Khảo sát truyền thuyết dân gian bắc giang

Chọn đề tài khảo sát và nghiên cứu Truyền thuyết dân gian Bắc Giang tôi muốn có cái nhìn hệ thống về thể loại văn học dân gian của vùng quê Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa.. Tuy thể l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội-2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

CỘNG HÕA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Thị Nguyệt Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa được sử dụng trong công trình nghiên cứu khoa học nào Những luận điểm sử dụng của tác giả khác, tác giả luận văn đều có ghi chú rõ ràng nguồn gốc Tác giả hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên bản của luận văn

Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2015 Tác giả luận văn

Phạm Thị Xuyến

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Nguyệt cùng toàn thể các thầy cô giáo Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn, Đại học Sư phạm Hà Nội và đồng nghiệp, người thân đã giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tác giả luận văn

Phạm Thị Xuyến

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 4

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG 10

1.1 Diện mạo chung truyền thuyết dân gian Bắc Giang 10

1.1.1 Số lượng truyền thuyết dân gian Bắc Giang 10

1.1.2 Tương quan với các thể loại truyện kể dân gian khác 12

1.2 Các dạng truyền thuyết tiêu biểu 12

1.2.1 Lý thuyết phân loại 12

1.2.2 Phân loại truyền thuyết Bắc Giang 16

1.2.2.1 Truyền thuyết nhân vật 17

1.2.2.2 Truyền thuyết địa danh 27

1.2.2.3 Truyền thuyết phong vật 27

Tiểu kết chương 1: 28

CHƯƠNG 2: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 30

2.1 Nhân vật truyền thuyết 30

2.1.1 Nguồn gốc nhân vật 30

2.1.2 Các nhân vật nữ tướng 32

2.1.3 Xu hướng biến đổi nhân vật 39

2.2 Cấu trúc truyền thuyết với các dạng motif tiêu biểu 44

2.2.1 Cấu trúc mở và kết cấu lỏng lẻo 44

2.2.2 Cấu trúc đơn nhất và tính dở dang của kết cấu 51

2.2.3 Các dạng thức motif tiêu biểu của truyền thuyết dân gian Bắc

Giang 54

2.2.3.1 Motif Sinh nở thần kỳ 55

2.2.3.2 Motif tạo lập chiến công 58

2.2.2.3 Motif hiển linh âm phù 60

Tiểu kết chương 2: 63

CHƯƠNG 3: TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA BẮC GIANG 65

3.1 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang trong tương tác văn hóa vùng 65

3.1.1 Không gian văn hóa Bắc Giang 65

3.1.2 Điều kiện tự nhiên xã hội 65

3.1.3 Văn hoá truyền thống Bắc Giang 66

3.2 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang với tín ngưỡng thờ thần, thờ người anh hùng 68

3.2.1 Tín ngưỡng thờ nhiên thần 68

3.2.3 Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên 72

3.2.4 Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng 73

3.2.5 Tín ngưỡng thờ Mẫu 74

3.3 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang với lễ hội 78

3.3.1 Hội Từ Hả 79

3.3.2 Hội Suối Mỡ 84

3.4 Truyền thuyết dân gian Bắc Giang gắn với di tích 88

3.4.1 Thống kê các di tích văn hóa gắn với truyền thuyết 88

3.4.2 Lịch sử và thực trạng tồn tại của các di tích văn hóa vật thể 89

Tiểu kết chương 3: 90

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

PHỤ LỤC 104

về truyền thuyết dân gian trong thời điểm hiện tại là việc làm rất cần thiết 1.2 Truyền thuyết được sinh ra, lưu truyền trong môi trường văn hóa cụ thể Nó có đặc trưng gắn với các vùng văn hóa, địa phương cụ thể Vì vậy nghiên cứu theo vùng là hướng nghiên cứu mới mẻ tránh sự trùng lặp các công trình nghiên cứu trước đây Cho đến nay, truyền thuyết dân gian Bắc Giang có thể nói rất đồ sộ và vô cùng phong phú Chỉ riêng truyền thuyết lịch

sử đã có đến hàng trăm truyền thuyết, chưa kể những truyền thuyết còn vương sót trong dân gian mà chúng ta chưa sưu tầm được Chỉ tính riêng truyền thuyết, chúng ta cũng có thể khẳng định rằng văn học dân gian Bắc Giang quả thực là một kho tàng quý báu Thông qua truyền thuyết, chúng ta có thể khái quát diện mạo lịch sử và văn hóa Bắc Giang Từ đó, sẽ cung cấp cho bạn đọc những hiểu biết sâu sắc về vùng đất cổ có di chỉ đồ đá cũ cách đây hàng vạn năm, di chỉ đồng thau cách đây hàng nghìn năm và là vùng đất phên dậu ngàn năm của kinh thành nước Việt Chọn đề tài khảo sát và nghiên cứu Truyền thuyết dân gian Bắc Giang tôi muốn có cái nhìn hệ thống về thể loại văn học dân gian của vùng quê Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa

1.3 Bắc Giang – vùng quê Kinh Bắc đã hình thành và lưu giữ được những nét văn hóa đặc trưng Tuy đã có những công trình nghiên cứu về văn học dân

gian Bắc Giang nhưng vốn di sản văn hóa phi vật thể nói chung và văn học dân gian Bắc Giang nói riêng vô cùng phong phú, đa dạng và đang còn tiềm

ẩn chưa khai thác hết được Đó không chỉ là tư liệu quý giá giúp chúng ta tìm hiểu nghiên cứu lịch sử văn hóa vùng đất Bắc Giang nói riêng và Việt Nam nói chung Tự hào là người con quê hương Bắc Giang anh hùng, tôi muốn góp một phần nhỏ bé của mình để thắp sáng mãi ngọn lửa linh thiêng trên mảnh đất này

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn là truyền thuyết dân gian Bắc Giang

qua các bản kể đã được sưu tầm, qua thần tích, thần phả cũng như các sách đã

xuất bản thời hiện đại

kiếm truyền thuyết dân gian Bắc Giang trong các công trình đã xuất bản như:

Tổng tập văn học dân gian người Việt do Kiều Thu Hoạch chủ biên (tập 4, tập

5) trong đó có một số truyền thuyết dân gian Bắc Giang như Truyền thuyết

Quế Mị Nương, ông Nỏ, Sự tích Tiên Lạp Thạch tướng quân Năm 2005,

cuốn “ Văn nghệ Bắc Giang”, tập I, tác giả Nguyễn Đình Bưu đã thống kê

một cách chi tiết, chân thực số lượng các di tích lịch sử gắn với tên tuổi nhân vật lịch sử thông qua truyền thuyết Đồng thời tác giả cũng trình bày nội

dung, giá trị của một số truyền thuyết lịch sử tiêu biểu như truyền thuyết

Chuyển Hùng Thạch Tướng, Hùng Linh Công, Cao Sơn đại vương và Quý

Minh đại vương… Cũng trong năm 2005, trong cuốn “ Địa chí – Bắc Giang”, các tác giả cũng sưu tầm được 10 truyền thuyết tiêu biểu trên địa bàn

tỉnh như Truyền thuyết Cao Sơn Qúy Minh, Truyền thuyết Hùng Linh Công,

Truyền thuyết Thân Cảnh Phúc… Tập hợp tương đối đầy đủ các truyền

thuyết dân gian Bắc Giang phải kể đến cuốn Di sản văn học dân gian Bắc

Giang do Ngô Văn Trụ và Bùi Văn Thành đồng chủ biên Gần 1000 trang

sách bao chứa nội dung phong phú phản ánh các mặt đời sống xã hội các dân tộc trong tỉnh thông qua các hình thức văn học, văn nghệ dân gian ở các thời

kỳ lịch sử Tiếp đến chúng ta có hể tìm thấy truyền thuyết Bắc Giang qua các

cuốn Văn nghệ dân gian miền Yên Thế do Nguyễn Xuân Cần chủ biên Cuốn

sách đưa ta đến với vùng đất cổ Yên Thế, mảnh đất không chỉ có truyền thuyết về lợn vàng, hang bạc, về Nàng Giã đại thần trong thời Bắc thuộc mà đến thời Lý – Trần cũng có rất nhiều truyền thuyết viết về những đội dân binh trong vùng Bước sang triều Nguyễn, tình hình chính trị xã hội rối ren Giặc giã nổi lên khắp nơi, trong đó có nhiều cuộc khởi nghĩa ở Yên Thế Đặc biệt

là cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Lương Văn Nắm và Hoàng Hoa Thám lãnh đạo chống lại thực dân Pháp trong gần suốt 30 năm Truyền thuyết dân gian

đã kể nhiều về các tướng lĩnh nghĩa quân trong đó phong phú hơn cả là là về Hoàng Hoa Thám Người được mệnh danh là con “hùm xám” Yên Thế Thật

là thiếu sót nếu không nhắc đến những cuốn sách viết về văn hóa dân gian

Bắc Giang của tác giả Nguyễn Thu Minh như: Những vùng văn hóa dân gian

tiêu biểu ở Hiệp Hòa; Văn nghệ dân gian huyện Sơn Động; Văn hóa dân gian Việt Yên; văn hóa dân gian làng Mai; Văn hóa dân gian người Dao ở Bắc Giang và báo cáo chuyên đề: “ Truyện kể dân gian Bắc Giang” được tác giả

thực hiện năm 2005 Ngoài ra còn có một số sách do địa phương xuất bản Và

để tiếp tục cập nhật và bổ sung đối tượng nghiên cứu, chúng tôi còn sử dụng các tài liệu sưu tầm được tại các địa phương trên đất Bắc Giang

3 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

3.1 Về mặt văn bản

Trong thời trung đại, truyền thuyết tồn tại trong các thần tích, thần phả và

trong các tác phẩm như: Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái… Đến thế kỉ

