên nhu thế nào các quốc gia cổ đại phương Đông ra đời?”.Với câu hỏi này học sinh dựa vào những kiến thức đã ghi nhớ và tự giải quyết
Trang 12vấn đề với những gợi ý như sau: Sự cải tiến của công cụ lao động, sự phát triểncủa sản xuất tiến tới sự tư hữu, phân chia giai cấp, hình thành nhà nước (ôn tậpbài học trước
Với bài này học sinh cũng có thể tự đặt ra câu hỏi: “ Vẽ bản đồ châu Á,châu Phi và đánh dấu , vẽ kí hiệu tượng trưng của các quốc gia cổ đại phươngĐông (ví dụ như ở Ai Cập vẽ kim tự tháp) Hoặc “Sưu tầm các mẩu chuyện lịch
sử, liên quan đến sự kiện trong bài học, để viết một bài tường thuật ngắn về
“nhân dân Ai Cập xây dựng Kim tự tháp”, bài miêu tả về “Kim tự tháp Ai Cập”hoặc nêu nội dung các hình vẽ trong bài, ví dụ như miêu tả “cột đá khắc toàn bộluật Hammurabi”) Để giải quyết câu hỏi này học sinh có thể cùng các bạn trongnhóm học tập của mình dựa tren những kiến thức được học trong sách giáokhoa, trong các tài liệu tham khảo: sách, báo, tạp chí, hay trên Internet có thểcùng nhau đưa ra câu trả lời sau: Ví dụ cột đá khắc toàn bộ luật Hammurabi làcột đá tròn, cao gần 2m (loại đá lửa), được xác đinh là bia khác bộ luật của vuaHammurabi, trị vì Babilon từ 1792 – 1750 TCN Hoặc học sinh có thể đặt ra câuhỏi trắc nghiệm khách quan liên quan đến nội dung bài học trên như sau: Đánhdấu khoanh tròn vào câu trả lời cho là đúng:
1 Xã hội có giai cấp và nhà nước xuất hiện đầu tiên ở phương Đông:
- Trên vùng núi cao
- Dọc lưu vực các sông lớn ở châu Á, châu Phi
- Dọc các vùng ven bờ biển châu Âu
2 Xã hội cổ đại phương Đông có sự phân hoá sâu sắc giữa:
- Nông dân và địa chủ
- Thiên văn hoc, toán học, y học, văn học, sử học
Thực hiện những hoạt động trên thường xuyên, hệ thống chính xác sẽgiúp cho học sinh dần dần có kỹ năng của môn học nói riêng và những kĩ nănghọc tập nói chung
Trang 133.2.2.3 Làm các bài tập do giáo viên yêu cầu.
Để nắm vững hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo tương ứng trong quátrình học tập, học sinh cần phải làm tốt các bài tập mà giáo viên bộ môn đãgiao Đây là một biện pháp có tác dụng thiết thực để phát triển các năng lựcnhận thức chủ động, độc lập trong học tập của học sinh
Bài tập lịch sử được xây dựng trên cơ sở một sự kiện quan trọng, một sốbài học, một chương hay là một quá trình học tập Nó khơi dậy tư duy, trí tuệcủa học sinh ở vùng phát triển gần nhất, đồng thời yêu cầu cao đối với các emnhằm khắc sâu, củng cố vững chắc bài học và hoàn thiện kiến thức Bài tập lịch
sử rất đa dạng và phong phú, có thể phân thành bài tập nhận thức, bài tập thựchành bộ môn, bài tập chắc nghiệm khách quan, vận dụng kiến thức
Bài tập nhận thức, bài tập nêu vấn đề thường được diễn đạt dưới dạng câuhỏi hoặc có ý kiến khác nhau mà giáo viên đưa ra cho học sinh đánh giá Bài tậpnhận thức có khả năng nâng cao trình độ tư duy, phát triển khả năng lập luận, lígiải cho học sinh Do đó, không chỉ giúp học sinh khôi phục hình ảnh quá khứ,
