Những đặc điểm của truyện kể dân gian thái bình

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài: Những đặc điểm của truyện kể dân gian Thái Bình và toàn bộ nội dung luận văn không phải là sự sao chép bất cứ một công trình khoa học hay

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH NGA

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN

THÁI BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2014

Trang 2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THANH NGA

NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN

THÁI BÌNH

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Mã số : 60 22 01 25

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn: GS.TS Lê Chí Quế

Hà Nội - 2014

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: Những đặc điểm của truyện kể dân gian Thái

Bình và toàn bộ nội dung luận văn không phải là sự sao chép bất cứ một công

trình khoa học hay luận văn nào đã được công bố trong và ngoài nước Các tài liệu sử dụng tham khảo đã được trích nguồn đầy đủ và chính xác

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Bình, tháng 11/ 2014

Người viết luận văn

Nguyễn Thanh Nga

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới GS

TS Lê Chí Quế, người đã dành nhiều thời gian quý báu tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gian Hà Nội đã góp ý tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài

Trong quá trình học tập và thực hiện đề tài, tôi luôn nhận được sự giúp

đỡ, động viên của bạn bè và những người thân trong gia đình Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Bình, tháng 11 năm 2014

Học viên

Nguyễn Thanh Nga

Trang 5

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 7 Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TỈNH THÁI BÌNH VÀ VỀ TRUYỆN KỂ DÂN GIAN THÁI BÌNH 15

1.1 Tổng quan về tỉnh Thái Bình 15

1.1.1 Lịch sử hình thành và đặc điểm tự nhiên 15 1.1.2 Đặc điểm xã hội Error! Bookmark not defined.

1.2 Tổng quan về truyện kể dân gian Thái BìnhError! Bookmark not defined.

defined.

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined.

Chương 2 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ NỘI DUNG CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN THÁI BÌNH Error! Bookmark not defined 2.1 Đặc điểm chung của truyện kể dân gian Thái Bình.Error! Bookmark not defined.

2.2 Truyền thuyết dân gian Thái Bình Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Tiêu chí xác định văn bản truyền thuyết dân gian Thái Bình Error!

Bookmark not defined.

2.2.2 Đặc điểm nội dung truyền thuyết dân gian Thái Bình Error!

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined.

Chương 3 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VỀ NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN KỂ DÂN GIAN THÁI BÌNH Error! Bookmark not defined.

3.1 Nghệ thuật văn bản truyện kể Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Nghệ thuật kết cấu Error! Bookmark not defined.

Trang 6

3.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật và những motif cơ bản Error!

3.2 Lễ hội - môi trường diễn xướng của truyền thuyết dân gian Thái Bình

Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Khái niệm lễ hội Error! Bookmark not defined.

Bình Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined.

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

Trang 7

ca dân gian và Tự sự dân gian như: Ca dao, Truyền thuyết, Truyện cổ tích, Truyện cười, Truyện ngụ ngôn, Truyện trạng… góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học dân gian Việt Nam Trong đó truyện kể dân gian là một bộ phận quan trọng trong di sản văn học dân gian của tỉnh Thái Bình 1.2 Tìm hiểu những đặc điểm của truyện kể dân gian Thái Bình là đi khảo sát và tìm hiểu những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của mảng thể loại phổ biến này Trong quá trình khảo cứu chúng tôi nhận thấy đằng sau những văn bản được lưu truyền là cả lớp trầm tích văn hóa lâu đời, gắn liền với công cuộc khai hoang, lập ấp, xây dựng xóm làng, công cuộc chống ngoại xâm gìn giữ không gian sống của dân tộc Hình ảnh những con người, những vùng đất, những đền, chùa… đã đi vào mỗi chuyện kể truyền đời, tất cả đều

in đậm dấu ấn dân gian được lưu truyền gìn giữ cho đến hôm nay Từ những hình tượng nghệ thuật được dân gian xây dựng, lưu giữ, chúng ta thấy được bao kí ức phong phú về văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của cha ông thuở trước

1.3 Từ trước tới nay, ở Việt Nam đã có một số công trình, bài viết giới thiệu, nghiên cứu về truyện kể dân gian Thái Bình và đã đạt được những thành quả đáng khích lệ, tuy nhiên số lượng còn khiêm tốn Những công trình này cũng mới chỉ nghiên cứu một tác phẩm cụ thể hoặc một khía cạnh nhỏ

Trang 8

8

chứ chưa có ai đi sâu nghiên cứu một cách tổng thể về mảng đề tài này Bởi lẽ

đó, mảng truyện kể dân gian Thái Bình là một vấn đề vẫn còn nhiều khoảng trống cho tác giả luận văn tìm tòi, đóng góp