XV Ngô Sĩ Liên đã có công sưu tầm, ghi chép lại truyền thuyết trong bộ Đại

Việt sử kí toàn thư Tác giả đá sắp xếp lại một cách hệ thống và được ghi

trong phần Ngoại kỉ Đến những năm 70, 80 của thế kỷ trước, truyền thuyết của các vùng Phú Thọ, Sơn Tây, Thanh Hóa, Lạng Sơn, Bình Định… lần lượt được sưu tầm và xuất bản trong đó có những cuốn sách viết về văn nghệ dân gian Bắc Giang chứa đựng một số truyền thuyết lưu truyền ở Bắc Giang

chúng tôi đã nói ở phần trên Đầu thế kỷ XXI, Tổng tập văn học dân gian

người Việt do Kiều Thu Hoạch chủ biên đã tập hợp đầy đủ nhất về truyền

thuyết dân gian trong hai tập 4 và 5

3.2 Vấn đề nghiên cứu thể loại Truyền thuyết

Truyền thuyết được nảy nở trong lòng thần thoại và nó là đứa con được sinh thành và sáng tạo theo yêu cầu của lịch sử Do vậy truyền thuyết mang số phận khá đặc biệt Trong giới nghiên cứu, Đào Duy Anh là người đầu tiên đưa

ra thuật ngữ truyền thuyết trong bài viết “Những truyền thuyết thời thượng cổ

nước ta” Tuy thể loại truyền thuyết được công nhận vào những năm 50 của

thế kỷ XX nhưng nó vẫn chưa thể nào có một vị thế trong nền văn học dân gian Việt Nam bởi giữa các nhà nghiên cứu vẫn có những bất đồng Việc nghiên cứu truyền thuyết được đặc biệt chú trọng trong nhưng năm 70, 80, 90

của thế kỷ XX Các công trình của Kiều Thu Hoạch: Truyền thuyết anh hùng

trong thời kỳ phong kiến; Đỗ Bình Trị: Nghiên cứu tiến trình của văn học dân

gian Việt Nam; Lê Chí Quế: Văn học dân gian Việt Nam; Lê Văn Kỳ: Mối quan hệ giữa truyền thuyết dân gian người Việt và hội lễ về các anh hùng…

đã khẳng định sự ra đời và phát triển của thể loại truyền thuyết với những đặc

trưng của nó Năm 2000, tác giả Trần Thị An đã bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ: Đặc trưng thể loại và vấn để văn bản hóa truyền thuyết Luận án này đã được xuất bản thành sách chuyên khảo năm 2014 Trong những năm đầu của

thế kỷ XXI, các công trình nghiên cứu về truyền thuyết xuất hiện rải rác dưới dạng các bài nghiên cứu đăng trên tạp chí hoặc các chuyên khảo, luận văn, luận án với cách tiếp cận từ một chủ đề cụ thể, một cốt truyện hay một vùng

truyền thuyết cụ thể Tiêu biểu như Nguyễn Huy Bỉnh với Truyện kể dân gian

trong không gian văn hóa xứ Bắc Tác giả đã tiến hành khảo sát nội dung

những văn bản theo các kiểu truyện nhằm làm rõ nét hơn truyện kể dân gian

xứ Bắc và đặc trưng của nó trong kho tàng truyện kể dân gian Việt Nam Bên cạnh đó, tác giả còn đi phân tích nội dung, thi pháp truyện kể dân gian xứ Bắc trong các hình thái đã được phân định Công trình nghiên cứu của Nguyễn Huy Bỉnh không chỉ cung cấp một bức tranh về diện mạo truyện kể dân gian

xứ Bắc để từ đó chúng ta có thể nhận diện được sự tồn tại của hệ thống truyện

kể dân gian xứ Bắc với ba thể loại đặc trưng là truyền thuyết, truyện cổ tích

và truyện cười Công trình còn lý giải và làm rõ mối quan hệ giữa nội dung cốt truyện của truyện kể dân gian xứ Bắc với các hình thức văn hóa dân gian

khác theo những quy luật tồn tại của chúng Tiếp theo là công trình Khảo sát

và nghiên cứu truyền thuyết dân gian xứ Nghệ của tác giả Nguyễn Thị Thanh

Lưu Tác giả đã khảo sát nghiên cứu truyền thuyết dân gian xứ Nghệ nhìn từ đặc trưng thể loại và trong không gian văn hóa xứ Nghệ Công trình đã có những đóng góp lớn cho việc nghiên cứu và giảng dạy truyền thuyết dân gian Việt Nam nói chung Luận án không chỉ trình bày một cái nhìn hệ thống về

truyền thuyết dân gian xứ Nghệ mà còn tái khẳng định củng cố hệ thống thi pháp thể loại của truyền thuyết dân gian bằng các dẫn chứng và phân tích cụ thể từ kho tàng truyền thuyết dân gian Xứ Nghệ.

Bên cạnh đó việc sưu tầm truyền thuyết dân gian cũng gặt hái được nhiều thành tựu Các địa phương đều có tuyển tập truyện dân gian của địa phương mình, trong đó không thể thiếu truyền thuyết dân gian

3.3 Vấn đề nghiên cứu văn học dân gian bắc giang nói chung và truyền thuyết dân gian Bắc Giang nói riêng

Hướng nghiên cứu văn học dân gian theo vùng đang trở thành hướng nghiên cứu đem lại nhiều kết quả, có ý nghĩa thực tiễn cao và đã không ít nhà nghiên cứu theo đuổi Các công trình nghiên cứu văn học dân gian Bắc Giang

có thể điểm lược: Truyện cổ xứ Bắc do Nguyễn Xuân Cần, Anh Vũ chủ biên

Quyển sách đã tập hợp các truyền thuyết của không gian văn hóa xứ Bắc

Trong đó Bắc Giang có 21 truyền thuyết Di sản văn học dân gian Bắc Giang

do Ngô Văn Trụ, Bùi Văn Thành chủ biên Đây là tập sách giới thiệu về các huyền thoại, truyền tích, sự tích, những câu chuyện ca dao, tục ngữ, thành ngữ, phương ngôn, thơ văn lưu truyền trong dân gian của các dân tộc ở tỉnh

Bắc Giang Tiếp đó phải kể đến cuốn Văn nghệ dân gian Bắc Giang do Hội

Văn học - Nghệ thuật Bắc Giang biên soạn Mở đầu cuốn sách, tác giả Nguyễn Đình Bưu đã giới thiệu về Truyền thuyết lịch sử Bắc Giang Với sự dày công nghiên cứu tác giả đã cho chúng ta ôn lại truyền thuyết lịch sử quê hương với niềm tự hào thành kính Nghiên cứu về truyền thuyết Bắc Giang còn có thể kể đến luận án tiến sĩ bảo vệ năm 2011 của nhà nghiên cứu

Nguyễn Huy Bỉnh: Truyện kể dân gian trong không gian văn hóa xứ Bắc

Trong công trình của mình tác giả đã tiến hành khảo sát 21 truyền thuyết của

Bắc Giang Bên cạnh đó là các công trình nghiên cứu theo tiểu vùng văn hóa

như: Văn học dân gian người Dao ở Bắc Giang, Nguyễn Thu Minh, Đại Học Quốc Gia Hà Nội, 2010 Văn hóa dân gian Việt Yên, Nguyễn Thu Minh,Trần Văn Lạng, Nhà xuất bản Lao động, 2011 Văn hóa dân gian miền Yên Thế, Nguyễn Xuân Cần, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011 Văn hóa

dân gian huyện Sơn Động, Bắc Giang, Nguyễn Thu Minh, Nhà xuất bản văn

hóa thông tin, 2013 Những vùng đất văn hóa dân gian tiêu biểu ở Hiệp Hòa,

Nguyễn Thu Minh, Đỗ Thanh Thủy, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2014 Các công trình nghiên cứu chủ yếu liệt kê những giá trị văn hóa dân gian Bắc Giang chứ chưa đi sâu vào khai thác đặc điểm, tính chất của một thể loại riêng biệt trong không gian văn hóa Ngoài ra các công trình nghiên cứu về thể loại

truyền thuyết chỉ có những bài viết lẻ tẻ như bài viết : Truyền thuyết Thạch

Tướng Quân trong tín ngưỡng thờ đá của Nguyễn Huy Bỉnh, Truyền thuyết

và di tích Suối Mỡ trong vùng văn hóa Tây YênTử của PGS.TS Nguyễn Thị

Bích Hà… Những công trình nghiên cứu trên sẽ là tư liệu để tôi tiếp tục nghiên cứu đề tài này

4 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Hệ thống về truyền thuyết dân gian Bắc Giang từ đó có cái nhìn tổng quát về văn học dân gian Bắc Giang Không chỉ nghiên cứu về diện mạo mà chúng tôi còn tập trung khảo sát nội dung những văn bản theo các motif nhằm làm rõ đặc điểm truyền thuyết dân gian Bắc Giang và đặc trưng của nó trong kho tàng truyện kể dân gian Bắc Giang Bên cạnh đó người viết muốn

đi sâu lý giải văn bản truyền thuyết theo hướng làm rõ nội dung và thi pháp truyền thuyết dân gian Bắc Giang

Luận văn còn đặt truyền thuyết trong không gian văn hóa để tìm hiểu để làm rõ tác động, ảnh hưởng, mối quan hệ hữu cơ giữa truyền thuyết và những thành tố văn hóa khác Chúng tôi không chỉ đi sâu tìm hiểu truyền thuyết như

những văn bản khô cứng mà tìm hiểu nó trong nội hàm văn hóa dân gian và các sinh hoạt trong đời sống cổ truyền cùa người dân Bắc Giang Mặt khác qua hiện trạng tồn tại cuả các di tích lịch sử trên quê hương Bắc Giang người viết muốn gửi tới thông điệp hãy giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp của lớp cha anh đi trước - những người đã trực tiếp viết nên những trang sử vẻ vang của vùng đất Bắc Giang