mà còn đi sâu vào nhận thức bản chất của sự kiện lịch sử Vì vậy, khi xây dựng
và sử dụng bài tập nhận thức, bài tập nêu vấn đề phải đảm bảo các yêu cầu: Bàitập tập trung vào nội dung cơ bản của bài, của chương hay khoá trình là nhữngđiều mới học sinh chưa biết, cần phải giải quyết trong giờ học đó hay quá trìnhhọc tập, đòi hỏi học sinh phải tích cực, độc lập làm việc
Tựu chung lại có một số hình thức bài tập mà học sinh khi học môn Lịch
sử nói chung và Lịch sử thế giới nói riêng cần thực hiện trong quá trình học tập
để thông qua đó tự kiểm tra, đánh giá kiến thức, kỹ năng của bản thân trong đó
có việc thực hiện các bài tập về nhà
3.2.2.4 Bài tập về nhà
Bài tập về nhà trong học tập nói chung, học tập lịch sử nói riêng là mộttrong những phương pháp để phát triển tư duy độc lập của học sinh Song, bàitập chỉ có hiệu quả khi nó tiếp tục hoàn thiện về hình thành kiến thức, giáo dụctình cảm, đạo đức và phát triển học sinh Muốn vậy, bài tập về nhà nên tránh bắtcác em học thuộc một cách máy móc sách giáo khoa hoặc bài giảng của thầy Cóthể đưa nhiều dạng bài tập về nhà để phát triển hoạt động nhận thức độc lập củahọc sinh nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử Trong dạy học Lịch sử có thể
sử dụng các loại bài tập về nhà như:
* Bài tập dưới dạng một câu hỏi tổng hợp: Yêu cầu đối với loại bài tập này
không phải là học sinh lặp lại những kiến thức đã tiếp nhận trên lớp mà phải
Trang 14xem xét những sự kiện đã học trong mối quan hệ khác.Loại bài tập này thườngđược nêu ra khi học sinh nghiên cứu xong một số bài, hoặc chương
* Bài tập nhằm rèn luyện kĩ năng thực hành, hệ thống, khái quát hoá kiến thức
và vận dụng kiến thức Loại bài tập này có nhiều hình thức Bài tập lập niên biểu
giúp học sinh hệ thống hoá kiến thức, ghi nhớ, so sánh các sự kiện để rút ranhững dấu hiệu bản chất, sự khác biệt giữa chúng Các loại đồ dùng trực quanquy ước trên có tác dụng rất lớn trong việc phát trỉên tư duy học sinh, giúp các
em nắm vững và đi sâu vào bản chất sự kiện
* Bài tập trắc nghiệm khách quan
Việc đưa ra những bài tập về nhà có chất lượng yêu cầu học sinh phảihoàn thành sẽ giúp các em tự kiểm tra, đánh giá được trình độ của mình, đồngthời giáo viên cũng nắm được trình độ hiểu biết kiến thức, những kĩ năng giảiquyết bài tập, thực hành của các em Song, để có những bài tập chất lượng đòihỏi giáo viên phải đầu tư, suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo
Rèn luyện kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá trong học tập của học sinh tronghọc tập lịch sử thế giới lớp 10 ở trường trung học phổ thông, thực chất là giúphình thành ở học sinh năng lực tự học – chìa khoá vàng của giáo dục, một hìnhthức tổ chức dạy học cơ bản Do vậy, trong học tập học sinh cần có ý thức luyệntập và thường xuyên rèn luyện, còn giáo viên cần phải đặt ra yêu cầu và hướng dẫnhọc sinh thực hiện
