Thần thoại và truyền thuyết dân gian người việt từ góc nhìn phê bình cổ mẫu (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG THẦN THOẠI VÀ TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH CỔ MẪU Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 60 22 01 21

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ HOÀI PHƯƠNG

THẦN THOẠI VÀ TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT TỪ GÓC NHÌN PHÊ BÌNH CỔ MẪU

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ KIM NGÂN

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Thừa Thiên Huế, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hoài Phương

Trang 3

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến

TS Nguyễn Thị Kim Ngân, người đã hướng dẫn, chỉ bảo tôi tận tình trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam, tổ Ngôn ngữ Hán Nôm, các thầy cô đồng nghiệp

ở Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm Huế; gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này

Huế, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn Nguyễn Thị Hoài Phương

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Mục tiêu, nhiệm vụ 11

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Đóng góp của luận văn 13

7 Cấu trúc luận văn 13

Chương I TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ PHÊ BÌNH CỔ MẪU VÀ THẦN THOẠI, TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT 14

1.1 Khái lược lịch sử phê bình cổ mẫu 14

1.1.1 Lược sử quá trình hình thành, phát triển 14

1.1.1.1 Những tiền đề lịch sử 14

1.1.1.2 Đề xướng của trường phái Phân tâm học 15

1.1.1.3 C G Jung và sự hình thành lí thuyết phê bình cổ mẫu 16

1.1.2 Những nội dung và khuynh hướng cơ bản của lí thuyết phê bình cổ mẫu 17

1.1.2.1 Những nội dung cơ bản 17

1.1.2.2 Các khuynh hướng nghiên cứu cổ mẫu hiện nay 20

1.1.3 Cổ mẫu trong sự đối sánh với các khái niệm tương cận 22

1.1.3.1 Cổ mẫu và biểu tượng 22

1.3.1.2 Cổ mẫu và Motif 23

1.2 Tổng quan về Thần thoại và Truyền thuyết dân gian người Việt 24

1.2.1 Thể loại Thần thoại 24

1.2.1.1 Khái niệm 24

1.2.1.2 Các đặc trưng cơ bản 25

1.2.2 Thể loại truyền thuyết 27

Trang 5

1.2.2.1 Khái niệm 27

1.2.2.2 Các đặc trưng cơ bản 28

1.3 Tính khả thi của việc ứng dụng lý thuyết phê bình cổ mẫu trong nghiên cứu truyện kể dân gian Việt Nam 30

1.3.1 Cổ mẫu như là một thành tố của văn hóa dân gian 30

1.3.2 Cổ mẫu như là mô hình sơ khởi trong truyện kể dân gian 31

1.3.3 Phương pháp Địa Lý – Lịch sử và ứng dụng lý thuyết phê bình cổ mẫu trong nghiên cứu truyện kể 33

Chương II ĐẶC ĐIỂM HỆ THỐNG CỔ MẪU TRONG THẦN THOẠI, TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT 35

2.1 Phân loại hệ thống cổ mẫu 35

2.1.1 Phân loại hệ thống cổ mẫu trong văn học 35

2.1.2 Phân loại hệ thống cổ mẫu trong văn học dân gian 37

2.2 Khảo sát và kiến giải hệ thống cổ mẫu trong thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt 40

2.2.1 Khảo sát 41

2.2.2 Kiến giải về những cổ mẫu tiêu biểu trong thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt 43

2.2.2.1 Nhóm cổ mẫu nhân vật 43

2.2.2.2 Nhóm cổ mẫu trạng huống 57

2.2.2.3 Nhóm cổ mẫu biểu trưng 64

Chương III BẢN SẮC VĂN HÓA VIỆT NAM NHÌN TỪ HỆ THỐNG CỔ MẪU TRONG THẦN THOẠI VÀ TRUYỀN THUYẾT: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CỔ MẪU ANH HÙNG VÀ CỔ MẪU MẸ 72

