Khảo sát truyện kể dân gian Khơ Me Nam Bộ (Qua Thần thoại, Truyền thuyết, Truyện cổ tích)

Chọn đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu văn học và văn hóa dân gian của người Khơ Me, một tộc người có bản sắc văn hóa độc đáo trong đại gia đình

Trang 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

- -

PHẠM TIẾT KHÁNH

KHẢO SÁT TRUYỆN KỂ DÂN GIAN

KHƠ ME NAM BỘ

(QUA THẦN THOẠI, TRUYỀN THUYẾT, TRUYỆN CỔ TÍCH)

Chuyên ngành: Văn học dân gian

MÃ SỐ: 62.22.36.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS-TS PHẠM THU YẾN

Hµ néi - 2007

Header Page 1 of 126.

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do bản thân tôi thực hiện Các số liệu và kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được các tác giả khác công bố

Tác giả luận án Phạm Tiết Khánh

Footer Page 2 of 126.

Trang 3

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CÁC TỪ VIẾT TẮT

============

[st]: Sưu tầm [105;18]: 105: Số thứ tự tác phNm trong mục lục tham khảo; 18: số trang

được trích dẫn

[148; 31, 33, 44, 60]: [148: Số thứ tự tác phNm trong mục lục tham khảo; các số sau ; ví dụ: 31, 33, 44, 60, … là các số trang được trích dẫn]

Tr.:trang NXB: Nhà xuất bản HN: Hà Nội

TP HCM: Thành phố Hồ Chí Minh KHXH: Khoa học xã hội

KHXH và NV: Khoa học xã hội và nhân văn VHTT: Văn hoá thông tin

ĐHQG: Đại học quốc gia

VHDGST : Văn học dân gian Sóc Trăng,Chu Xuân Diên chủ biên, NXB

TP HCM, 2002

VHDGBL : Văn học dân gian Bạc Liêu, Chu Xuân Diên chủ biên, NXB

TP HCM, 2005

VHDGTV : Văn học dân gian Trà Vinh - Tư liệu điền dã

TCKMNB : Truyện cổ Khơ Me Nam Bộ, Người biên soạn: Huỳnh Ngọc Trảng, NXB Văn hóa, Hà Nội, 1983

TCTKM : Truyện cổ tích Khơ Me, Hồng Điệp sưu tầm và tuyển chọn,

NXB Đồng Nai, 1992

Tên các dân tộc ít người ở Việt Nam chúng tôi sử dụng theo Từ Điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học - Nhà xuất bản Đà Nẵng, Trung tâm từ điển