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp hệ thống, thống kê, phân loại: Chúng tôi tập hợp các bản kể truyền thuyết dân gian ở Bắc Giang và sưu tầm thêm một số truyền thuyết dân gian lưu truyền ở địa phương Trên cơ sở đó chúng tôi tiến hành phân loại các truyền thuyết Bắc Giang thành các tiểu loại, dựa vào đặc trưng thể loại truyền thuyết và dựa vào đặc điểm của truyền thuyết dân gian tại địa phương này

5.2 Phương pháp điều tra thực địa: đây là phương pháp quan trọng khi chúng tôi thực hiện đề tại này Vì thời gian có hạn, chúng tôi không thể tiến hành điền dã ở tất cả nhưng nơi lưu hành truyền thuyết dân gian ở Bắc Giang

Do vậy chúng tôi chỉ lựa chọn những địa điểm gắn với truyền thuyết và lễ hội dân gian tiêu biểu trên đất Bắc Giang

5.3 Phương pháp liên ngành: Truyền thuyết là thể loại gắn với có mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, phong tục, lễ hội… Vì vậy trong luận văn chúng tôi sẽ sử dụng phương pháp liên ngành để xem xét truyền thuyết dân gian dưới nhiều góc độ để có được cái nhìn tổng thể và toàn diện về truyền thuyết dân gian Bắc Giang

5.4 Phương pháp phân tích: phương pháp này được chúng tôi sử dụng thường xuyên để phân tích các mẩu truyện, các motif theo đặc trưng thể loại nhằm chứng minh cho các luận điểm mà luận văn đưa ra

5.5 Phương pháp so sánh: ngoài việc tiến hành khảo sát, phân tích bản thân đối tượng, chúng tôi còn sử dụng phương pháp so sánh Sử dụng phương pháp này chúng tôi đặt truyền thuyết dân gian Bắc Giang bên cạnh truyền thuyết các vùng văn hóa khác để thấy rõ những điểm tương đồng, dị biệt về nội dung và hình thức Từ đó làm nổi bật nét đặc sắc của kho truyền thuyết dân gian Bắc Giang

6 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

6 1 Trình bày cái nhìn hệ thống về truyền thuyết dân gian Bắc Giang, từ

đó góp phần bổ sung tư liệu cho việc nghiên cứu và giảng dạy truyền thuyết dân gian Việt Nam

6.2 Luận văn một lần nữa khẳng định củng cố hệ thống thi pháp của thể loại truyền thuyết

6.3.Thông qua việc tìm hiểu mối quan hệ giữa truyền thuyết dân gian và lễ hội, luận văn sẽ tái dựng diễn biến lưu truyền của truyền thuyết dân gian Bắc Giang

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Tổng quan về truyền thuyết dân gian Bắc Giang

- Chương 2: Truyền thuyết dân gian Bắc Giang nhìn từ đặc trưng thể loại

- Chương 3: Truyền thuyết dân gian Bắc Giang trong không gian văn hóa Bắc Giang

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TRUYỀN THUYẾT

DÂN GIAN BẮC GIANG 1.1 Diện mạo chung truyền thuyết dân gian Bắc Giang

Bắc Giang nằm ở vùng chuyển tiếp giữa châu thổ sông Hồng với miền

thượng du phía đông bắc Bắc Bộ Bắc Giang không chỉ là một vùng văn hóa

cổ mà còn là vùng đất giàu truyền thống thượng võ, tinh thần cách mạng Mảnh đất ấy còn ghi dấu biết bao giá trị văn hóa quý báu với hàng ngàn lễ hội truyền thống Ba con sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam như vệt chân chim tạc trên miền Đông thổ đã dệt lên nhiều truyền thuyết đẹp trong kho tàng văn hóa dân gian đất Việt Những truyền thuyết ấy chứa đựng trong nó các sắc thái văn hóa địa phương, đồng thời trong không gian và thời gian nó được bồi đắp liên tục những giá trị văn hóa dân gian địa phương ấy Thể loại truyền thuyết đặc biệt ở chỗ bản thân vừa chứa đựng vẻ cổ xưa bí ẩn với cái cốt là lịch sử lại vừa phô diễn vẻ tươi tắn hiện đại thể hiện qua các lễ hội Truyền thuyết dân gian Bắc Giang cũng được nhuốm màu văn hóa vùng miền đặc trưng Đó là văn hóa có sự kết hợp cả miền núi, trung du và đồng bằng

1.1.1 Số lượng truyền thuyết dân gian Bắc Giang

Do đặc trưng về chủ thể sáng tạo và phương thức lưu truyền nên truyền

thuyết cũng như các thể loại văn học dân gian khác có một số phận khá đặc biệt Sự tồn tại của truyền thuyết phụ thuộc vào trí nhớ, khả năng tri nhận, lưu giữ của cộng đồng Mặt khác nó được bồi đắp bằng sự sáng tạo vô biên của dân gian Tâm thức dân gian gán cho nó muôn vàn giá trị của nhân dân, ẩn chứa trong đó cả những ước mơ, hoài bão, những dự định mà con người chưa thể thực hiện được

Dường như truyền thuyết được ưu ái hơn các thể loại văn học dân gian khác bởi số phận của nó không chỉ đơn thuần là những cốt truyện truyền miệng mà nó còn có mối ràng buộc sinh tử với những giá trị vật thể hiện hữu như đình, đền, chùa, miếu, lăng, tẩm, nhà thờ họ, … Trí nhớ nhân dân và di tích lịch sử văn hóa cùng nuôi dưỡng truyền thuyết khiến cho nó sống động

và linh thiêng trong lời kể, trong lễ hội, diễn xướng Gần 800 năm lịch sử, Bắc Giang là một vùng văn hóa nhiều màu sắc, trải qua bao biến thiên lịch sử

từ thời các vua Hùng đến nay đã tạo nên hàng trăm truyền thuyết, chưa kể những truyền thuyết còn vương sót đâu đó trong dân gian chưa được bất kỳ nhà sưu tầm văn hóa dân gian nào biết đến Tuy nhiên, để tiện việc phân tích

và nghiên cứu, chúng tôi buộc phải giới hạn truyền thuyết dân gian Bắc Giang bằng một con số cụ thể với độ chính xác nhất định thông qua quá trình tập hợp, lựa chọn từ nhiều tuyển tập truyện kể dân gian khác nhau và sưu tầm từ các cuộc điền dã thực tế ở địa phương

Tiêu chí thống kê:

Những tiêu chí được đưa ra để thống kê truyền thuyết là lựa chọn những truyện kể thích hợp và đáp ứng đủ các yếu tố cần thiết để làm nên một truyền thuyết Bên cạnh việc thống kê các bản kể đã được cố định ở dạng văn bản, chúng tôi còn khảo sát các bản kể truyền miệng chưa được ghi chép còn lưu truyền trong dân gian Điều đó giúp chúng tôi nhìn truyền thuyết dân gian như một sinh thể đang vận động trong chính môi trường sinh ra nó Cuối cùng để

có một con số thống kê súc tích, tiêu chí thứ ba mà chúng tôi đặt ra là sự quy các dị bản về một mối Theo cách đó chúng tôi dễ dàng nhận biết sự phát triển của một cốt truyện truyền thuyết đồng thời nắm bắt được khả năng biến hóa của nó dưới sức mạnh của tâm thức dân gian

Số lượng: Với các tiêu chí đó, chúng tôi thống kê 100 truyền thuyết trong kho tàng văn học dân gian Bắc Giang thông qua các sách vở thư tịch

1.1.2 Tương quan với các thể loại truyện kể dân gian khác

Trong cuốn : Di sản văn học dân gian Bắc Giang có 186 truyện thì có 9

thần thoại (4,8%), 44 truyện kể (23,6%) , 64 truyền thuyết (34,4%), 69 truyện

cổ tích (37,2%) Những con số mang tính chất tượng trưng trên cho thấy truyền thuyết có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa dân gian Bắc Giang Điều đó còn chứng tỏ vùng đất Bắc Giang xưa kia là một trong những vùng giao tranh chủ yếu của các vua Hùng với các thế lực xâm lấn từ phương Bắc Đặc biệt một khối lượng lớn các truyền thuyết viết về người anh hùng nông dân đã phản ánh truyền thống đấu tranh bất khuất, kiên cường, anh dũng của

những người con quê hương Bắc Giang

1.2 Các dạng truyền thuyết tiêu biểu

1.2.1 Lý thuyết phân loại

Vấn đề phân loại truyền thuyết là một vấn đề phức tạp Mỗi cách phân loại của các nhà Folklore đều có lý riêng và căn cứ vào những tiêu chí nhất định Thực tế phức tạp của vấn đề phân loại truyền thuyết đã được nhà nghiên cứu