Trên đây là một số những biện pháp giúp học sinh học tập để tiến hành tựkiểm tra, đánh giá có hiệu quả trong quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và hìnhthành, phát triển năng lực tự học của bản thân
- Xem xét mức độ phù hợp của những biện pháp hướng dẫn học sinh tựkiểm tra, đánh giá trong học tập Lịch sử thế giới lớp 10 Sau khi đưa vào thửnghiệm, sẽ lựa chọn được các biện pháp vừa sức với học sinh
- Thực nghiệm chứng minh tính khả thi và ý nghĩa thực tiễn của nhữngbiện pháp được đưa ra trong đề tài
Trang 15- Nhằm so sánh ý nghĩa tích cực của việc sử dụng các phương pháphướng dẫn học sinh tự kiểm tra, đánh giá theo cách thức đổi mới với những biệnpháp kiểm tra, đánh giá truyền thống
- Thu thập những ý kiến đề xuất từ phía giáo viên và những hứng thúphản ánh từ phía học sinh về nội dung, hình thức, số lượng kiến thức….trongviệc tự kiểm tra, đánh giá kiến thức đã học
3.3.1.2 Nguyên tắc
Các bài dùng làm thực nghiệm phải gắn với nội dung chương trình SGKtheo qui định của Bộ Giáo dục Các bài thực nghiệm phải phù hợp với đối tượnghọc sinh, phù hợp với từng loại trường
Bài thực nghiệm phải đảm bảo chính xác về mặt khoa học Kết quả thựcnghịêm phải được xử lí khoa học đảm bảo tính khách quan, phản ánh đúng được
ưu, nhược điểm của các biện pháp hướng dẫn học sinh tự kiểm tra, đánh giá
3.3.1.3 Phương pháp
Chọn đối tượng thử nghiệm và địa bàn thử nghiệm Đề tài được tiến hànhthử nghiệm tại hai trường trong thị trấn là trường lớn Giáo viên có năng lực vàtrình độ chuyên môn vững vàng, trong bộ môn Lịch sử có nhiều giáo viên giỏi cấpthị xã và tỉnh, học sinh phần lớn có lực học từ trung bình đến khá giỏi còn lực học yếukém chiếm tỷ lệ thấp
4 Kiểm nghiệm đề tài.
Thời gian thực nghiệm
Học kì II của năm học 2013-2014 và của năm học 2014 - 2015
Đối tượng thực nghiệm
Học sinh lớp 10, chương trình SGK hiện hành theo chuẩn của Bộ Giáo dục
Bài học được chọn biên soạn đề bài thực nghiệm
Bài 11: Tây Âu thời hậu kì trung đại
Bài 33: Hoàn thành cách mạng tư sản ở châu Âu và Mĩ giữa thế kỉ XIX
Bài 36: Sự hình thành và phát triển của phong trào công nhân
Bài 37: Lê – nin và phong trào công nhân Nga đầu thế kỉ XX
Hướng dẫn thực nghiệm
Giáo viên làm đề tài có nhiệm vụ hướng dẫn học sinh cách làm các đề bàithực nghiệm vì các bài kiểm tra có các câu hỏi ở nhiều dạng khác nhau, nhiềudạng học sinh chưa quen thuộc Hướng dẫn giáo viên và học sinh cách trình bày
ý kiến của mình vào bản tổng hợp đánh giá tính hiệu quả của các phương pháphướng dẫn học sinh tự kiểm tra, đánh giá
Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm
Trang 16Kết quả thực nghiệm được đánh giá ở nhiều khía cạnh khác nhau Phânchia kết quả làm bài của học sinh theo hai nhóm Nhóm cao gồm có xấp xỉ 27%của toàn nhóm có điểm số cao nhất và nhóm thấp gồm có số bài tương đương27% có số điểm thấp nhất.
