Khảo sát truyền thuyết dân gian bắc giang

Chọn đề tài khảo sát và nghiên cứu Truyền thuyết dân gian Bắc Giang tôi muốn có cái nhìn hệ thống về thể loại văn học dân gian của vùng quê Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa.. ĐỐI TƯỢNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG 10

1.1 Diện mạo chung truyền thuyết dân gian Bắc Giang Error! Bookmark

not defined

1.1.1 Số lượng truyền thuyết dân gian Bắc GiangError! Bookmark not

defined

1.1.2 Tương quan với các thể loại truyện kể dân gian khác Error!

Bookmark not defined

1.2 Các dạng truyền thuyết tiêu biểu Error! Bookmark not defined 1.2.1 Lý thuyết phân loại Error! Bookmark not defined 1.2.2 Phân loại truyền thuyết Bắc Giang Error! Bookmark not defined 1.2.2.1 Truyền thuyết nhân vật Error! Bookmark not defined 1.2.2.2 Truyền thuyết địa danh Error! Bookmark not defined 1.2.2.3 Truyền thuyết phong vật Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1: Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG

THỂ LOẠI Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật truyền thuyết Error! Bookmark not defined 2.1.1 Nguồn gốc nhân vật Error! Bookmark not defined 2.1.2 Các nhân vật nữ tướng Error! Bookmark not defined 2.1.3 Xu hướng biến đổi nhân vật Error! Bookmark not defined

2.2 Cấu trúc truyền thuyết với các dạng motif tiêu biểu Error! Bookmark

not defined

2.2.1 Cấu trúc mở và kết cấu lỏng lẻo Error! Bookmark not defined 2.2.2 Cấu trúc đơn nhất và tính dở dang của kết cấu Error! Bookmark

not defined

2.2.3 Các dạng thức motif tiêu biểu của truyền thuyết dân gian Bắc

Giang Error! Bookmark not defined 2.2.3.1 Motif Sinh nở thần kỳ Error! Bookmark not defined 2.2.3.2 Motif tạo lập chiến công Error! Bookmark not defined 2.2.2.3 Motif hiển linh âm phù Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2: Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG TRONG KHÔNG GIAN

VĂN HÓA BẮC GIANG Error! Bookmark not defined 3.1 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang trong tương tác văn hóa vùng Error!

Bookmark not defined

3.1.1 Không gian văn hóa Bắc Giang Error! Bookmark not defined 3.1.2 Điều kiện tự nhiên xã hội Error! Bookmark not defined 3.1.3 Văn hoá truyền thống Bắc Giang Error! Bookmark not defined

3.2 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang với tín ngưỡng thờ thần, thờ người

anh hùng Error! Bookmark not defined 3.2.1 Tín ngưỡng thờ nhiên thần Error! Bookmark not defined 3.2.3 Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Error! Bookmark not defined 3.2.4 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng Error! Bookmark not defined 3.2.5 Tín ngưỡng thờ Mẫu Error! Bookmark not defined

3.3 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang với lễ hội Error! Bookmark not

defined

3.3.1 Hội Từ Hả Error! Bookmark not defined 3.3.2 Hội Suối Mỡ Error! Bookmark not defined 3.4 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang gắn với di tích Error! Bookmark

not defined

3.4.1 Thống kê các di tích văn hóa gắn với truyền thuyết Error!

Bookmark not defined

3.4.2 Lịch sử và thực trạng tồn tại của các di tích văn hóa vật thể Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

về truyền thuyết dân gian trong thời điểm hiện tại là việc làm rất cần thiết 1.2 Truyền thuyết được sinh ra, lưu truyền trong môi trường văn hóa cụ thể Nó có đặc trưng gắn với các vùng văn hóa, địa phương cụ thể Vì vậy nghiên cứu theo vùng là hướng nghiên cứu mới mẻ tránh sự trùng lặp các công trình nghiên cứu trước đây Cho đến nay, truyền thuyết dân gian Bắc Giang có thể nói rất đồ sộ và vô cùng phong phú Chỉ riêng truyền thuyết lịch