Kiều Thu Hoạch mô tả khá tỉ mỉ trong bài viết Xác định thể loại truyền thuyết

[43, tr.125] Trong bài viết này, tác giả đã trình bày tỉ mỉ những khuynh hướng khác nhau khi phân loại truyền thuyết của giới folklore quốc tế Ở Nhật Bản có ít nhất 4 phương án phân loại được thực hiện dưới 4 tiêu chí khác nhau Khi lấy sự vật khách thể có liên quan đến nội dung truyền thuyết

là tiêu chí phân loại, truyền thuyết được chia làm 6 loại: Loại cây cối; Loại hang động, đá nói; Loại nước; Loại mồ mả; Loại sườn đèo, dốc núi; Loại nhà thờ Khi tiêu chí phân loại là hình thái tồn tại và chức năng của truyền thuyết làm tiêu chí phân loại thì truyền thuyết được chia làm 3 loại: truyền thuyết

thuyết minh (giải thích nguồn gốc các sự vật); Truyền thuyết lịch sử (về các nhân vật và sự kiện lịch sử); Truyền thuyết tín ngưỡng Khi căn cứ vào tính chất của nội dung truyền thuyết lại phân thành 6 loại lớn như: Truyền thuyết thần tiên; Truyền thuyết thị tộc; Truyền thuyết nữ giới; Truyền thuyết động thực vật; Truyền thuyết địa lí, thiên văn; Truyền thuyết tôn giáo Căn cứ vào quan điểm lịch sử cội nguồn, có nhà folklore lại chia truyền thuyết làm 3 loại: Truyền thuyết thần thoại; Truyền thuyết lịch sử; Truyền thuyết văn nghệ Đối với giới nghiên cứu folklore Trung Quốc tình hình phân loại truyền thuyết cũng diễn ra tương tự Có tài liệu chia truyền thuyết thành 6 loại: Truyền thuyết nhân vật (danh nhân lịch sử); Truyền thuyết lịch sử (sự kiện lịch sử); Truyền thuyết địa phương (nguồn gốc địa danh); Truyền thuyết sản

vật; Truyền thuyết phong tục; Truyền thuyết thời sự Còn tác giả cuốn Từ điển

truyện dân gian Quảng Tây lại phân loại truyền thuyết gọn gàng hơn, chỉ gồm

3 loại: Truyền thuyết nhân vật; Truyền thuyết sự kiện lịch sử; Truyền thuyết

phong vật địa phương Đặc biệt trong một công trình đồ sộ Trung Quốc

truyền thuyết cố sự đại từ điển, các tác giả đã đề xuất phân loại truyền thuyết

thành 23 loại hình như: Loại hình gà gáy; Loại hình phụ nữ hiến thân; Loại

hình đá vọng phu…

Ở Việt Nam, vấn đề phân loại truyền thuyết được Lê Chí Quế nhận xét: “

Vấn đề phân loại truyền thuyết Việt Nam từ trước đến nay ít được bàn đến’’ [

80, tr 62] Bản thân tác giả Lê Chí Quế, người biên soạn mục “Truyền thuyết” trong cuốn “ Văn học dân gian Việt Nam” chia truyền thuyết thành 3 loại:

Truyền thuyết lịch sử; Truyền thuyết anh hùng; Truyền thuyết về các danh nhân văn hóa Tác giả Hoàng Tiến Tựu trong sách Văn học dân gian Việt Nam, tập II [99] lại chia truyền thuyết thành 4 nhóm: Truyền thuyết về họ Hồng Bàng và thời kỳ Văn Lang; Truyền thuyết về thời kỳ Âu Lạc và Bắc

thuộc; Truyền thuyết về thời kỳ phong kiến tự chủ; Truyền thuyết về thời kỳ Pháp thuộc Trong giáo trình đào tạo giáo viên tiểu học hệ CĐSP và SP 12+2,

tác giả Đỗ Bình Trị lại đặt ra hai cách phân loại truyền thuyết Cách thứ nhất:

tác giả căn cứ theo lịch sử và căn cứ vào “ phạm vi những sự kiện và nhân vật

lịch sử được nhân dân quan tâm” [91] để chia truyền thuyết thành hai bộ

phận: Những truyền thuyết về thời vua Hùng và Những truyền thuyết về sau

thời vua Hùng Trong bộ phận hai này lại chia thành các nhóm nhỏ: Truyền

thuyết về: “ những cuộc khởi nghĩa và những cuộc kháng chiến chống ngoại

xâm với nhân vật trung tâm là những anh hùng dân tộc”, truyền thuyết về “ danh nhân văn hóa và những vị quan nổi tiếng công minh chính trực hoặc có tài kinh băng tế thế”; Truyền thuyết về “ những cuộc nổi dậy chống ách áp bức của vua quan tham tàn, bạo ngược, với nhân vật trung tâm được ngày nay gọi là anh hùng nông dân” Cách phân loại thứ hai: Đỗ Bình Trị căn cứ

vào những đặc trưng của thể loại và sự khác biệt của đối tượng được truyện

kể đến, ông chia truyền thuyết thành ba tiểu loại: Truyền thuyết địa danh

(gồm những truyện kể dân gian về nguồn gốc lịch sử của những tên gọi địa lí khác nhau hoặc về nguồn gốc bản thân những địa điểm, địa hình, sự vật địa lý

ấy’’; Truyền thuyết phổ hệ (gồm “ những truyện kể dân gian về nguồn gốc các

thị tộc, bộ lạc, gia tộc, các làng xã, thành thị, xưởng máy… và các thủy tổ, tổ

sư cùng những đại biểu tài năng nhất của các nghề thủ công mỹ nghệ,…);

Truyền thuyết về nhân vật lịch sử và sự kiện lịch sử [91, tr.184 – 195] Trong

bài Tổng quan về thể loại truyền thuyết, nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch đã

đưa ra những bất cập, những chỗ chưa thỏa đáng cần trao đổi bàn bạc thêm Trên cơ sở đó, ông đưa ra phương án phân loại truyền thuyết thành ba loại

lớn: Truyền thuyết nhân vật; Truyền thuyết địa danh; Truyền thuyết phong vật (phong tục, sản vật) Tác giả cũng định hình rõ mỗi loại trên bằng cách “

trong mỗi loại lớn lại tùy theo đề tài, chức năng của nội dung truyện kể mà phân chia tiếp thành các biến thể, thể loại hoặc tiểu loại” [43, tr.144 - 145 ]

Ví như truyền thuyết nhân vật, sẽ bao gồm các tiểu loại: truyền thuyết về các anh hùng chống xâm lược; truyền thuyết về các anh hùng văn hóa; truyền thuyết về các anh hùng nông dân [43, tr.144-145]

Mỗi cách phân loại của các nhà nghiên cứu folklore trong và ngoài nước đều căn cứ vào những tiêu chí khá cụ thể Tuy nhiên khó có phương án phân loại nào có thể coi là chìa khóa vạn năng để có thể sử dụng trong mọi tình huống nghiên cứu Với mục đích nghiên cứu thể loại truyền thuyết gắn với một địa phương cụ thể, gắn với không gian văn hóa cụ thể, tôi nhận thấy cách phân loại của nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch phù hợp với vấn đề nghiên cứu

mà luận văn đặt ra Căn cứ vào thực tế tư liệu truyền thuyết đặc thù của địa phương đã được thống kê ở mục 1.1.1, chúng tôi nhận thấy có một chút thay đổi nhỏ trong cách phân chia các tiểu loại Trong loại truyền thuyết nhân vật,

căn cứ và đối tượng được kể chúng tôi chia làm hai bộ phận, gồm: Truyền

thuyết nhiên thần và truyền thuyết nhân thần Trong mỗi bộ phận lại chia

thành các tiểu loại nhỏ Sở dĩ chúng tôi để truyền thuyết nhiên thần đứng riêng bởi trong kho tàng truyền thuyết Bắc Giang có một số lượng khá lớn các truyền thuyết về các vị thần tự nhiên Mặt khác, bộ phận truyền thuyết về nhiên thần là bộ phận cổ xưa bậc nhất Có một số nhà khoa học còn quan niệm những câu chuyện kể về những vị thần này thuộc thể loại thần thoại Vì thế truyền thuyết về nhiên thần vô cùng quan trọng trong kho tàng truyền thuyết dân gian Một mặt nó phản ánh tín ngưỡng thờ tự nhiên của cư dân bản địa Mặt khác nó sẽ cho thấy con đường bóc tách các lớp văn hóa trong truyền thuyết qua thời gian và qua sự biến đổi trong tư duy con người Trong bộ phận truyền thuyết nhân thần chúng tôi vẫn giữ nguyên: Truyền thuyết về các

anh hùng chống xâm lược; truyền thuyết về các anh hùng văn hóa; truyền thuyết về các anh hùng nông dân

1.2.2 Phân loại truyền thuyết Bắc Giang

Như đã xác định ở mục 1.2.1, chúng tôi lựa chọn cách phân loại của nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch trong đó có thay đổi một chút để phù hợp với các truyền thuyết dân gian Bắc Giang đã thống kê, sưu tầm Để có cái nhìn toàn diện về truyền thuyết dân gian Bắc Giang, chúng tôi đã lập bảng thống kê, phân loại truyền thuyết dân gian Bắc Giang (xem bảng 1.1, phần phụ lục) Qua thống kê phân loại chúng tôi thu được kết quả định lượng như sau: Truyết thuyết nhân vật có 65 truyện , truyền thuyết địa danh có 20 truyện, truyền thuyết phong vật có 15 truyện Kết quả này cho thấy khuynh hướng phát triển này tập trung vào loại truyền thuyết nhân vật Mức độ đậm đặc chiếm tỉ lệ 65% ở loại truyền thuyết nhân vật phản ánh rõ nét thói quen sáng tạo, thị hiếu của người dân xứ Bắc Họ tạo dựng và truyền tụng những câu chuyện về những vị thần của chính họ Và họ đã khoác lên những câu chuyện của mình những yếu tố hư ảo, thần kỳ để thêm đôi cánh thơ và mộng cho truyền thuyết Là vùng đất địa linh nhân kiệt, với bề dày lịch sử văn hóa cùng với thói quen sáng tác của dân gian xứ Bắc thì dường như thế giới truyền thuyết được thu lại trong những câu chuyện về các nhân vật hóa thân thần thánh Cốt lõi của truyền thuyết là sự kiện lịch sử là tinh thần lịch sử được phản ánh, được nhìn dưới lăng kính nhãn quan của nhân dân Như vậy chẳng

có gì khó hiểu khi truyền thuyết lịch sử hay truyền thuyết về các nhân vật lịch

sử chiếm số lượng vượt trội so với truyền thuyết địa danh và truyền thuyết phong vật

1.2.2.1 Truyền thuyết nhân vật

Là tiểu loại bao chiếm hầu hết số lượng truyền thuyết dân gian Bắc Giang, truyền thuyết nhân vật thu vào nó hầu hết các đặc trưng của thể loại truyền thuyết Lấy tiêu chí của thể loại truyền thuyết làm hệ quy chiếu, chúng tôi nhận thấy có một mảng truyền thuyết xứ Bắc về thần tự nhiên khá phổ biến và được biểu hiện dưới các dạng khác nhau Các truyền thuyết này bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ thần linh, mà cơ sở ban đầu là sùng bái tự nhiên Đó là tín ngưỡng thờ thần Đá, thần Nước, thần Núi, thần Cây, thờ Tứ Pháp: Mây, Mưa,