1.4 Bản thân người làm luận văn quê ở Thái Bình – nơi lưu truyền những truyện kể với tầng tầng những lớp trầm tích văn hóa dân gian nên

quyết định chọn đề tài Những đặc điểm của truyện kể dân gian Thái Bình

làm đề tài nghiên cứu của mình Đây cũng là đề tài mang ý nghĩa thiết thực và cần thiết Thông qua việc thu thập, nghiên cứu văn bản truyện kể dân gian lưu truyền trên vùng đất Thái Bình, chúng tôi có thể tìm hiểu những nội dung phản ánh và nghệ thuật văn bản của truyện kể dân gian Thái Bình Việc làm

đó không chỉ giúp chúng tôi hiểu được tư tưởng, tình cảm của người dân Thái Bình qua các thế hệ nối tiếp trong dòng chung văn hóa, tư tưởng của dân tộc mà còn cho chúng tôi hiểu được những giá trị của truyện kể dân gian Thái Bình trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Từ đó thêm trân quý những di sản mà cha ông truyền lại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Truyện kể dân gian Thái Bình vốn đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm Nhưng mỗi người trên những phương diện mục đích nghiên cứu, hướng nghiên cứu khác nhau, thường chỉ quan tâm tới một phần nhỏ nào đó của đề tài này

+ Về mặt văn bản sưu tầm:

Trước tiên phải kể đến cuốn Văn học dân gian Thái Bình , NXB

Văn Hóa Thông Tin, do Phạm Dức Duật biên soạn (Tổng hợp về văn học dân gian Thái Bình gồm nhiều thể loại thuộc hai mảng: thơ ca dân gian và truyện

kể dân gian Đây là cuốn sách sưu tầm, giới thiệu văn học dân gian Thái Bình, xuất bản lần đầu tiên vào năm 1981 do NXB Khoa học xã hội, lúc này mới chỉ sưu tầm phần thơ ca dân gian Phần tự sự dân gian vì nhiều lí do đến năm

Trang 9

9

2011 công việc sưu tầm, biên soạn mới hoàn thành và được NXB Văn hóa thông tin xuất bản năm 2013 Phần truyện kể dân gian được sưu tầm và bổ sung thêm vào cuốn Văn học dân gian Thái Bình khiến cho diện mạo nền văn học dân gian trong tỉnh được hình dung đầy đủ và toàn diện hơn

Cuốn Nữ thần và thánh mẫu Thái Bình, NXB Thời Đại của hai tác giả

Phạm Minh Đức và Bùi Duy Lan Trong cuốn này, các tác giả sưu tầm những truyện kể về các nữ thần và thánh mẫu ở Thái Bình theo bốn chủ đề chính: 1 Các nữ thần có công đánh giặc giữ nước, giữ quê, 2 Các nữ thần có công mở đất, lập làng xây dựng phong tục tập quán đẹp, 3 Các nữ thần là tổ nghề, 4 Các nữ thần là những tấm gương sáng về đạo đức trung, hiếu, tiết, nghĩa… được sắp xếp theo trình tự thời gian

Ngoài ra, các tác phẩm truyện kể dân gian Thái Bình còn được tập hợp

trong cuốn Tuyển tập văn học dân gian Việt Nam (tập 1, 2, 3) của Viện Văn

Về thiền sư Không Lộ: đã có khá nhiều bài nghiên cứu về ngài kéo dài trong khoảng thời gian khá dài Đây là nhân vật được nghiên cứu từ lâu Các bài viết trên các báo, tạp chí của nhiều nhà nghiên cứu Tiêu biểu là tác giả

Thiên Đinh với bài viết Truyện Đức Dương Không Lộ đăng trên tạp chí Nam

Phong số 141 (Tháng 8/ 1929) Trong bài viết này, ngoài việc ghi chép lại

Trang 10

10

tiểu sử của nhà sư, tác giả còn đưa thêm các đoạn thơ, lời đối thoại của nhân vật, có cả bình luận ngoại đề và mở rộng những chi tiết về lễ hội

Tác giả Nguyễn Quang Vinh trong bài viết Hình bóng người anh hùng

sáng tạo văn hóa trong truyền thuyết dân gian Không Lộ (1974) cho rằng “có

Không Lộ của sử sách và có Không Lộ của dân gian” Bên cạnh đó tác giả bài báo cũng chỉ ra dấu vết của văn hóa cổ gia nhập vào hiện tượng Không Lộ:

“Không Lộ không chỉ là người anh hùng trong nghề ruộng, nghề cá ở Thái Bình mà còn là người anh hùng trên biển khơi”

Trần Huy Bá – Trương Chính với Thăm chùa Keo (Văn hóa nghệ thuật

số 9 - 1971)

Phạm Đức Duật với Sự tích Không Lộ, Minh Không qua quyển sách chữ

Hán mới sưu tầm (Nghiên cứu Hán Nôm, 1984)