3.1 Bản sắc văn hóa Việt Nam nhìn từ cổ mẫu anh hùng 72

3.1.1 Sự hình thành cổ mẫu anh hùng trong thần thoại và truyền thuyết dân gian Việt Nam nhìn từ lịch sử dựng nước và giữ nước 72

3.1.1.1 Mối quan hệ giữa thần thoại và truyền thuyết dân gian với lịch sử 72

3.1.1.2 Tiến trình lịch sử dựng nước, giữ nước và sự hình thành cổ mẫu anh hùng 74

3.1.2 Cổ mẫu anh hùng trong mối quan hệ với tín ngưỡng và lễ hội 76

3.1.3 Dấu tích của cổ mẫu anh hùng trong tín ngưỡng và lễ hội 78

3.1.3.1 Cổ mẫu anh hùng văn hóa trong tín ngưỡng 78

Trang 6

3.1.3.2 Cổ mẫu anh hùng văn hóa trong lễ hội 82

3.2 Bản sắc văn hóa Việt Nam nhìn từ cổ mẫu mẹ 85

3.2.1 Nền văn hóa âm tính và sự hình thành cổ mẫu mẹ trong truyện kể dân gian 85

3.2.1.1 Văn hóa trọng Mẫu và tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt 85

3.2.1.2 Mối quan hệ giữa cổ mẫu mẹ với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt 87

3.2.2 Hiện thể của cổ mẫu mẹ trong văn hóa Mẫu 88

3.2.2.1 Cổ mẫu mẹ trong tín ngưỡng thờ Mẫu 89

3.2.2.2 Cổ mẫu mẹ trong kiến trúc điện thờ, nghi thức thờ cúng và lễ hội 91

KẾT LUẬN 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Manh nha xuất hiện từ thời cổ đại – Thời đại Platon (427-347 TCN), đến thế kỷ

XX, hình thành rõ nét như một khuynh hướng nghiên cứu có giá trị, phê bình cổ mẫu (Archetype) đã đem đến một hệ thống lí thuyết vững mạnh hỗ trợ đắc lực cho con người trong hành trình nghiên cứu khoa học Không những đưa ra mô hình lí thuyết chung, trường phái phê bình cổ mẫu luôn đề cao tinh thần trải nghiệm của các nhà khoa học trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu đối tượng Bởi lẽ, hiếm có trường phái phê bình nào lại có khả năng tích hợp, dung chứa nhiều kiến thức liên ngành như phê bình cổ mẫu Lĩnh vực nghiên cứu này đã thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa văn hóa, nhân học, dân tộc học, lịch

sử, khảo cổ học, tâm lí học, nghệ thuật và văn học Cùng với những tên tuổi như: Carl Gustav Jung, Gaston Bachelard và Northrop Frye, rất nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng phương pháp phê bình cổ mẫu có giá trị và tầm ảnh hưởng lớn đã ra đời Giờ đây, khoa học nghiên cứu về cổ mẫu hay trường phái phê bình cổ mẫu đã trở thành lãnh địa hấp dẫn thu hút nhiều nhà nghiên cứu vận dụng Với việc truy nguyên một số biểu tượng, tìm về vết tích nguyên thủy, Phê bình cổ mẫu đang dần trở thành con đường chứa đựng nhiều thách thức và hấp dẫn cho các hướng nghiên cứu đặc biệt là những nghiên cứu nhằm mục đích tìm hiểu văn hóa cội nguồn mà văn học dân gian là phạm trù tiêu biểu 1.2 Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, những câu truyện kể dân gian nói chung và thần thoại, truyền thuyết dân gian người Việt nói riêng, qua dòng chảy thời gian, chưa bao giờ mất đi sức sống mãnh liệt trong lòng dân tộc Truyện kể dân gian có khả năng phản ánh những phẩm chất tâm lý mang tính biểu tượng của tín ngưỡng dân gian và những kinh nghiệm tập thể Nó đóng vai trò như một kho tàng lưu trữ, chứa đựng những truyền thống văn hóa cộng đồng mang đậm tính dân tộc Trong bối cảnh hiện nay, sự giao thoa, hội nhập giữa các nền văn hóa trên toàn cầu đã đặt ra cho chúng ta nhiều thách thức Một trong những nhiệm vụ, yêu cầu bức thiết đó chính

là việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc Theo đó, hiểu về chúng là một trong những phương cách bảo vệ tốt nhất những bản sắc văn hóa quốc gia mà văn học dân gian hay đúng hơn là thần thoại và truyền thuyết người Việt chính là nơi dung chứa hầu như trọn vẹn

1.3 Vận dụng lí thuyết phê bình cổ mẫu trong nghiên cứu khoa học để hiểu sâu về thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt là hướng đi khả thi và có ý nghĩa thiết thực Phê bình cổ mẫu cho phép khơi sâu, lí giải một cách tường tận những lớp lang văn hóa trong thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt qua việc bóc tách ý nghĩa các cổ

Trang 8

mẫu Trong khi đó, truyện kể dân gian lại là mảnh đất màu mỡ để phê bình cổ mẫu khẳng định giá trị của chính nó trong hành trình khơi mở không giới hạn mọi đối tượng văn học Ứng dụng lí thuyết phê bình cổ mẫu cho trường hợp các thể loại văn học là một hướng nghiên cứu có tính cập nhật để hòa chung vào xu hướng nghiên cứu hiện đại trên thế giới Đặc biệt đối với văn học dân gian, khuynh hướng nghiên cứu này còn mang lại những giá trị nhân văn Nghiên cứu văn học dân gian mà cụ thể thần thoại và truyền thuyết người Việt từ góc nhìn phê bình cổ mẫu cho phép con người hiểu sâu về những motif, biểu tượng có trong truyện kể Từ đó có khả năng lí giải tường tận nguồn gốc, nắm bắt rõ đặc điểm của chúng Tìm về với cổ mẫu trong thần thoại, truyền thuyết dân gian cũng chính là tìm về với những giá trị văn hóa dân tộc ẩn sâu dưới lớp lang cổ mẫu Dùng lí thuyết phê bình cổ mẫu để hiểu văn học dân gian không phải là hướng đi mới, song khảo sát các công trình trong và ngoài nước chúng tôi nhận thấy vẫn chưa có công trình khảo cứu có tính chất chuyên sâu đề cập, làm rõ hệ thống cổ mẫu trong thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt Tất cả những điều này đã tạo động lực cho chúng tôi áp dụng lí thuyết

mới vào nghiên cứu đề tài: “Thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt từ góc nhìn

phê bình cổ mẫu” với hy vọng công trình có thể mang lại những đóng góp có giá trị trong

khuynh hướng nghiên cứu rộng lớn này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu văn bản văn học dân gian từ lí thuyết phê bình cổ mẫu là hướng đi đã được các học giả trong ngành văn hóa dân gian và phê bình văn học quan tâm đề cập đến Trong phạm vi đề tài chúng tôi tập trung làm rõ lịch sử nghiên cứu về cổ mẫu trong và ngoài nước trên hai bình diện: nghiên cứu lí thuyết và ứng dụng thực tiễn

2.1 Các công trình nghiên cứu trên thế giới

* Lý thuyết

Đại diện cho khuynh hướng nghiên cứu cổ mẫu và áp dụng thuật ngữ cổ mẫu trong tìm hiểu văn học nói chung và folklore nói riêng là Carl Gustav Jung Ông là học trò xuất sắc của ông tổ phân tâm học – Simund Freud và cũng là nhà khoa học tiên phong trong lĩnh vực tâm lý học Lý thuyết phê bình cổ mẫu với luận đề quan trọng về

vô thức tập thể đã trở thành hướng nghiên cứu mang tính đột phá thế kỷ XX Từ góc nhìn phê bình cổ mẫu để nghiên cứu thần thoại và truyền thuyết dân gian người Việt, những công trình lí thuyết về phê bình cổ mẫu đóng vai trò quan trọng tạo cơ sở nền tảng cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu

Công trình Archetypes and the collective Unconscious (Cổ mẫu và vô thức tập

thể) là một trong những công trình đầu tiên được chúng tôi lựa chọn làm cơ sở lý

Trang 9

thuyết nền tảng để nghiên cứu các phạm trù văn học dưới góc nhìn phê bình cổ mẫu Đây là công trình đồ sộ tập hợp nhiều chuyên luận nghiên cứu quan trọng nhất của C.G.Jung về cổ mẫu Theo ông, cổ mẫu là kết quả của quá trình ngưng kết vô thức tập thể, tức là những mô hình nhận thức và những hình tượng nguyên thủy Ông cũng đưa

ra nhận định rằng: có những mô hình cổ mẫu phổ biến ở tất cả các câu chuyện kể dân gian, ở bất kỳ nền văn hóa hay các giai đoạn lịch sử khác nhau Ông đưa ra giả thuyết rằng một phần của tâm trí nguyên sơ của con người chứa vô thức tập thể thông qua

“các vết tích tối cổ” và được chia sẻ bởi tất cả các thành viên của xã hội loài người Cụ

thể, trong công trình Về quan hệ của tâm lý học phân tích đối với sáng tạo nghệ thuật, Jung viết: “Nguyên tượng (archetypes) hay cổ mẫu, hay nguyên hình, dù nó là quỷ,

người hay biến cố - được lặp lại trong suốt chiều dài lịch sử ở bất kỳ đâu có trí tưởng tượng sáng tạo do hoạt động Lần lượt chúng ta có ở đây là nguyên hình huyền thoại Nghiên cứu tỉ mỉ các hình tượng này ta nhận thấy trong chừng mực nào đấy là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh nghiệm điển hình to lớn của vô số cảm xúc cùng một kiểu” [45], tr.242] Như thế, từ quan điểm của Jung, chúng ta có thể suy luận rằng: ứng với mỗi trạng thái của con người sẽ có một cổ mẫu Đó có thể là cổ mẫu mẹ, cổ mẫu cha, cổ mẫu anh hùng, cổ mẫu nước, cổ mẫu lửa, cổ mẫu hành trình Lí thuyết này tạo điều kiện cho chúng tôi có được những tri thức nền tảng trong quá trình khảo sát hệ thống cổ mẫu ở công trình nghiên cứu về thần thoại và truyền thuyết dân gian

Bên cạnh lý thuyết của Jung, để tập trung làm rõ lý thuyết cổ mẫu, chúng tôi tiếp tục khảo sát các chuyên luận khác nhằm tập trung làm rõ nội hàm khái niệm cổ mẫu và

những đặc trưng của nó Trong đó, chuyên khảo: Archetype: A Natural History of the

Self (Cổ mẫu: Lịch sử vận động nội tại) của tác giả Anthony Stevens là chuyên khảo có

giá trị bàn về lý thuyết cổ mẫu Chuyên khảo đã cung cấp cái nhìn cụ thể về các phạm trù lý thuyết như: nghĩa cổ mẫu; cổ mẫu trong khoa học tâm lý học; các giả thuyết về cổ mẫu; cổ mẫu và hành vi của con người; cổ mẫu kinh nghiệm Bên cạnh đó chuyên khảo còn tiến hành ứng dụng phân tích ý nghĩa của các cổ mẫu điển hình và đưa ra những khuynh hướng bất cập trong ý niệm về cổ mẫu

Xuất bản năm 1957, được xem là công trình tiêu biểu nhất và là tuyên ngôn của trường phái phê bình huyền thoại (cơ sở lý thuyết trực tiếp trong nghiên cứu cổ mẫu),