Sấm, Chớp – Những hiện tượng tự nhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của cư dân nông nghiệp lúa nước Như vậy truyền thuyết nhiên thần trở thành

nơi nương náu cho những tín ngưỡng cổ xưa bậc nhất của người Việt – tín ngưỡng thờ vật tổ và tín ngưỡng thờ tự nhiên Còn truyền thuyết nhân thần là những câu chuyện về các anh hùng là nơi vun đắp cho tín ngưỡng thờ tổ tiên

và thờ phụng những vị có công với nhân dân

 Truyền thuyết nhiên thần

Tìm hiểu tục thờ Thành hoàng làng ở Bắc Giang chúng tôi được biết việc thờ Thành hoàng của nhiều làng thực ra là thờ một sức mạnh tự nhiên nào đó như: thần sông, thần núi, thần sấm, thần sét, thần mây, thần mưa Trong số các vị thần này, nơi nào thờ loại thần gì là tuỳ thuộc vào đặc điểm cư trú của làng đó Chẳng hạn, những làng ở hai bên bờ các con sông thường là thờ các

vị thuỷ thần; những làng ở trên sườn núi thường thờ thần núi Căn cứ vào

cuốn Trương tôn thần sự tích thì vùng Bắc Ninh, Bắc Giang, ngoại thành Hà

Nội có đến 308 làng thờ thánh Tam Giang Theo bảng thống kê của chúng tôi thì Bắc Giang 48 lễ hội chính gắn với tục thờ thánh Tam Giang Còn các làng miền núi của các huyện Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế, Lạng Giang, Hiệp Hoà,… thì thờ thần núi (mà trong thần tích thường gọi là Cao Sơn - Quý

Minh Đại vương) Những vị thần này được lịch sử hoá bằng cách điển hình hoá thành những vị anh hùng, mà sự nghiệp của những anh hùng này được gắn liền với thời đại các vua Hùng

Trong kho tàng truyền thuyết dân gian Bắc Giang, truyền thuyết nhiên thần được định lượng bằng con số 6 truyền thuyết (chiếm 6%) Con số khiêm tốn ấy phản ánh sự tồn tại ít ỏi của mảng truyền thuyết nhiên thần nhưng con

số ấy không thể phản ánh đúng về mức độ phát triển của tín ngưỡng dân gian trên mảnh đất này Tuy chỉ có 6 truyền thuyết về nhiên thần nhưng cũng đủ

mở ra một thế giới thần linh cổ xưa Khảo sát truyền thuyết nhiên thần của Bắc Giang chúng ta thấy gồm có hai loại Một loại là truyền thuyết về những nhân vật nguyên dạng là các vị thần tự nhiên, hai là những nhân vật có nguồn gốc nửa tự nhiên, nửa lịch sử hóa Trong các tín ngưỡng thờ thần Nước, thần

Đá, thần Núi ở Bắc Giang nổi bật nhất là tục thờ thần Đá

Việc nghiên cứu truyện kể dân gian trong mối tương quan với tín ngưỡng thờ đá ở Việt Nam đã được nhiều tác giả nghiên cứu Tác giả để lại dấu ấn đậm nét khi nghiên cứu về tín ngưỡng thờ đá phải kể đến Leopold Cadiere,

trong công trình “ Văn hóa tín ngưỡng và thực hành tôn giáo người Việt” sau

khi phân chia thành bốn nhóm đá thờ: nhóm đá hiểm hóc, nhóm đá linh gọi là bụt, nhóm những viên đá hộ mệnh, nhóm thần đá Là người ngoại quốc nhưng ông đã có những lý giải và nhận định hết sức thuyết phục về tín ngưỡng thờ

đá của người Việt, đáng chú ý là bàn về mối quan hệ giữa tục thờ đá với truyện kể dân gian Leopold Cadiere cho rằng, các huyền thoại về thần đá có

khởi nguồn từ tín ngưỡng thờ đá Tác giả Trần Thị An trong bài viết “Những

biểu tượng không gian thiêng trong truyền thuyết dân gian người Việt” cũng

nhận định đá là sự sống trong trạng thái tĩnh và truyền thuyết còn lưu giữ nhiều hình ảnh về đá

Ở Bắc Giang có rất nhiều nơi thờ thần Đá gắn liền với những truyền

thuyết dân gian Tác giả Trần Đình Luyện trong chuyên khảo Luy Lâu lịch sử

và văn hóa đã thống kê ở Bắc Giang có các dạng đá thiêng sau: Tảng đá

nguyên khối Thần Cao Sơn, tướng của Hùng Vương ở xã Vân Tương, huyện Việt Yên; Tảng đá nguyên khối Thạch Linh thần tướng, tướng của Hùng Vương ở xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên, Bắc Giang Ngoài ra còn rất nhiều nơi thờ thần Đá ở vùng đất này mà chưa đề cập đến như phiến đá vuông bàn thạch

ở làng Chu Sơn, xã Chu Điện, huyện Lục Nam; đống đá cát kết ở núi Am Ni,

Lục Ngạn Trong sách Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới cho rằng: “Trong

thần thoại, đá chiếm một vị trí trang trọng Giữa linh hồn con người và đá có mối quan hệ chặt chẽ” [23, tr 268] Tuy nhiên trong số các nơi thờ đá, chỉ tồn

tại một số truyền thuyết nhất định Và vùng thờ đá nổi tiếng ở Bắc Giang phải nhắc tới xã Tiên Lát, huyện Việt Yên với truyền thuyết về Thạch Tướng Quân

Truyền thuyết kể lại rằng: “Vào thời Hùng Vương, ở xã này có một tảng

đá lớn Một hôm có con rắn ngũ sắc dài 10 trượng tới quấn vòng quanh tảng

đá Rồi đá mẹ thụ thai, sau ba năm tách ra làm ba, lộ rõ một bé trai nằm trong Trước đó, trưởng giả Nguyễn Hòa đã được thần báo mộng cho biết Hùng Thạch tướng quân giáng thế Ông đem đứa trẻ về nuôi Cậu bé 7 tuổi

mà chưa biết nói Thời đó có giặc Lục Đình Man nổi loạn ở Cao Bằng, dẫn đường cho 50 vạn quân Bắc quốc sang cướp nước ta Vua liền hội các quan, tìm người chống giặc Khi sứ giả đến, đứa bé bỗng cất tiếng gọi sứ giả vào, bảo sứ giả về tâu vua làm cho một con voi đá để giúp vua đánh giặc Khi sứ giả nhà vua đưa voi đá đến, đứa trẻ vươn vai ba lần, trở thành người cao lớn, nhảy lên lưng voi hướng về phía Cao Bằng, phá tan quân giặc Khải hoàn trở

về, vua phong tước nhưng Thạch Tướng Quân không nhận, nói đã có mệnh ở

thiên đình triệu về trời nói xong, Thạch Tướng Quân bèn lên núi, cởi áo để lại, rồi bay về trời”[92, tr 139- 148]

Qua khảo sát truyền thuyết chúng tôi thấy truyền thuyết về Thạch Linh thần tướng có những tình tiết gần gũi với truyền thuyết Thánh Gióng như: nhiều tuổi chưa biết nói biết cười, khi thấy sứ giả tìm người tài cứu nước bỗng chuyển mình thành người cao lớn, xin nhà vua cấp cho vũ khí để giết giặc Sau khi giết hết giặc thì lên núi bay về trời Nhưng bên cạnh đó cũng có những điểm khác biệt, Thánh Gióng được sinh ra do người mẹ ướm phải vết chân lạ, rồi yêu cầu nhà vua đúc ngựa sắt, áo giáp sắt, một cây gậy sắt để ra trận Nếu Thánh Gióng được sinh ra trong thời đại đồ sắt thì Thạch Tướng Quân sinh ra từ đá Do vậy khi ra trận Thạch tướng quân yêu cầu nhà vua đúc cho các đồ vật bằng đá, như: voi đá, cờ lệnh đá, kiếm đá Rõ ràng Thạch Tướng Quân là nhân vật xuất thân từ tự nhiên, nhưng lại thuộc thuộc kiểu truyện Người anh hùng chống giặc ngoại xâm sinh ra từ đá Điều đó cũng dễ hiểu vì Bắc Giang là vùng đất cổ có hàng ngàn năm văn hiến Tại thị trấn Bố

Hạ, trên cánh đồng cửa ngõ bên bờ sông Thương, các nhà khảo cổ đã tìm thấy những viên cuội ghè đẽo rất điển hình, có niên đại thuộc hậu kỳ đá cũ, đầu thời đại đá mới Điều đó nói lên rằng: từ thủa xa xưa, thời hậu kỳ đá cũ, cách đây khoảng vài vạn năm con người đã tới Bắc Giang cư trú

Xuất phát từ nội dung truyền thuyết và từ tín ngưỡng thờ Thạch Tướng Quân ở Tiên Lát, chúng ta có thể nhận dạng nhân vật Thạch Tướng Quân vốn nguyên thủy là một vi ̣ thần Đá, trải qua chiều dài lịch sử , qua sự du nhập văn hóa và sự thẩm thấu văn hóa đã dần trở thành vi ̣ anh hùng chống giặc ngoại xâm, rồi sau khi hoàn thành nhiệm vụ giết giặc lại được người dân thờ làm một vị phúc thần bảo hô ̣ cho dân làn g Chính quá trình ấy đã làm cho diện mạo và hành trạng của nhân vật Thạch Tướng Quân có sự vận động biến đổi

từ một vị nhiên thần đã trở thành một vị thiên thần, và trở thành một Thành hoàng làng