Những năm gần đây, vấn đề thiền sư Không Lộ vẫn tiếp tục được quan tâm nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau về tư liệu văn bản, khảo chứng lịch

sử văn hóa, giới thiệu phong tục, lễ hội, kiến trúc của chùa Keo… Có thể kể

đến một số bài viết tiêu biểu như: Đỗ Văn Ninh – Trịnh Cao Tưởng với Chùa

Keo, Lại Hợp Nhân với Tìm hiểu thêm về chùa Keo (Nhân dân cuối tuần, số

47 ra ngày 19/11/1991) Trong đó cả hai cuốn Chùa Keo của Đỗ Văn Ninh – Trịnh Cao Tưởng và Chùa Keo của Phạm Đức Duật – Bùi Duy Lan đều đi từ

truyền thuyết dân gian về Dương Không Lộ, thêm vào đó là việc tìm hiểu kiến trúc chùa Keo, tìm hiểu lễ hội chùa Keo và các đồ vật quý giá

Trên tạp chí Văn hóa dân gian số 2/ 2008 có bài nghiên cứu của tác giả

Lê Thị Thu Hà với tiêu đề Việc thờ phụng thánh Dương Không Lộ ở Bắc Bộ Lại Thị Thương: Truyền thuyết và lễ hội về thiền sư Không Lộ, Khóa

luận tốt nghiệp khoa Văn học, trường Đại Học KHXH&NV – ĐHQGHN (2008) Đây Là công trình nghiên cứu tổng hợp về thân thế, hành trạng của thiền sư Dương Không Lộ, sự chuyển hóa của nhân vật lịch sử vào truyền

Trang 11

từ góc độ văn học, văn hóa có: Mẫu Liễu và Quan Âm Thị Kính qua cảm

quan sáng tạo dân gian của Hoàng Văn Trụ, Liễu Hạnh trong “Vân Cát thần

nữ” và Liễu Hạnh trong tâm thức dân gian của Lã Duy Lan, Thử tìm hiểu cách xây dựng hình tượng Mẫu Liễu của Đặng Văn Lung, Nhân vật Liễu

Hạnh trong sự vận động của thời gian, không gian của Nguyễn Thị Thảo

Ở một phương diện khác, nghệ thuật diễn xướng và lễ hội của một

số truyện kể dân gian cũng được tác giả Nguyễn Thanh nghiên cứu và tập hợp

trong cuốn Lễ hội truyền thống ở Thái Bình (2000), Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Truyện kể dân gian Thái Bình nói chung vô cùng phong phú và đa dạng Trong luận văn này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu những vấn đề sau:

- Nghiên cứu các đặc điểm của truyện kể dân gian Thái Bình trên bình diện khái quát chung

- Tập trung nghiên cứu chuyên sâu thể loại truyền thuyết, thể loại phong phú hơn cả trong kho tàng truyện kể dân gian Thái Bình

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn của chúng tôi tiến hành nghiên cứu trên phạm vi toàn tỉnh Thái Bình (cả về thời gian và không gian), nhưng chúng tôi giới hạn luận văn tập

Trang 12

12

trung nghiên cứu những truyện kể dân gian ở Thái Bình đã được tập hợp trong hai cuốn sách:

+ Phạm Đức Duật, Văn học dân gian Thái Bình (Phần truyện kể dân

gian) NXB Văn hóa thông tin, 2013

+ Phạm Minh Đức - Bùi Duy Lan, Nữ thần và thánh mẫu Thái Bình,

NXB Thời đại, 2005

4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành khảo sát nghiên cứu, chúng tôi sử dụng kết hợp những phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân loại: Phương pháp này được sử dụng trong quá trình khảo sát, thống kê, phân loại các thể loại, các nhóm truyện của truyện kể dân gian Thái Bình để làm cơ sở triển khai nội dung của luận văn dựa trên những số liệu thu được

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Chúng tôi sử dụng phương pháp này để phân tích nội dung phản ánh và hình thức biểu hiện, các mô típ tiêu biểu của truyện kể dân gian Thái Bình

- Phương pháp so sánh, loại hình: phương pháp này được sử dụng

để so sánh những nét tương đồng cũng như dị biệt của truyện kể dân gian Thái Bình so với truyện kể dân gian ở các vùng khác trong cả nước

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Luận văn kết hợp sử dụng phương pháp nghiên cứu của các ngành văn hóa học, xã hội học, dân tộc học, tâm lí học, sử học, ngôn ngữ học… để có những lí giải, khám phá về các nhóm truyện, đồng thời thấy được những giá trị ẩn sâu bên trong kho tàng truyện kể dân gian Thái Bình