học, Hà Nội - Đà Nẵng 2004

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

1.1.3.1.2 Các địa danh, các di tích lịch sử gắn với người Kinh

18

1.1.3.2.2 Một số danh lam, thắng cảnh, di tích tiêu biểu gắn với người Hoa

21

1.1.3.2.3 Các lễ hội, sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của người Hoa

22

1.1.3.3.2 Những địa danh, thắng cảnh, di tích độc đáo gắn với người Chăm Nam Bộ

23

Trang 5

1.2.1 Về thuật ngữ “người Khơ Me Nam Bộ” được sử dụng trong luận án

25

1.2.3 Tên gọi tộc người Khơ Me Nam Bộ qua các thời kỳ lịch

sử ở Việt Nam

28

1.2.6 Những địa danh, thắng cảnh, di tích độc đáo gắn với người Khơ Me Nam Bộ

31

Trang 6

2.3.3 Nhóm truyện giải thích sự xuất hiện của mặt trăng, mặt

trời và các hiện tượng tự nhiên

60

2.3.4 Nhóm truyện lí giải về sự cuộc chinh phục thiên nhiên của người Khơ Me Nam Bộ

65

2.4.1 So sánh thần thoại Khơ Me Nam Bộ với thần thoại Khơ

Me ở Campuchia

72

2.4.2 So sánh thần thoại người Khơ Me Nam Bộ với thần thoại một số dân tộc ở Việt Nam

77

Trang 7

3.3.4 Truyền thuyết về tình đoàn kết của các dân tộc cộng cư ở Nam Bộ

119

3.4.1 So sánh truyền thuyết Khơ Me Nam Bộ với truyền thuyết Khơ Me ở Campuchia

121

3.4.2 So sánh truyền thuyết Khơ Me Nam Bộ với truyền thuyết của người Việt và truyền thuyết các nước Đông Nam Á

127

4.3.2.1 Nhóm truyện ca ngợi nhân vật đức hạnh thuỷ chung, siêng năng, hiếu thảo

171

4.3.2.2 Nhóm truyện phê phán những nhân vật có thói xấu, hành vi độc ác

177

Trang 8

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN

ĐẾN LUẬN ÁN

204

Trang 9

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, trong đó người Khơ Me là một trong những tộc người có dân số trên 1 triệu người và có một vị trí đặc biệt trong tổng thể bức tranh các dân tộc Việt Nam

Dân tộc Khơ Me có vốn văn hóa dân gian vô cùng phong phú Từ xưa đến nay, dù là một dân tộc có chữ viết nhưng đại đa số người dân Khơ Me yêu thích sáng tác và lưu truyền những bài thơ, câu chuyện, những câu tục ngữ châm ngôn, những bài hát…bằng con đường truyền miệng Đây là một phần không thể thiếu được trong đời sống tinh thần, trong lao động sản suất, trong các hoạt động hội hè, cúng lễ ở các phum, sóc Chúng đã, đang và sẽ giữ một vai trò quan trọng trong đời sống văn hoá, tâm linh của người Khơ Me Tuy nhiên, văn học dân gian Khơ Me Nam Bộ chưa được nghiên cứu một cách thấu đáo ở góc độ là một đối tượng độc lập và cả góc độ là những thành tố trong mối liên hệ với văn hóa dân gian Chọn đề tài này, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu văn học và văn hóa dân gian của người Khơ Me, một tộc người

có bản sắc văn hóa độc đáo trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam

Là một người làm công tác giảng dạy đồng thời tham gia quản lí, việc tìm hiểu vốn văn học dân gian địa phương sẽ giúp chúng tôi có kiến thức sâu sắc hơn về văn hóa quê hương và nâng cao trách nhiệm đối với công việc

Hơn nữa, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu về người Khơ Me nói riêng

và văn hoá, văn học dân gian Khơ Me nói chung còn ít về số lượng và thiếu về chất lượng Trong thời đại mà xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra với một tốc độ chóng mặt này, việc những di sản về văn hoá tinh thần bị mai một và dần dần

Trang 10

2

mất đi là điều chúng ta thấy trước mắt Hơn nữa, theo điều tra riêng của chúng tôi, những nghệ nhân, những Mê sóc, Mê phum hầu hết đã lớn tuổi và chuyện

“về với phật” chỉ là chuyện một sớm, một chiều Thực tế đau lòng đó đã diễn ra trước mắt chúng tôi khi tiến hành nghiên cứu vấn đề này, bởi chúng tôi ý thức

được rằng, khi ra đi là họ sẽ mang theo cả một kho tàng tri thức về văn hoá trong

đó có văn học dân gian về nơi xa xôi, sự mất mát đó không thể bù đắp được

Việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế và đô thị hoá ở những vùng có người Khơ

Me sinh sống đang diễn ra mạnh mẽ cộng với sự phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng, của Internet làm cho đời sống tinh thần, văn hoá của một bộ phận không nhỏ người Khơ Me bị xáo trộn, họ nhạt dần trong việc tham gia vào diễn xướng văn nghệ dân gian, trong việc kể các câu chuyện dân gian một thời