Bên cạnh tín ngưỡng thờ đá trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, rắn, rồng, giao long, cá chép… là những biểu tượng linh vật thuộc về nước Do vậy truyền thuyết và lễ tục về những con vật này đều liên quan đến tục thờ Thủy thần Dấu tích thờ cúng thủy thần được tìm thấy dọc các dòng sông, đó là truyền thuyết và tín ngưỡng về thần Rắn, ông Dài ông Cộc, Rồng (Lạc Long Quân)

Truyền thuyết về thần Rắn được lưu truyền ở bên sông Cầu Lồ, sông

Thương, những truyền thuyết này được ghi lại trong sách Di sản văn hóa Bắc

Giang phi vật thể và trong sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Di sản văn học dân gian Bắc Giang Qua những bản kể này cho thấy, truyền thuyết về

thần Rắn và ông Cộc, ông Dài có rất nhiều dị bản và được thờ ở nhiều điểm khác nhau Các vị thần hiện lên với sức mạnh điều khiển dòng nước, luôn mang lại một cảm giác sợ hãi đối với cuộc sống con người Các truyền thuyết

về thần Rắn với nghi thức thờ cúng và trò diễn dân gian đã diễn ra ở rất nhiều nơi thuộc tỉnh Bắc Giang Trên núi Hang Non nhân dân vẫn nhớ về Ông Cộc – Ông Dài là những người có công khai thiên lập địa Ở làng Hương Cảo, xã Nham Sơn, huyện Yên Dũng có tục mở hội từ ngày 8 đến ngày 12 tháng 4 âm lịch hàng năm để diễn lại trò đánh rắn

Cùng với truyền thuyết về các vị thủy thần có nguồn gốc tự nhiên, còn có truyền thuyết về các nhân vật nửa tự nhiên, nửa lịch sử hóa được thờ là Thủy thần, tiêu biểu là truyền thuyết về Trương Hống, Trương Hát, hay còn được gọi là Thánh Tam Giang Tỉnh Bắc Giang hiện có 100 di tích đình, đền, nghè thờ Thánh Tam Giang, mỗi một làng đều có truyền thuyết, thần tích ghi chép

về lai lịch, công trạng của Thánh Tam Giang với quê hương đất nước

Truyền thuyết về Trương Hống, Trương Hát được kể lại “ Ở làng Vân

Mẫu, xã Vân Dương, huyện Quế Võ, có người đàn bà họ Phùng tên Nhan, bố

mẹ mất sớm nên cuộc sống chồng con lận đận, muộn mằn Một hôm bà nằm

mơ đi tắm ở sông Nguyệt Đức, gặp giao long cuộn phủ, sau về nhà mang thai

Bà sinh được 5 người con đặt tên thứ tự là: Trương Hống, Trương Hát, Trương Lừng, Trương Lẫy và Trương Đạm Nương Lớn lên an em họ Trương gặp lúc giặc Lương sang xâm lược nước nhà Hai anh em Hống Hát đã theo Triệu Quang Phục đi đánh giặc Quang Phục mất Lý Phật Tử lên thay Hai ông không thờ hai chủ nên đã bỏ về quê Phật Tử cho mời mấy lần liền nhưng các ông đề từ chối Cuối cùng bức bách quá họ đã đưa cả gia đình lên sống ở vùng Đu Buổm, Thái Nguyên Nhưng rồi ở đó cũng chẳng được yên Hai ông

đã đóng một chiếc thuyền gỗ lớn rồi đưa cả gia đình xuôi theo dòng Nguyệt Đức mà đi Đến Ngã Ba Xà, họ đã đục thuyền cả gia đình tuẫn tiết ở đó”

[93,tr46] Truyền thuyết được xây dựng dựa trên những tình tiết như: Sinh nở thần kỳ (Bà mẹ nằm mộng ra sông Lục Đầu tắm gặp thần Long quấn quanh mình rồi có thai); Nhân vật đã lập chiến công phi thường (Trương Hống và Trương Hát đánh thắng quỷ, giúp Triệu Quang Phục phá giặc Lương); Kết thúc là nhân vật đã hiển linh phù trợ và được thờ tự (Giúp Lý Thường Kiệt phá quân Tống, được thờ từ thượng ngã ba Xà đến hạ lục đầu giang dọc sông Cầu, sông Thương)

Các bản thần tích cho chúng ta thấy đức Thánh Tam Giang là các vị thần sông được nhân dân nhân Thần hóa vào thế kỷ X và được phong Thần thờ ở dọc sông Cầu từ thế kỷ X trở đi Bắc Giang có ba con sông lớn là sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam Đa số người dân nới đây sinh sống bằng nghề chài lưới và trồng lúa nước, do vậy đối với họ nước có vai trò vô cùng quan trọng, nước vừa đem lại nguồn sống nhưng cũng chính là thủ phạm gây nên

thiên tai đe dọa cuộc sống con người Để trấn áp nỗi sợ hãi đó các cư dân nơi đây đã thờ Thủy thần nhằm cầu mong sông nước hiền hòa, mùa màng tươi tốt Bên cạnh tục thờ thần Đá, thần Nước ở Bắc Giang còn có tục thờ thần Núi Theo thống kê của Sở Văn hóa thông tin nay là Sở Văn hóa thể thao và

du lịch tỉnh Bắc Giang có đến 150 nơi thờ Cao Sơn - Qúy Minh trên khắp các làng xã của tỉnh Truyền thuyết về Cao Sơn, Qúy Minh được người dân Việt

Yên kể lại: “ Vào đời vua Hùng Vương thứ 18 có đôi vợ chồng người Nghệ

An đến Thanh Hóa cầu tự Tới ngày 15 tháng 3 năm Nhâm Ngọ, bà sinh được hai người con trai diện mạo khác thường Ông đặt tên cho người con trai lớn

là Cao Sơn, người con bé là Qúy Minh Đến năm 12 tuổi thiên tư đã tỏ ra rất thông minh, võ nghệ hơn người, khó ai địch nổi Năm 18 tuổi thì cha mẹ quy tiên Thời gian đó Hùng Duệ Vương cho tìm người tài, hai ngài bèn đến chầu vua và được giữ chức chỉ huy sứ Hai tướng Cao Sơn – Qúy Minh cùng quân

sĩ lên đường tới lộ Bắc Giang thì sẩm tối, hai ông hạ trại đóng quân ở đó Được linh thần báo mộng, phù giúp hai ông đã dẹp xong nghịch giặc Thục Phán Sau khi về triều nhận bổng lộc vua ban, hai ông trở lại Bắc Giang, cùng lúc ấy có hai đám mây vàng từ trên trời hạ xuống đưa hai ông bay đi

Đó là ngày 15 tháng 8 âm lịch”[64, tr 316- 318]

Trong tâm thức của người Việt, trên những dòng sông hung dữ là các vị Thủy thần, còn trên các ngọn núi cao hùng vĩ là các vị Sơn thần cai quản Nhà

nghiên cứu Ngô Đức Thịnh trong cuốn Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở

Việt Nam đã giải thích tục thờ Sơn thần theo vũ trụ luận nguyên sơ của của

phương Đông với các cặp tương sinh tương khắc và đối lập với nhau như sông – núi, đất – nước….[87, tr 98] Với cư dân nông nghiệp, họ sống phụ thuộc rất nhiều vào tự nhiên Đất – nước có vai trò vô cùng quan trọng đối với

họ và trong hệ tư duy huyền thoại của mình họ luôn quan niệm vạn vật hữu linh Chính vì vậy họ luôn cầu mong sự phù hộ của các vị thần tự nhiên

Qua quá trình khảo sát truyền thuyết Bắc Giang chúng tôi nhận thấy có hai dạng nhân vật thần tự nhiên: Một là những nhân vật có nguồn gốc thần tự nhiên, ở đây có sự xuất hiện Thần núi, Thần đá, Thần nước, không hề thấy xuất hiện Thần cây, Thần tứ pháp như truyền thuyết Bắc Ninh; hai là những nhân vật có nguồn gốc nửa tự nhiên nửa lịch sử hóa Những nhân vật có nguồn gốc là thần tự nhiên biểu hiện niềm tin của người dân theo quan niệm Vạn vật hữu linh Còn các nhân vật nửa tự nhiên nửa lịch sử hóa được thờ khá phổ biến, qua các chứng tích còn sót lại thì các vị thần này đều có nguồn gốc

là các vị thần tự nhiên, trải qua nhiều triều đại lịch sử, các lớp văn hóa chồng xếp lên nhau bồi đắp và phát triển làm cho các vị thần tự nhiên khoác trên mình dáng dấp các vị nhân thần

Nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Bỉnh đã nhận xét : “ Truyền thuyết xứ Bắc

về các nhân vật thần tự nhiên phản ánh quá trình truyền thuyết hóa thần thoại”[13] Qủa đúng như vậy, các thần thoại ban đầu kể về các vị thần tự

nhiên nhằn giải thích nguồn gốc vũ trụ, nguồn gốc loài người và mơ ước về một cuộc sống hòa hợp với tự nhiên Nhưng càng về sau thần thoại càng gần gũi với cuộc sống con người hơn Thần thoại không còn giữ được nguyên dạng ban đầu vì đã bị truyền thuyết hóa rất mạnh mẽ Rất nhiều vị thần trong thần thoại đã đi vào truyền thuyết với tư cách là những nhân vật lịch sử, trở thành những vị tướng tài ba hay những vị tổ tiên của dân tộc… .Chúng ta có thể lấy việc ghi chép lại thần tích của các triều đại để lý giải điều này Khi đã được truyền thuyết hóa thì các nhân vật thần thoại có một lý lịch rõ ràng, mang đậm dấu ấn truyền thuyết, thường có dạng: sinh nở thần kỳ, chiến công phi thường và hóa thân kỳ ảo

