ĐỀ CƯƠNG CHÍNH SÁCH KINH tế xã hội 2

*Tính tất yếu khách quan của quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế xãhội: Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế xã hội nhằm phát huy những ưu thế vàkhắc phục những khuyết tật của t

ĐỀ CƯƠNG CHÍNH SÁCH KINH TẾ-XÃ HỘI

Câu 1 Các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước trong quản lý kinh tế-xã hội? Phân tích tính tất yếu khách quan của quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh

tế xã hội.

*Khái niệm:

-Nhà nước vừa là cơ quan thống trị của một hoặc một nhóm giai cấp này đối với 1hoặc toàn bộ các giai cấp khác trong xã hội, vừa là cơ quan quyền lực công đạidiện cho lợi ích cộng đồng xã hội, thực hiện hoạt động nhằm suy trì và phát triển

xã hội

-Quản lý nhà nước đối với xã hội: đó là sự tác động liên tục, có tổ chức, có hướngđích và bằng pháp quyền của bộ máy nhà nước đối với các quá trình xã hội, cáchành vi hoạt động của công dân và mọi tổ chức trong xã hội nhằm duy trì và củng

cố trật tự xã hội, bảo toàn, củng cố và phát triển quyền lực nhà nước, đảm bảo sựtồn tại và phát triển xã hội

*Chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước:

-Chức năng:

+Căn cứ theo phạm vi hoạt động: chức năng đối nội(tổ chức và quản lý xã hội, bảođảm ổn định chính trị, an ninh, an toàn xã hội và bảo vệ tự do, quyền, lợi ích chínhđáng của công dân) và chức năng đối ngoại(bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹnlãnh thổ, chống lại mọi âm mưu xâm lược từ bên ngoài và mở rộng quan hệ đốingoại)

+Căn cứ theo hình thức thực hiện quyền lực nhà nước: chức năng lập pháp(xâydựng và ban hành pháp luật); chức năng hành pháp(thực thi pháp luật) và chứcnăng tư pháp(bảo vệ pháp luật)

+Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động của Nhà nước: chức năng chính trị; chức năngkinh tế và chức năng xã hội

-Nhiệm vụ:

+Thiết lập một nền móng pháp luật vững chắc cho sự phát triển của thị trường xãhội

+Đảm bảo một môi trường chính sách lành mạnh, bao gồm sự ổn định kinh tế-xãhội.

+Đầu tư vào con người và kết cấu hạ tầng

+Bảo vệ những con người dễ bị tổn thương

+Bảo vệ môi trường sinh thái

*Tính tất yếu khách quan của quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế xãhội: Nhà nước can thiệp vào nền kinh tế xã hội nhằm phát huy những ưu thế vàkhắc phục những khuyết tật của thị trường, giúp đất nước giải quyết những vấn đềsau:

-Tác động tiêu cực của “chu kỳ kinh doanh”: Tính chu kỳ kinh doanh bao gồm cácdao động của GNP, khủng hoảng kinh tế có chu kỳ, tỷ lệ thất nghiệp, tỷ lệ làmphát, cán cân thương mại,… đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp bằng những chínhsách để ổn định nền kinh tế , chính sách của nhà nước có thể giảm bớt biến độngcủa các chu kỳ kinh tế

-Các vấn đề thiếu hụt của hàng hóa công cộng: có những lĩnh vực mà tư nhânkhông muốn đầu tư, đó là lĩnh vực công cộng hoặc những lĩnh vực cần vốn lớn,chậm thu hồi vốn hoặc tỷ suất lợi nhuận thấp mặc dù rất cần thiết cho nền kinh tế,

do vậy Nhà nước sẽ là người đầu tư, hỗ trợ cho các hàng hóa công cộng đó để đápứng sự phát triển của kinh tế xã hội đất nước

-Tồn tại các vấn đề phi kinh tế như ô nhiễm môi trường, khai thác cạn kiệt nguồntài nguyên thiên nhiên, an ninh lương thực và biến đổi dân số,… buộc nhà nướcphải kiểm soát và có những biện pháp hạn chế hoặc ngăn chặn để đảm bảo sự pháttriển ổn định của đất nước

-Thông tin không hoàn hảo(sự thiếu hụt thông tin): thông tin là cơ sở quan trọng đểcác chủ thể kinh tế-xã hội đưa ra các quyết định, nhưng trong cơ chế thị trường,các chủ thể này không có khả năng nhận được thông tin đầy đủ, dẫn đến toàn bộnền kinh tế sẽ hoạt động kém hiệu quả Vì thế sẽ có hiệu quả hơn nếu nhà nướclàm tốt việc xử lý thông tin phức tạp, quy định chế độ công khai thông tin để bảo

vệ cho cả nhà sản xuất và người tiêu dùng

-Cạnh tranh không hoàn hảo, độc quyền và SMTT: nền kinh tế thị trường tất yếu sẽdẫn đến tình trạng độc quyền, khi đó sản lượng sẽ ít đi, giá cả sẽ tăng lên và sự canthiệp của nhà nước là rất cần thiết nhằm hạn chế những quyền lực độc quyền muahay độc quyền bán để cải thiện sự phân bổ các nguồn lực của nền kinh tế.