đã là một niềm tự hào cho con cháu, xóm giềng, điều đó đã là một nguy cơ thấy

rõ Vì vậy, việc nghiên cứu và bảo tồn vốn văn hoá truyền thống của người Khơ

Me trong đó có văn học dân gian là một điều cấp thiết và có ý nghĩa khoa học

mà luận án này hướng tới

2 Lịch sử vấn đề:

Những ghi chép về người Khơ Me thật ra đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch

sử, đặc biệt, chúng ta tìm thấy nó qua những ghi chép trong thư tịch cổ Trung

Hoa, chẳng hạn như Chân Lạp phong thổ ký của Châu Đạt Quan - sứ thần nhà

Nguyên sang đi sứ nước Chân Lạp vào thế kỷ XIII…Nhưng mãi đến cuối thập niên 50 của thế kỷ XX, việc nghiên cứu một cách bài bản và khoa học về người Khơ Me (ở Campuchia và ở Nam Bộ) và văn học dân gian của họ mới xuất hiện

ở nước ta Tuy nhiên, việc nghiên cứu, sưu tầm các thể loại văn học dân gian của

người Khơ Me Nam Bộ từ xưa đến nay còn rất ít ỏi so với số lượng rất phong phú được lưu hành rộng rãi trong dân chúng Chúng tôi điểm qua ở đây một số nét cơ bản

Trang 11

3

Nhìn nhận một cách tổng quát, có thể thấy, trước cách mạng tháng Tám

1945, những tập sách hay bài nghiên cứu về đồng bào Khơ Me Nam Bộ có đề cập đến các mặt lịch sử, văn hoá, khảo cổ, dân tộc học nhưng phần thực sự gọi

là văn học dân gian thì chưa có gì đáng kể, ngoài việc đưa ra một số truyền thuyết còn hạn hẹp Dưới thời thống trị của chủ nghĩa thức dân mới, vấn đề sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian Khơ Me Nam Bộ cũng không được chú ý Rải rác đây đó trên các tạp chí xuất bản ở Sài Gòn, người đọc thỉnh thoảng bắt gặp một đôi truyện kể Khơ Me Nam Bộ được giới thiệu một cách ngẫu nhiên Sau 1975, ở miền Bắc, giới văn học cũng cố gắng sưu tầm và giới thiệu truyện dân gian Khơ Me Nam Bộ bên cạnh các truyện dân gian của các dân tộc anh em khác trong đại gia đình dân tộc Việt Nam nhưng số lượng còn ít ỏi và hạn chế Những năm gần đây, cùng với việc nghiên cứu và giảng dạy được đNy mạnh, nhất là chương trình dạy song ngữ cho vùng đồng bào dân tộc Khơ Me, tỷ lệ những ấn phNm về truyện kể dân gian Khơ Me, thành ngữ, tục ngữ Khơ Me có tăng lên đôi chút nhưng nhìn chung, các truyện được chọn lọc chưa phải là những truyện tiêu biểu của kho tàng truyện cổ Khơ Me Nam Bộ, chưa phản ánh

được những sắc thái, những nét độc đáo mang tính chất truyền thống của nền

văn học của một dân tộc có dân số trên 1,1 triệu người này ở Nam Bộ

Theo dòng thời gian, có thể điểm các công trình nghiên cứu sau đây:

- Bài viết Tìm hiểu văn hoá và xã hội người Việt gốc Miên của nhà nghiên cứu Thạc Nhân in trong tạp chí Văn hoá Nguyệt san số 1, T8,1965 - Nha Văn

hoá - Tổng bộ Văn hoá xuất bản gồm 22 trang viết về lịch sử, văn hoá, các ngày

lễ tết trong năm của người Việt gốc Miên (người Khơ Me hiện giờ) là một tư liệu có thể làm cơ sở cho việc nghiên cứu về người Khơ Me sau này Tuy trong bài viết của mình, nhà nghiên cứu Thạc Nhân không có một phần nào viết về văn học dân gian của người Khơ Me nhưng đây cũng vẫn là một tư liệu quý cho