 Truyền thuyết nhân thần

Là bộ phận truyền thuyết có số lượng lớn (59 truyện, chiếm 59 % ) và được phân chia thành 3 mảng khác nhau dựa vào tính chất các nhân vật được

kể (anh hùng văn hóa, anh hùng chống giặc ngoại xâm và anh hùng nông

dân), truyền thuyết nhân thần hội đủ các yếu tố để trở thành bộ phận tiêu biểu

của thể loại Chúng tôi lập Bảng phân loại truyền thuyết nhân vật (xem bảng

1 2, phần phụ lục) Qua bảng 1 2, chúng tôi thống kê được kết quả như sau: Truyền thuyết về người anh hùng chống giặc ngoại xâm và anh hùng nông dân có 48 truyện Truyền thuyết về người anh hùng văn hóa có 11 truyện Đây

là kết quả thống kê trong giới hạn không gian văn hóa Bắc Giang nhưng kết

quả đó vẫn đồng nhất với truyền thuyết dân gian nói chung khi Truyền thuyết

về người anh hùng chống giặc ngoại xâm và anh hùng nông dân chiếm ưu

thế Số lượng đó chứng tỏ rằng mảng Truyền thuyết về người anh hùng chống

giặc ngoại xâm và anh hùng nông dân là trung tâm sáng tạo trong tâm thức

dân gian của người xứ Bắc Lý do gì dẫn đến hiện tượng “ loại truyền thuyết

nhân vật mà trong đó có tiểu loại truyền thuyết anh hùng chống xâm lược vẫn

là biến thể nổi bật nhất, và cũng chiếm số lượng nhiều nhất trong kho tàng truyền thuyết người Việt” [43, tr.146] Trong giới hạn luận văn của mình,

chúng tôi chỉ xin đưa ra một số nguyên nhân xã hội – lịch sử mang tính địa phương để lý giải hiện tượng trên

Xét về phương diện lịch sử, trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, Bắc giang từng được coi là “phên dậu”, là một trong “tứ trấn” trọng yếu của đất nước Người Bắc Giang luôn đoàn kết bên nhau xây dựng cuộc sống, cùng nhau chống lại thù trong, giặc ngoài Nhân dân Bắc Giang đã từng tham gia các cuộc chiến tranh vệ quốc đánh đuổi kẻ thù dân tộc như: Tống, Nguyên, Minh, Thanh, Pháp, Nhật, Mỹ Tinh thần đấu tranh anh

dũng đó đã làm nên truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm kiên cường bất khuất của nhân dân các dân tộc tỉnh Bắc Giang và từ đó dệt nên các truyền thuyết đẹp lưu truyền đến ngày nay

Xét về phương diện văn hóa, bắt nguồn từ truyền thống yêu nước, yêu quê hương mà người Bắc Giang có truyền thống tinh thần thượng võ Người Bắc Giang yêu mến võ thuật trước hết để rèn luyện mình sau là để giữ làng giữ nước Tiêu biểu cho tinh thần thượng võ của người Bắc Giang là người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám với phong trào khởi nghĩa nông dân Yên Thế cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX Trên mảnh đất ấy, bất kể người anh hùng chống xâm lăng hay anh hùng nông dân, họ đều chiến đấu với mục đích cao

cả cứu giúp dân lành Họ xứng đáng được lưu danh tiếng thơm muôn thủa không chỉ trong sử sách mà còn trong lòng nhân dân bằng những mẩu truyền thuyết có sức sống mãnh liệt, xuyên qua mọi không gian và thời gian

Xét về phương diện tôn giáo tín ngưỡng, người xứ Bắc bên cạnh tín ngưỡng thờ thần tự nhiên thì họ tôn vinh những con người quả cảm đã hi sinh

để bảo vệ đời sống nhân dân Họ tìm thấy ở những vị anh hùng sức mạnh và

dĩ nhiên họ muốn nhân sức mạnh ấy lên bằng tín ngưỡng thờ nhân thần và các truyền thuyết dân gian

Tiểu loại còn lại trong hệ thống truyền thuyết dân gian Bắc Giang là truyền thuyết anh hùng văn hóa Tiểu loại này có 11 truyện, chiếm 11% Truyền thuyết anh hùng văn hóa gồm các truyền thuyết về các vị tổ sư, tổ

nghề ( Truyện về tổ nghề rèn ở Đức Thắng, Truyện về nghề nấu rượu ở làng

Vân, Truyện tổ nghề gốm Thổ Hà); truyền thuyết về anh hùng chinh phục

thiên nhiên (Truyện Quế Mị Nương ở Nghĩa Phương ); truyện về tổ dòng họ (

Tướng quân Vi Đức Lục); truyện về các nhân vật tôn giáo (Truyền thuyết về

bà chúa kho ở đền phủ); truyện về các danh nhân văn hóa ( Trạng nguyên

Giáp Hải, Truyện kể về Hà Văn Chiếu ở Nghĩa Phương, truyện kể về truyền thống học hành khoa bảng của dòng họ Thân, ) Tuy chiếm số lượng không

nhiều nhưng mảng truyền thuyết anh hùng văn hóa vẫn mang nét phong phú,

đa dạng khi gom trong mình tất cả các phương diện văn hóa Tập trung hơn cả

ở mảng truyện về các danh nhân văn hóa

1.2.2.2 Truyền thuyết địa danh

Truyền thuyết địa danh của Bắc Giang chỉ có 20 truyền thuyết, chiếm 20% tổng số truyền thuyết dân gian Bắc Giang Nét đặc trưng dễ nhận thấy trong

các truyền thuyết địa danh nơi đây là các tên đất, tên làng, (Tên đất tổ rồng,

Núi Nham Biền, Truyền tích gò An Lạc, Sự tích tên làng Thành – Vẽ, Sự tích ruộng điền thành ); tên chùa tên đình ( Truyện kể ngôi đền Cổ Phao, xã Đồng Việt,; tên cầu cống ( Sự tích cầu Ngảnh, Sự tích Cầu Cần, Cống Trạng, Sự tích cầu Quận) được tồn tại trên mảnh đất này Truyền thuyết địa danh có chỗ

đứng tương đối khiêm tốn song nó vẫn mang những nét riêng trong tâm hồn dân gian xứ Kinh Bắc Các địa danh quen thuộc ấy đều gắn bó với các nhân vật lịch sử hoặc sự kiện lịch sử đã từng diễn ra trên quê hương Bắc Giang Tên đất tổ rồng chính là quê hương của con rồng cháu tiên, ngôi đền Cổ Phao chính là nơi thờ tướng quân Nghĩa Xuyên dưới thời Trần hay ngôi đền Từ Co chính là nơi thờ mẹ con Ngọ Tiên Nương còn truyền tích gò An Lạc chính là các truyền thuyết về Bờ Xác, Ao Xác, chùa Xác nơi gắn với cuộc kháng chiến chống quân Tống của triều đình phong kiến nhà Lê

1.2.2.3 Truyền thuyết phong vật

Thực ra đây là cách gọi ước lệ của tác giả Kiều Thu Hoạch khi nghiên cứu về loại truyền thuyết về các phong tục và sản vật Tác giả đã giải thích:

“gọi như thế là một cách nói tắt cho gọn chứ không liên quan gì đến từ

“phong vật” trong tiếng Hán có nghĩa là phong cảnh” [43, tr 145] Ở đây

chúng tôi nghiên cứu truyền thuyết phong vật chủ yếu chỉ những câu chuyện

kể về nguồn gốc các phong tục, kỵ hèm, hội hè, trò diễn, diễn xướng dân gian… hoặc các sản vật có gắn với các nhân vật hoặc sự kiện lịch sử Loại truyền thuyết phong tục sản vật trong kho tàng truyền thuyết dân gian Bắc Giang chỉ có 15 truyền thuyết chiếm 15% Tuy chiếm số lượng nhỏ nhoi nhưng chúng cho ta thấy đời sống văn hóa dân gian nơi đây vô cùng phong phú Chúng ta có thể tìm thấy các sản vật như rượu làng Vân với tục thề giữ

bí quyết truyền nghề nấu rượu (Truyện kể về nghề nấu rượu ở làng Vân), tục cấm lửa đồng ( Nàng Giã đại thần) hay tục gọi lúa, gọi gạo của người dân

Yên Thế Trong truyền thuyết phong – vật chúng ta còn bắt gặp tín ngưỡng

thờ đá của người dân Yên Dũng ( Sự tích chùa Dâu) Gắn với thái sư Trần

Thủ Độ đời Trần là trò đánh rắn của người dân Yên Dũng diễn ra vào ngày

mùng 8 đến ngày 12 tháng tư Âm lịch hàng năm( Truyền tích Thái sư Trần

Thủ Độ) Đặc biệt trong kho truyền thuyết phong – vật còn nói đến nét độc

đáo của Bắc Giang đó là tục nói phét của người dân Hòa Làng và Dương Sơn

Tục đó còn được dân gian ca rằng : “Hòa làng nói phét có ca/ Dương Sơn nói

phét bằng ba Hòa Làng” Khi cuộc sống còn khốn khó thì cách nói độc đáo

của người dân Bắc Giang giúp họ lạc quan hơn trong cuộc sống

2 Thứ hai, qua phân loại về mặt nội dung, chúng tôi nhận thấy truyền thuyết dân gian Bắc Giang tập trung chủ yếu vào loại truyền thuyết nhân vật chiếm 65 % Một mặt nó phản ánh truyền thống đấu tranh của Bắc Giang mặt khác nó phản ánh đời sống tâm hồn của người dân xứ Kinh Bắc

3 Thứ ba, những nghiên cứu sơ lược ban đầu hai bộ phận truyền thuyết nhiên thần và nhân thần cho chúng ta thấy con đường phát triển của tư duy dân gian Đó là con đường đi từ tư duy huyền thoại đến tư duy tôn giáo, từ tín ngưỡng sùng bái tự nhiên đến tín ngưỡng sùng bái con người Ngoài ra, ở thể loại truyền thuyết về các anh hùng chống ngoại xâm và anh hùng nông dân chiếm số lượng vượt trội so với tiểu loại truyền thuyết về anh hùng văn hóa đã thể hiện một phần tích cách và tâm hồn của con người Bắc Giang Chương một khép lại để mở ra những nghiên cứu sâu hơn ở chương tiếp theo