sử đã có đến hàng trăm truyền thuyết, chưa kể những truyền thuyết còn vương sót trong dân gian mà chúng ta chưa sưu tầm được Chỉ tính riêng truyền thuyết, chúng ta cũng có thể khẳng định rằng văn học dân gian Bắc Giang quả thực là một kho tàng quý báu Thông qua truyền thuyết, chúng ta có thể khái quát diện mạo lịch sử và văn hóa Bắc Giang Từ đó, sẽ cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết sâu sắc về vùng đất cổ có di chỉ đồ đá cũ cách đây hàng vạn năm, di chỉ đồng thau cách đây hàng nghìn năm và là vùng đất phên dậu ngàn năm của kinh thành nước Việt Chọn đề tài khảo sát và nghiên cứu Truyền thuyết dân gian Bắc Giang tôi muốn có cái nhìn hệ thống về thể loại văn học dân gian của vùng quê Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa

1.3 Bắc Giang – vùng quê Kinh Bắc đã hình thành và lưu giữ được những nét văn hóa đặc trưng Tuy đã có những công trình nghiên cứu về văn học dân

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là truyền thuyết dân gian Bắc Giang

qua các bản kể đã được sưu tầm, qua thần tích, thần phả cũng như các sách đã

xuất bản thời hiện đại

2.1 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu thể loại truyền thuyết trong giới hạn không gian văn hóa vùng Bắc Giang

2.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Với mong muốn có cái nhìn toàn diện về đối tượng nghiên cứu, cho nên chúng tôi mở rộng tối đa phạm vi tư liệu khảo sát Đầu tiên chúng tôi tìm

kiếm truyền thuyết dân gian Bắc Giang trong các công trình đã xuất bản như:

Tổng tập văn học dân gian người Việt do Kiều Thu Hoạch chủ biên (tập 4, tập

5) trong đó có một số truyền thuyết dân gian Bắc Giang như Truyền thuyết

Quế Mị Nương, ông Nỏ, Sự tích Tiên Lạp Thạch tướng quân Năm 2005,

cuốn “ Văn nghệ Bắc Giang”, tập I, tác giả Nguyễn Đình Bưu đã thống kê

một cách chi tiết, chân thực số lượng các di tích lịch sử gắn với tên tuổi nhân vật lịch sử thông qua truyền thuyết Đồng thời tác giả cũng trình bày nội

dung, giá trị của một số truyền thuyết lịch sử tiêu biểu như truyền thuyết

Chuyển Hùng Thạch Tướng, Hùng Linh Công, Cao Sơn đại vương và Quý

3

Minh đại vương… Cũng trong năm 2005, trong cuốn “ Địa chí – Bắc Giang”, các tác giả cũng sưu tầm được 10 truyền thuyết tiêu biểu trên địa bàn

tỉnh như Truyền thuyết Cao Sơn Qúy Minh, Truyền thuyết Hùng Linh Công,

Truyền thuyết Thân Cảnh Phúc… Tập hợp tương đối đầy đủ các truyền

thuyết dân gian Bắc Giang phải kể đến cuốn Di sản văn học dân gian Bắc

Giang do Ngô Văn Trụ và Bùi Văn Thành đồng chủ biên Gần 1000 trang

sách bao chứa nội dung phong phú phản ánh các mặt đời sống xã hội các dân tộc trong tỉnh thông qua các hình thức văn học, văn nghệ dân gian ở các thời

kỳ lịch sử Tiếp đến chúng ta có hể tìm thấy truyền thuyết Bắc Giang qua các

cuốn Văn nghệ dân gian miền Yên Thế do Nguyễn Xuân Cần chủ biên Cuốn

sách đưa ta đến với vùng đất cổ Yên Thế, mảnh đất không chỉ có truyền thuyết về lợn vàng, hang bạc, về Nàng Giã đại thần trong thời Bắc thuộc mà đến thời Lý – Trần cũng có rất nhiều truyền thuyết viết về những đội dân binh trong vùng Bước sang triều Nguyễn, tình hình chính trị xã hội rối ren Giặc giã nổi lên khắp nơi, trong đó có nhiều cuộc khởi nghĩa ở Yên Thế Đặc biệt

là cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Lương Văn Nắm và Hoàng Hoa Thám lãnh đạo chống lại thực dân Pháp trong gần suốt 30 năm Truyền thuyết dân gian