Ghi số lần trả lời đúng của học sinh trong mỗi nhóm cao và thấp Cho mỗilựa chọn của mỗi câu trắc nghiệm theo mẫu dưới đây
Ví dụ: Câu trắc nghiệm số 2 bài thực nghiệm số 1
Bảng 3.1: Thống kê tần số các câu trả lời đúng của học sinh theo hainhóm
Về mặt định lượng: Chúng tôi sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập đã xây
dựng để tiến hành kiểm tra với học sinh khối lớp 10 Nội dung những câu hỏinhằm đánh giá kết quả học tập của học sinh theo các mức độ:
+ Nhận biết và xác định đúng những kiến thức cơ bản của bài học
+ Rèn luyện kĩ năng thực hành bộ môn cho học sinh
Về mặt định tính: Chúng tôi quan sát, nhận xét trên các mặt sau:
+ Không khí lớp học
+ Thái độ, hứng thú học tập của học sinh
+ Tổng hợp ý kiến của giáo viên tham gia thực nghiệm
Đánh giá tính ứng dụng, tính tích cực của các nội dung kiểm tra có sựhướng dẫn của giáo viên với nội dung kiểm tra không có biện pháp hướng dẫncủa giáo viên cho học sinh tự kiểm tra, đánh giá được trình bày trong đề tài tôitiến hành thực nghiệm song song hai dạng đề bài, một dạng theo phương pháptruyền thống và một dạng theo phương pháp đổi mới cùng với việc thu thậpthông tin và lấy ý kiến từ giáo viên, học sinh trong suốt quá trình nghiên cứunhằm đánh giá tính khả thi và ý nghĩa, giá trị của các biện pháp hướng dẫncủa giáo viên giúp cho học sinh tự kiểm tra, đánh giá việc lĩnh hội kiến thứcLịch sử tại các trường trung học phổ thông hiện nay
Để thực hiện nhiệm vụ trên, tôi đã tiến hành biên soạn đề bài kiểm tra học
Trang 17công nhân (từ đầu thế kỉ XIX đến đầu XX) cho lớp thực nghiệm và lớp đốichứng có cùng nội dung
Trước khi tiến hành thực nghiệm, đề kiểm tra đã được trao đổi, thảo luậnvới giáo viên dạy thực nghiệm và các giáo viên dạy bộ môn
Nội dung và phương pháp tiến hành cụ thể từng tiết kiểm tra (xem phầnphụ lục)
Kết quả thực nghiệm.
Sau khi dạy xong hai lớp thực nghiệm và đối chứng, chúng tôi tiến hành điều tra tâm
lý và trắc nghiệm kết quả thực nghiệm:
10C7 Đối
+ Bài kiểm tra của lớp thực nghiệm:
Bài kiểm tra của lớp thực nghiệm bao gồm các câu hỏi trắc nghiệm kháchquan kết hợp với câu hỏi tự luận, các câu hỏi này đảm bảo độ khó Số lượng câuhỏi được phân bố theo từng nội dung được đánh giá Bài kiểm tra của lớp thựcnghiệm gồm 1 câu hỏi tự luận và 7 bài trắc nghiệm khách quan Tuy nhiên, với
sự hướng dẫn của giáo viên kết quả cho thấy mức độ biết, hiểu và vận dụngnhững kiến thức lịch sử đã học của học sinh khá cao, hầu hết đạt yêu cầu đề racủa đề bài, qua đó cho thấy học sinh nắm kiến thức vững, chắc, rèn luyện đượcnhững kĩ năng thực hành bộ môn, đáp ứng được mục tiêu đề ra về mặt giáo dục,giáo dưỡng và phát triển (xem phục lục 2A)
+ Bài kiểm tra của lớp đối chứng:
Với cùng một đề bài kiểm tra nhưng áp dụng cho lớp dạy đối chứng tức là họcsinh trả lời những câu hỏi trong bài kiểm tra mà không có sự hướng dẫn ôn tậpcủa giáo viên từ trước, học sinh hoàn toàn bị động và làm theo cách nhớ và họcbài bằng cách học thuộc lòng bài giảng của giáo viên và những nội dung trongsách giáo khoa Vì vậy, khi làm bài kiểm tra này học sinh bên lớp học đối chứng
tỏ ra khá lúng túng, bị động, mức độ biết, hiểu và vận dụng, kĩ năng thực hành
bộ môn đạt kết quả không như ý, chỉ ở mức độ trung bình và khá Điều này chothấy sự vận dụng linh hoạt những biện pháp hướng dẫn của giáo viên giúp chohọc sinh tự kiểm tra, đánh giá trong học tập lịch sử đã đạt được những kết quả