Trang 12

4

thấy, việc nghiên cứu về tộc người Khơ Me anh em từ lâu đã được các nhà nghiên cứu người Việt quan tâm

- Một công trình khá quan trọng nghiên cứu văn học dân gian người Khơ

Me Campuchia được xuất bản ở Việt Nam là cuốn Truyện cổ Cao Miên của Lê

Hương do Nhà xuất bản Khai Trí phát hành tại Sài Gòn năm 1968 Đây là một tuyển tập các truyện dân gian của người Khơ Me ở Campuchia Tuyển tập gồm

75 truyện, được phân thành các loại: truyện có nguồn gốc Phật giáo, truyện dân gian và truyện các loài thú Tuyển tập này là một nguồn tư liệu cần thiết cho

luận án trong việc đối chiếu so sánh với các công trình về truyện dân gian Khơ

Me Nam Bộ để tìm ra con đường biến đổi của các kiểu truyện của người Khơ

Me khi họ đến sinh cơ, lập nghiệp ở vùng đất mới này

- Tiếp theo tuyển tập trên, Lê Hương cho ra đời chuyên khảo Người Việt gốc Miên, xuất bản tại Sài Gòn năm 1969 Đây là công trình đầu tiên viết khá

đầy đủ và công phu về người Khơ Me nói chung, từ phong tục, tập quán, tín

ngưỡng cho đến các nghề thủ công truyền thống như đan lát, làm đường thốt nốt… Trong chuyên khảo này, Lê Hương có đề cập đến các thể loại của văn học dân gian như cách ngôn, tục ngữ, ca dao, các truyện thần thoại Dù rằng, đây chỉ mới là những khảo cứu ngắn gọn nhưng chúng cũng là những gợi ý quan trọng cho chúng tôi khi tiến hành đề tài luận án này

- Năm 1973, tác giả Cao Tấn Hạp có chuyên khảo Địa phương chí tỉnh Vĩnh Bình (1973) Chuyên khảo này đã cung cấp thêm một số tư liệu về người

Khơ Me và văn học dân gian Khơ Me ở tỉnh Vĩnh Bình, nay là tỉnh Trà Vinh Vào thời điểm tác giả viết sách, tỉnh Vĩnh Bình có tới 315,417 người Khơ Me cư trú Dân số Khơ Me ở đây cao thứ 2 trong cả nước (chỉ sau tỉnh Sóc Trăng) song

tỉ lệ người Khơ Me so với người Hoa, người Kinh lại cao nhất nước (30 % dân

số toàn tỉnh, trong khi Sóc Trăng chỉ 28 %, và Bạc Liêu là 8%)

Trang 13

5

- Một dấu mốc quan trọng trong việc nghiên cứu văn học dân gian Khơ

Me Nam Bộ là sự ra đời tập Truyện cổ Khơ Me Nam Bộ (1983) do Nhà xuất bản

Văn hóa ấn hành (sau được tài bản vào năm 1987 do Hội Văn học Nghệ thuật Cửu Long xuất bản) của Huỳnh Ngọc Trảng sưu tầm Đây là công trình đầu tiên tập trung nghiên cứu về văn học dân gian của người Khơ Me Nam Bộ Cuốn sách đã tập hợp các truyện kể vùng Khơ Me Nam Bộ, và chúng tôi đã sử dụng tuyển tập này (bản in năm 1983) làm tư liệu tham khảo chính để khảo sát truyện

cổ dân gian người Khơ Me Nam Bộ trong luận án của mình

- Một công trình tiếp theo có các văn bản truyện của người Khơ Me là

cuốn Truyện cổ Campuchia của Nguyễn Kim Liên, do NXB Văn Hoá ấn hành

năm 1984 Cuốn sách gồm 127 trang, là một tập hợp những truyện dân gian tản

mát từ các công trình khác, chẳng hạn như tuyển tập Truyện cổ Cao Miên ở

trên Tuyển tập này góp thêm tư liệu cho việc so sánh đối chiếu hai bộ phận văn học dân gian của một tộc người ở hai quốc gia khác nhau này