đã kể nhiều về các tướng lĩnh nghĩa quân trong đó phong phú hơn cả là là về Hoàng Hoa Thám Người được mệnh danh là con “hùm xám” Yên Thế Thật

là thiếu sót nếu không nhắc đến những cuốn sách viết về văn hóa dân gian

Bắc Giang của tác giả Nguyễn Thu Minh như: Những vùng văn hóa dân gian

tiêu biểu ở Hiệp Hòa; Văn nghệ dân gian huyện Sơn Động; Văn hóa dân gian Việt Yên; văn hóa dân gian làng Mai; Văn hóa dân gian người Dao ở Bắc Giang và báo cáo chuyên đề: “ Truyện kể dân gian Bắc Giang” được tác giả

thực hiện năm 2005 Ngoài ra còn có một số sách do địa phương xuất bản Và

Trong thời trung đại, truyền thuyết tồn tại trong các thần tích, thần phả và

trong các tác phẩm như: Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái… Đến thế kỉ

XV Ngô Sĩ Liên đã có công sưu tầm, ghi chép lại truyền thuyết trong bộ Đại

Việt sử kí toàn thư Tác giả đá sắp xếp lại một cách hệ thống và được ghi

trong phần Ngoại kỉ Đến những năm 70, 80 của thế kỷ trước, truyền thuyết của các vùng Phú Thọ, Sơn Tây, Thanh Hóa, Lạng Sơn, Bình Định… lần lượt được sưu tầm và xuất bản trong đó có những cuốn sách viết về văn nghệ dân gian Bắc Giang chứa đựng một số truyền thuyết lưu truyền ở Bắc Giang

chúng tôi đã nói ở phần trên Đầu thế kỷ XXI, Tổng tập văn học dân gian

người Việt do Kiều Thu Hoạch chủ biên đã tập hợp đầy đủ nhất về truyền

thuyết dân gian trong hai tập 4 và 5

3.2 Vấn đề nghiên cứu thể loại Truyền thuyết

Truyền thuyết được nảy nở trong lòng thần thoại và nó là đứa con được sinh thành và sáng tạo theo yêu cầu của lịch sử Do vậy truyền thuyết mang số phận khá đặc biệt Trong giới nghiên cứu, Đào Duy Anh là người đầu tiên đưa

ra thuật ngữ truyền thuyết trong bài viết “Những truyền thuyết thời thượng cổ

nước ta” Tuy thể loại truyền thuyết được công nhận vào những năm 50 của

thế kỷ XX nhưng nó vẫn chưa thể nào có một vị thế trong nền văn học dân gian Việt Nam bởi giữa các nhà nghiên cứu vẫn có những bất đồng Việc nghiên cứu truyền thuyết được đặc biệt chú trọng trong nhưng năm 70, 80, 90

của thế kỷ XX Các công trình của Kiều Thu Hoạch: Truyền thuyết anh hùng

trong thời kỳ phong kiến; Đỗ Bình Trị: Nghiên cứu tiến trình của văn học dân

5

gian Việt Nam; Lê Chí Quế: Văn học dân gian Việt Nam; Lê Văn Kỳ: Mối quan hệ giữa truyền thuyết dân gian người Việt và hội lễ về các anh hùng…