Anatomy of Critism (Giải phẫu phê bình) của Northrop Frye đã chỉ ra nhiều phương thức

phê bình văn học và nhấn mạnh tầm quan trọng có tính tuần hoàn của các cổ mẫu trong

văn học Giải phẫu phê bình gồm bốn phần Phê bình lịch sử hay Lý thuyết về mô thức;

Trang 10

Phê bình luân lý hay Lý thuyết về biểu tượng; Phê bình cổ mẫu hay Lý thuyết về huyền thoại; Phê bình từ chương học hay Lý thuyết về thể loại Trong công trình này tác giả

hướng việc tìm hiểu nguồn gốc của văn học trong các mô hình huyền thoại, hơn nữa có thể phân tích văn học bằng thuật ngữ huyền thoại và mẫu gốc Đặc biệt trong tiểu luận

Những cổ mẫu của văn chương Frye đã đưa ra kiến giải về huyền thoại và cổ mẫu mà

cụ thể là cổ mẫu anh hùng trong truyện kể dân gian, một trong những cơ sở căn bản để chúng tôi khảo sát cổ mẫu anh hùng văn hóa trong công trình của mình

Bên cạnh các công trình lý thuyết về cổ mẫu, chúng tôi còn tiếp cận các công trình có tính chuyên sâu trong nghiên cứu văn học dân gian trên thế giới Khi nhắc đến nghiên cứu văn bản folklore không thể không kể đến những công trình nghiên cứu đặc biệt có giá trị trong trào lưu phê bình huyền thoại Một trong những công trình được chúng tôi sử dụng làm tư liệu phương pháp trong việc bóc tách các tầng lớp của văn

bản folklore là Germanic Mythology (huyền thoại Đức) của Jakov Grimm Đây là công

trình đánh dấu sự ra đời của phương pháp huyền thoại so sánh Anh em nhà Grimm đã tiến hành phân định lớp văn hóa gốc, văn hóa bản địa đa thần giáo của Đức với lớp văn hóa Thiên chúa giáo đến sau trong tiến trình lịch sử nhằm tìm lại những gốc tích của văn hóa bản địa Công trình này đã cung cấp những chỉ dẫn quan trọng có tính phương pháp luận trong nghiên cứu văn bản folklore Đây cũng là cơ sở tài liệu hữu ích cho việc ứng dụng để phân tích những dấu hiệu cổ xưa nhất của một nền văn hóa hợp lưu từ nhiều nguồn văn hóa trong đó có Việt Nam Từ những nghiên cứu có tính phương pháp luận, chúng tôi đặc biệt lưu tâm đến phương pháp tách bóc của Jakov Gimm để tìm kiếm dấu tích văn hóa đa thần giáo ẩn sâu trong văn học dân gian mà đặc biệt là thần thoại và truyền thuyết dân tộc Đây là cứ liệu để tìm hiểu về sự chi phối của yếu tố văn hóa bản địa trong xây dựng cổ mẫu tồn tại ở các văn bản folklore, hỗ trợ cho công tác minh giải sự khác biệt giữa mô hình cổ mẫu trong truyện kể dân gian Việt Nam so với thế giới

* Ứng dụng

Song song với những nghiên cứu mang tính lý thuyết, phê bình cổ mẫu đã được ứng dụng nghiên cứu cụ thể trong thực tiễn nghiên cứu khoa học Nổi bật có các chuyên luận và các bài báo khoa học tập trung nghiên cứu về quá trình hình thành cũng như sự chuyển hóa về mặt nội dung của các cổ mẫu cụ thể trong folklore Tiêu biểu có các công trình nghiên cứu như:

Garry J, Shamy H (2005) Archetypes and Motifs in Folklore and Literature: a

Định dạng
Số trang	16
Dung lượng	1,68 MB