- Năm 1985, Nguyễn Tấn Đắc với vai trò chủ biên đã cho ra đời 2 tuyển

tập là Tuyển tập văn học Campuchia và Truyện dân gian Campuchia Hai cuốn

này đã góp thêm nhiều tư liệu cần thiết cho việc nghiên cứu về nền văn học và văn hoá của quốc gia anh em, láng giềng này Hai công trình cũng có giá trị trong việc đối sánh với văn học dân gian người Khơ Me Nam Bộ để từ đó, người nghiên cứu có cơ sở để tìm ra nguyên nhân thay đổi của một số tình tiết, hoàn cảnh của nhân vật trong truyện dân gian khi người Khơ Me định cư ở vùng đất mới

- Năm 1987, Viện văn hoá phối hợp với Sở Văn hoá thông tin Cửu Long thực hiện một chuyên khảo về người Khơ Me ở tỉnh Trà Vinh và Vĩnh Long

hiện nay, đó là cuốn Người Khơ Me Cửu Long Trong công trình này, các tác giả

có dành một chương (chương III: từ trang 109 đến trang 158 - do Huỳnh Ngọc

Trang 14

6

Trảng viết) để viết về văn học và nghệ thuật của người Khơ Me Nam Bộ, trong

đó có phần dành cho văn học dân gian nhưng còn khá sơ sài và chưa thể coi là đại diện cho toàn thể văn học dân gian Khơ Me Nam Bộ được

- Cũng với nhan đề Truyện cổ Campuchia, vào năm 1990, tác giả Ngô

Văn Doanh đã góp phần nghiên cứu về người Khơ Me qua tuyển tập gồm 45 truyện Nhìn chung, những mNu chuyện được ông đưa vào không có gì mới so với những công trình khác (đặc biệt là so với công trình của Nguyễn Tấn Đắc)

Có một điều đáng chú ý là, tác giả Ngô Văn Doanh đã khai thác nhiều dị bản, nhờ vậy, tuyển tập này đã góp thêm nhiều tư liệu cho việc nghiên cứu văn học dân gian của người Khơ Me Campuchia

- Cuốn Văn hoá và cư dân Đồng bằng sông Cửu Long (1990) do nhóm

tác giả Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường chủ biên đã tiếp cận nghiên cứu người Khơ Me Nam Bộ về dân số, dân cư, kinh tế-xã hội, văn hoá vật chất và đời sống tinh thần, trong đó, phần viết về người Khơ Me được viết xen kẽ với người Hoa, Chăm, Kinh và các dân tộc khác Riêng phần văn học dân gian của người Khơ Me thì chưa được chú ý nhiều, chỉ thấy xuất hiện 5 bài dân

ca Khơ Me trong phần viết về phong cách ứng xử của người nông dân các dân tộc Nam Bộ; còn trong phần các loại hình văn hoá dân gian của các dân tộc ít người ở Nam Bộ, các tác giả đã dành 5 trang (từ trang 400 đến trang 405) để giới thiệu một số thể loại văn học dân gian của người Khơ Me Nam Bộ như

Satra (tức cách ngôn, tục ngữ viết trên lá thốt nốt), thần thoại, dân ca nhưng

với dung lượng trang như thế, phần giới thiệu này còn khá sơ sài

- Cuốn Văn hoá người Khơ Me ở Đồng bằng sông Cửu Long (1993) do

giáo sư Trường Lưu chủ biên là công trình có giá trị trong việc nhận diện sự biến đổi văn hoá của người Khơ Me sau gần 30 năm kể từ công trình của Lê Hương Trong cuốn sách này, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng, người phụ

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	185,65 KB