CHƯƠNG 2 TRUYỀN THUYẾT DÂN GIAN BẮC GIANG NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI 2.1 Nhân vật truyền thuyết

2.1.1 Nguồn gốc nhân vật

Căn cứ vào Bảng thống kê, phân loại truyền thuyết dân gian Bắc Giang (bảng 1.1, phần Phụ lục), chúng ta thấy truyền thuyết nhân vật là bộ phận truyền thuyết chiếm số lượng nhiều nhất với 65 truyện Điều đó chứng tỏ rằng các nhân vật chính là đối tượng trung tâm được các tác giả dân gian hướng tới trong quá trình sáng tạo của mình – đó chính là các nhân vật nhiên thần hoặc nhân thần

Truyền thuyết được nhân dân sáng tạo từ khi con người bắt đầu có ý thức

lịch sử: “ Bắt nguồn từ cảm hứng tự hào và ngợi ca những anh hùng kiệt xuất

có nhiều công trạng với nhân dân, đất nước ”[ 96, tr.110] Chính vì thế “ Các nhân vật dù có hư cấu hay là đích thực lịch sử thì cũng đều có tên tuổi, gốc gác…., nói chung là có một lí lịch rõ ràng gắn với địa phương hay thời đại” [103, tr.183] Và cũng vì nét đặc trưng này mà nhân vật truyền thuyết ở

các vùng văn hóa khác nhau lại mang trong mình những dấu ấn văn hóa riêng, đậm nét đặc trưng của văn hóa vùng Vì thế chỉ cần nhắc đến họ, người ta nghĩ ngay đến mảnh đất nơi họ sinh ra Khảo sát kho tàng truyền thuyết dân gian Bắc Giang, chúng ta bắt gặp rất nhiều thế hệ những người con nơi đây:

từ các anh hùng chống quân xâm lược, anh hùng nông dân, anh hùng văn hóa cho đến những người có khả năng kì lạ khác thường Hầu hết các nhân vật trong truyền thuyết Bắc Giang có nguồn gốc xuất thân trên quê hương Đặc biệt có rất nhiều nhân vật xuất thân từ Yên Thế Đó là nàng Dương Thị Giã ở

xá Lý Cốt – Yên Thế, ba anh em họ Dương, Giáp Văn Thú ở làng Chùa xã

Bảo Lộc Sơn, các tướng lĩnh như: Cai Vàng, Đại Trận, Quận Tường, Lương Văn Nắm, Hoàng Hoa Thám… Ngoài ra còn có Thuổng Thắng, Đức thánh Hùng Linh Công, Nguyễn Đình Chính ở Hiệp Hòa, Thân Công Tài, Thạch tướng quân ở Việt Yên… Sáng tạo nên những truyện kể về những người con của quê hương mình, tác giả dân gian gửi vào đó bao niềm tự hào, tự tôn trong những câu chuyện giản dị Truyền thuyết nhân vật được sáng tạo bởi cảm hứng anh hùng ca, cảm hứng tự tôn tự hào Do vậy, khi kể về họ, tác giả dân gian ưu tiên lựa chọn những nhân vật có nguồn gốc, hành trạng gắn chặt với mảnh đất quê hương

Tuy nhiên không phải tất cả các nhân vật trong truyền thuyết Bắc Giang đều là người Bắc Giang Mảnh đất tự hào còn tự hào bởi những người anh hùng không sinh ra ở đây nhưng tên tuổi, sự nghiệp của họ gắn chặt với mảnh đất này Từ xứ Nghệ xa xôi, Tướng quân Vi Đức Lục được vua Lê tin tưởng giao phó trọng trách đem quân lên trấn ải cửa ngõ đông bắc, tức vùng đất Sơn Động ngày nay Ông không chỉ giữ sự bình yên cho đất nước mà ông còn dạy dân cách sống Ông cũng là người lập ra dòng họ Vi ở Bắc Giang Đó còn là Phạm Văn Liêu người Thanh Hóa Ông là một trong những tướng vây hạ thành Xương Giang Sau đó, ông ở lại lập nghiệp tại phủ Lạng Thương Đó còn là nàng công chúa Quế Mị Nương vượt bao con sông xanh vời vợi, qua hết cánh rừng này tới cánh rừng kia Cuối cùng nàng ở lại trên đất Nghĩa Phương, Lục Nam Đó còn là nàng công chúa Kim Châu đã chọn vùng ngã ba sông để làm thực ấp lâu dài Đó còn là Thiều Dương công chúa cải trang nam nhi kéo quân đi dẹp giặc để đến khi đất nước thanh bình Thiều Dương trở lại Hoàng Mai rồi hóa tại nơi đây

Tác giả dân gian kéo họ vào không gian văn hóa xứ Bắc, gắn giữ họ trong tâm thức của người Bắc Giang bằng cách gắn kết họ với những địa danh

cụ thể Những gắn kết ấy đều rất hợp lí bởi chúng dựa trên cơ sở những mối dây liên hệ thực tế của nhân vật với mảnh đất Bắc Giang Tướng quân Vi Đức Lục đã mang họ Vi đến với Bắc Giang và trở thành thủy tổ của dòng họ này Còn ở Nghĩa Phương Lục Nam đền Thượng, đền Trung, đền Hạ đều là dấu tích hành cung của Quế Mị Nương Năm vệt ngón tay nàng để lại đã in dấu thành năm bậc thác Suối Mỡ vẫn còn đến ngày nay

Sự góp mặt của các nhân vật này khiến cho kho tàng truyền thuyết dân gian Bắc Giang phong phú hơn Đồng thời, đó cũng là sự cởi mở trong thái độ tiếp cận văn hóa của người dân Bắc Giang Hơn nữa đó còn thể hiện sự quan tâm sâu sắc của họ đến cộng đồng chung Điều này góp phần sáng tỏ nhận định truyền thuyết không phải là thể loại chỉ có ở một địa phương cụ thể mà

nó có một đời sống rộng lớn nhờ những kết nối đặc trưng

2.1.2 Các nhân vật nữ tướng

Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, Bắc Giang là nơi hội

tụ và sinh ra những nữ tướng tài ba Những nữ tướng ấy đã tạo nên danh

xưng muôn thủa cho vùng đất này- “ Bắc Giang miền nữ tướng” Ngược dòng

lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước, chúng ta thấy, ở thời đại nào Bắc Giang cũng xuất hiện những nữ tướng kiệt xuất Những nữ tướng ấy đã được truyền thuyết tạc tượng trong lòng nhân dân để mãi mãi về sau con cháu nhắc tới họ với một niềm tự hào, thành kính

Thời vua Hùng thứ 15 do Hùng Định Vương trị vì có bà hoàng hậu thứ 6

là Trần Thị Tĩnh, hiệu Diệu Mai sinh hạ được một nàng công chúa vào ngày 8 tháng 4, đặt tên là Kim Châu Công chúa lớn lên muôn phần xinh đẹp, da trắng như ngọc, môi đỏ như son Không chỉ xinh đẹp nết na công chúa còn tinh thông sử sách, võ nghệ cao cường Vào độ đôi mươi nàng muốn đi du ngoạn núi sông, tìm nơi thắng địa Vua cha ban cho 5 chiếc thuyền rồng và 28

đình thần đi theo hộ giá Ngày mồng 10 tháng 3, thuyền cập bến Bò, các phụ lão và nhân dân tiếp đón rất long trọng Cảm động trước tấm lòng mến mộ của nhân dân, cùng cảnh đẹp sơn thủy hữu tình và lại là nơi hiểm yếu nên nàng đã tâu vua cha cho lập hành cung ở ngã ba sông này Khi đất nước có giặc ngoại xâm, đại bản doanh của công chúa Kim Châu là thành lũy vững chắc chặn đánh giặc Nhờ sự dũng cảm, tài thao lược của công chúa và sự đoàn kết của nhân dân đã góp phần cùng đại binh ta đuổi khỏi quân xâm lăng

ra khỏi bờ cõi, đem lại nền độc lập cho dân tộc Ngày mùng 8 tháng 11 không mắc bệnh gì mà công chúa đột ngột hóa về trời Cảm thương trước tấm lòng yêu nước thương dân và công lao đánh giặc của công chúa, vua cho lập đền

thờ trên đồi Phúc Cương, cạnh bến Bò và ban cho 8 chữ: “ Trấn quốc tam

giang Ả nương công chúa” Lại cho 35 vùng khác nơi mà công chúa đã đi qua

cũng được tôn thờ và muôn đời hương hỏa Từ đó đến nay, cứ đến ngày mùng

4 tháng 3 âm lịch nhân dân ở đây tổ chức lễ hội rước công chúa từ đền Sú về đến bến Bò

Thời vua Hùng dựng nước, có nàng Huệ Hoàng Công Quốc là người có

đủ tài sắc vẹn toàn, văn hay võ giỏi Vào thời ấy, đất nước ta luôn có giặc ngoại bang xâm lược và lang thú luôn luôn đến quấy nhiễu dân lành Tuy là phận liễu yếu đào tơ nhưng trước cảnh đất nước như vậy, Huệ Hoàng đã nung nấu lòng yêu nước và căm thù giặc sâu sắc Bà xin vua cha đi diệt bầy lang thú, dẹp giặc ngoại xâm để cứu dân cứu nước Ý nguyện của bà đã được vua cha chấp thuận, sau khi diệt tan quân giặc thắng trận trở về bà được phong: “

Ngã Linh Vương công chúa” Những lúc thanh nhàn bà cùng em gái thường đi

du ngoạn vùng núi Đót Ngày mồng 8 tháng 4, hai chị em bà cùng nhau lên tắm ở giếng Tiên trên đỉnh núi Đót, bỗng nhiên từ đâu có một con hắc điểu sà xuống cắp xiêm áo của hai bay về hướng đền Quán Tần, sau đó lại bay xuôi