Trang 13

đề xung quanh những truyện kể dân gian Thái Bình, từ những câu chuyện lưu truyền đến đời sống tín ngưỡng của nhân dân, các lớp văn hóa địa phương Qua đó thấy được những nét riêng biệt độc đáo của bộ phận văn học này trong dòng chung truyện kể dân gian Việt Nam

5.2 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu về truyện kể dân gian Thái Bình từ góc nhìn văn học – văn hóa Chúng tôi không cầu vọng nói cho hết mọi điều về truyện kể dân gian Thái Bình Bởi lẽ bản thân các truyện kể dân gian là vô cùng, vô tận Luận văn này trước hết hi vọng sẽ là nguồn tư liệu cơ bản giúp những ai quan tâm đến truyện kể dân gian Thái Bình có thể tìm hiểu, nghiên cứu Sau nữa là góp thêm một cái nhìn khái quát và sinh động về bộ phận văn học này

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã hết sức cố gắng và chuyên tâm, song không tránh khỏi những thiếu sót Trên tinh thần học hỏi và cầu tiến, chúng tôi mong mỏi luận văn sẽ nhận được sự góp ý của các thầy cô, bạn bè và những người quan tâm

Trang 14

14

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và phụ lục, phần nội dung của luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về tỉnh Thái Bình và về truyện kể dân gian Thái Bình

Chương 2: Những đặc điểm nội dung của truyện kể dân gian Thái Bình

Chương 3: Những đặc điểm nghệ thuật của truyện kể dân gian Thái Bình

Trang 15

15

NỘI DUNG:

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TỈNH THÁI BÌNH VÀ VỀ

TRUYỆN KỂ DÂN GIAN THÁI BÌNH 1.1 Tổng quan về tỉnh Thái Bình

đó có 284 xã, phường, thị trấn Đây là một tỉnh đồng bằng có địa hình tương đối bằng phẳng; là vùng đất được giới hạn bởi sông Luộc ở phía bắc, sông Hóa ở phía đông bắc, sông Hồng ở phía tây và phía nam, vịnh Bắc Bộ ở phía đông Địa hình này được xác định từ ngày 21-3-1890 khi thực dân Pháp thực hiện kế hoạch “bình định” đồng bằng Bắc Bộ

Từ hàng vạn năm trước, vùng đất Thái Bình có lịch sử chung với khu vực, việc khảo tìm những dấu vết thời tiền sử của vùng đất này thuộc về các

nhà khoa học nhiều ngành Trong phần này chúng tôi chỉ xin tóm lược lịch sử

hình thành vùng đất Thái Bình cách ngày nay trên dưới 3000 năm (dựa vào các tài liệu về di chỉ, di tích, những hiện vật và tài liệu khác liên quan của bảo tàng Thái Bình, cuốn “Đất và người Thái Bình” của hai tác giả Phạm Minh Đức và Bùi Duy Lan biên soạn, xuất bản năm 2003)

Trang 16

Viện Hải dương học Việt Nam cũng cho thông số mực nước có

biến động tương tự Khoảng 6000 đến 4000 năm trước (tr CN) nước biển dâng cao hơn ngày nay khoảng 4m Khoảng 4000-3000 năm trước (tr CN) mực nước thấp hơn ngày nay khoảng 4m, đồng bằng lại được lộ diện, tỉnh Thái Bình vẫn nằm trong vùng đầm lầy, rừng rậm ven biển mà vết tích của nó là những vỉa than sâu trong lòng đất thuộc các huyện Hưng Hà, Đông Hưng,

Kiến Xương và Tiền Hải ngày nay

Đợt biển tiến thời kỳ hậu Hùng Vương (cách ngày nay trên 2300 năm) để lại lớp trầm tích là một tầng đất dày 0,2 đến 0,3 m chứa đầy bã thực vật, xác các loài thảo mộc ở phía Bắc tỉnh, những cây gỗ lớn chết đứng hoặc

đổ xô, gãy gối nhau ở vùng ven biển Xen giữa các ô trũng có nhiều gò, đống, càn, cương, không có rừng bị chết ngập chứng tỏ ngay cả khi lũ đạt cực điểm vẫn có những vùng giúp con gười bám trụ sống chung với lũ Sau khi biển rút, đồng bằng Thái bình và Hải Phòng được hình thành với bề mặt địa hình cơ bản như ngày nay

Qua khảo sát sơ bộ về những di chỉ, di tích lịch sử, những hiện vật và tài liệu của phòng bảo tồn, bảo tàng Thái Bình, chúng ta có thể thấy được các huyện Hưng Hà, Quỳnh Phụ, phía bắc huyện Đông Hưng và phía bắc huyện

Vũ Thư ngày nay thuộc hương Đa Cương và hương Thái Bình cách đây hơn

2000 năm Các vùng đất còn lại của tỉnh không ngừng được hình thành sau đó

Định dạng
Số trang	23
Dung lượng	384,26 KB