đã khẳng định sự ra đời và phát triển của thể loại truyền thuyết với những đặc

trưng của nó Năm 2000, tác giả Trần Thị An đã bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ: Đặc trưng thể loại và vấn để văn bản hóa truyền thuyết Luận án này đã được xuất bản thành sách chuyên khảo năm 2014 Trong những năm đầu của

thế kỷ XXI, các công trình nghiên cứu về truyền thuyết xuất hiện rải rác dưới dạng các bài nghiên cứu đăng trên tạp chí hoặc các chuyên khảo, luận văn, luận án với cách tiếp cận từ một chủ đề cụ thể, một cốt truyện hay một vùng

truyền thuyết cụ thể Tiêu biểu như Nguyễn Huy Bỉnh với Truyện kể dân gian

trong không gian văn hóa xứ Bắc Tác giả đã tiến hành khảo sát nội dung

những văn bản theo các kiểu truyện nhằm làm rõ nét hơn truyện kể dân gian

xứ Bắc và đặc trưng của nó trong kho tàng truyện kể dân gian Việt Nam Bên cạnh đó, tác giả còn đi phân tích nội dung, thi pháp truyện kể dân gian xứ Bắc trong các hình thái đã được phân định Công trình nghiên cứu của Nguyễn Huy Bỉnh không chỉ cung cấp một bức tranh về diện mạo truyện kể dân gian

xứ Bắc để từ đó chúng ta có thể nhận diện được sự tồn tại của hệ thống truyện

kể dân gian xứ Bắc với ba thể loại đặc trưng là truyền thuyết, truyện cổ tích

và truyện cười Công trình còn lý giải và làm rõ mối quan hệ giữa nội dung cốt truyện của truyện kể dân gian xứ Bắc với các hình thức văn hóa dân gian

khác theo những quy luật tồn tại của chúng Tiếp theo là công trình Khảo sát

và nghiên cứu truyền thuyết dân gian xứ Nghệ của tác giả Nguyễn Thị Thanh

Lưu Tác giả đã khảo sát nghiên cứu truyền thuyết dân gian xứ Nghệ nhìn từ đặc trưng thể loại và trong không gian văn hóa xứ Nghệ Công trình đã có những đóng góp lớn cho việc nghiên cứu và giảng dạy truyền thuyết dân gian Việt Nam nói chung Luận án không chỉ trình bày một cái nhìn hệ thống về

6

truyền thuyết dân gian xứ Nghệ mà còn tái khẳng định củng cố hệ thống thi pháp thể loại của truyền thuyết dân gian bằng các dẫn chứng và phân tích cụ thể từ kho tàng truyền thuyết dân gian Xứ Nghệ

Bên cạnh đó việc sưu tầm truyền thuyết dân gian cũng gặt hái được nhiều thành tựu Các địa phương đều có tuyển tập truyện dân gian của địa phương mình, trong đó không thể thiếu truyền thuyết dân gian

3.3 Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian bắc giang nói chung và truyền thuyết dân gian Bắc Giang nói riêng

Hướng nghiên cứu văn học dân gian theo vùng đang trở thành hướng nghiên cứu đem lại nhiều kết quả, có ý nghĩa thực tiễn cao và đã không ít nhà nghiên cứu theo đuổi Các công trình nghiên cứu văn học dân gian Bắc Giang

có thể điểm lược: Truyện cổ xứ Bắc do Nguyễn Xuân Cần, Anh Vũ chủ biên

Quyển sách đã tập hợp các truyền thuyết của không gian văn hóa xứ Bắc

Trong đó Bắc Giang có 21 truyền thuyết Di sản văn học dân gian Bắc Giang

do Ngô Văn Trụ, Bùi Văn Thành chủ biên Đây là tập sách giới thiệu về các huyền thoại, truyền tích, sự tích, những câu chuyện ca dao, tục ngữ, thành ngữ, phương ngôn, thơ văn lưu truyền trong dân gian của các dân tộc ở tỉnh

Bắc Giang Tiếp đó phải kể đến cuốn Văn nghệ dân gian Bắc Giang do Hội

Văn học - Nghệ thuật Bắc Giang biên soạn Mở đầu cuốn sách, tác giả Nguyễn Đình Bưu đã giới thiệu về Truyền thuyết lịch sử Bắc Giang Với sự dày công nghiên cứu tác giả đã cho chúng ta ôn lại truyền thuyết lịch sử quê hương với niềm tự hào thành kính Nghiên cứu về truyền thuyết Bắc Giang còn có thể kể đến luận án tiến sĩ bảo vệ năm 2011 của nhà nghiên cứu

Nguyễn Huy Bỉnh: Truyện kể dân gian trong không gian văn hóa xứ Bắc

Trong công trình của mình tác giả đã tiến hành khảo sát 21 truyền thuyết của

Bắc Giang Bên cạnh đó là các công trình nghiên cứu theo tiểu vùng văn hó

7

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Thị An (2000, 2014), Đặc trưng thể loại và việc văn bản hóa

truyền thuyết dân gian Việt Nam, Luận án tiến sĩ, Viện Văn học, bản

lưu trữ tại Thư viện Quốc gia; Sách chuyên khảo, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

2 Trần Thị An- Vũ Ngọc Khánh (1998), Truyền thuyết Việt Nam, NXB

văn hóa thông tin, Hà Nội

3 Đào Duy Anh (1956), Cổ sử Việt Nam, Tập san Đại học Sư phạm

4 Đào Duy Anh (1964), Đất nước Việt Nam qua các đời, Nxb Khoa học

7 Sỹ Tiến, Hoài Anh (1961), “ Mỵ Châu – Trọng Thủy”, Bài thơ trữ tình

ca ngợi tình yêu và lòng nhân đạo”, Tập san Nghiên cứu văn học (số 2),

tr 82-87

8 Phương Anh, Thanh Hưng (1976), Hà Bắc ngàn năm văn hiến, tập 2,

Ty văn hóa Hà Bắc xuất bản

9 Lê Phương Anh ( 1961), Góp ý kiến nhận định về truyền thuyết Mỵ

Châu – Trọng Thủy, Tạp chí Nghiên cứu văn học (số 4), tr.74-83

10 Nguyễn Vũ Tuấn Anh (2002), Thời Hùng Vương qua truyền thuyết và

huyền thoại, NXB Văn học nghệ thuật Hà Nội

11 Toan Ánh (1992), Nếp cũ hội hè đình đám Việt Nam, Quyển thượng,

NXB TP Hồ Chí Minh

8

12 Bảo tàng tỉnh Bắc Giang (2011), Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản

văn hóa Lý- Trần tỉnh Bắc Giang, Nxb Thông tấn

13 Nguyễn Huy Bỉnh (2011), Truyện kể dân gian trong không gian văn

hóa xứ Bắc, luận án tiến sĩ văn học, Hà Nội

14 Phan Kế Bính (2005) , Việt Nam phong tục, Nxb văn hóa thông tin, Hà

Nội

15 Nguyễn Chí Bền (2000), Văn hóa dân gian Việt Nam, những suy nghĩ,

NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội

16 Nguyễn Đình Bưu (1975), “Các mảng truyện kể dân gian về cuộc khởi

nghĩa Hoàng Hoa Thám trên đất Yên Thế”, Tạp chí Văn học (số 1), tr

19 Nguyễn Xuân Cần(2011), Văn nghệ dân gian miền Yên Thế, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội

20 Phong Châu (1972), “Bàn về vấn đề văn bản truyện cổ dân gian Việt

Nam”, Tạp chí Văn học (số 6), tr 24 – 34

21 Nguyễn Đổng Chi (1956), Lược thảo về thần thoại Việt Nam, NXB

khoa học Xã Hội, Hà Nội

22 Nguyễn Đổng Chi (1974), Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, NXB

Giáo dục, Hà Nội

23 Jean Chevalier (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, NXB Đà

Nẵng