-Phân hóa giàu nghèo và sự bất bình đẳng xã hội: cơ chế thị trường tạo ra sự bấtbình đẳng trong phân phối, vì thế Nhà nước phải can thiệp, tác động vào phân phốithu nhập để tránh những bất ổn chính trị-xã hội, tạo nên một xã hội công bằng hơn.-Cùng với sự hội nhập thế giới và khu vực, sự xâm lấn về niềm tin, ý thức hệ, cácnguy cơ bị đồng hóa về lối sống, tinh thần, đạo đức cũng như hiểm họa bànhtrướng từ các thế lực nước ngoài rất dễ xảy ra, nếu không có sự chuẩn bị, phòng vệthì khó có thể giữ gìn đất đai, tổ quốc và các đặc trưng của xã hội

Câu 2 Các nguyên tắc của hoạch định chính sách? Một chính sách được coi là hợp lý, khoa học cần đáp ứng các điều kiện gì?

*Các nguyên tắc của hoạch định chính sách:

-Quá trình hoạch định chính sách kinh tế-xã hội phải đảm bảo yêu cầu về tínhchính trị, đường lối chính trị quyết định nội dung chính sách, quyết định lựa chọngiữa các phương án đưa ra Ở Việt Nam, ĐCS là người định hướng chính sáchcông, do đó việc hoạch định chính sách phải tuân thủ và nhằm thực hiện các đườnglối chính trị của Đảng Đường lối của Đảng định hướng nội dung chính sách, đặcbiệt là định hướng cho quá trình xác định mục tiêu chiến lược của chính sách,những quan điểm, nguyên tắc thực hiện mục tiêu đó

-Quá trình hoạch định, ban hành các chính sách phải căn cứ vào hệ thống pháp luậthiện hành và tuân thủ các quy định của pháp luật

-Qúa trình hoạch định chính sách phải dựa trên cơ sở các điều kiện kinh tế cụ thểcủa đất nước như các nguồn lực, tiềm năng, trình độ phát triển của nền kinh tế,mức độ tăng trưởng kinh tế và phải phù hợp với môi trường kinh tế quốc tế, cácmục tiêu và giải pháp của chính sách không được vượt quá xa những điều kiệnkinh tế hiện có của đất nước

-Việc đề ra chính sách cần xuất phát từ những điều kiện xã hội, bối cảnh lịch sửcủa đất nước và thế giới Các điều kiện xã hội cũng ảnh hưởng tới quá trình hoạch

định chính sách kinh tế-xã hội, đó là cơ cấu và mức sống của dân cư, tình trạngcông ăn việc làm, công bằng xã hội, trình độ dân trí, chất lượng giáo dục, y tế, tìnhhình an ninh, trật tự, lòng tin của nhân dân vào chế độ, văn hóa dân tộc,… Nếu cácđiều kiện xã hội ở mức tiến bộ thì việc đề ra các giải pháp của 1 chính sách có thểdựa vào ý thức tự giác của nhân dân, sự hiểu biết, ủng hộ của nhiều người mà ít bịnhững yếu tố xã hội tiêu cực cản trở.

-Việc hoạch định chính sách kinh tế-xã hội phải tiếp thu và tận dụng được nhữngthành tựu khoa học-công nghệ và chú ý đến các vấn đề về môi trường, nhằm hướngtới hiệu quả kinh tế-xã hội và sự phát triển bền vững

*Một chính sách được coi là hợp lý, khoa học cần phải đáp ứng các điều kiện:-Chính sách phải đảm bảo được tính khoa học:

+Hoạch định chính sách trước hết phải xuất phát từ thực tiễn và nhằm giải quyếtcác vấn đề thực tiễn

+Quá trình hoạch định chính sách phải phù hợp với các yêu cầu của quy luật kháchquan, đáp ứng đòi hỏi của sự phát triển kinh tế-xã hội

+Việc hoạch định chính sách phải dựa trên cơ sở lý luận về chính sách: áp dụng vàtuân thủ quy trình hoạch định chính sách, sử dụng các phương pháp, các công cụ

và mô hình nghiên cứu, phân tích, dự báo trong quá trình hoạch định Phải tiếnhành hoạt động nghiên cứu và dự báo, thu thập và xử lý thông tin chính xác, kịpthời, kể cả thông tin phi chính thức

+Quá trình hoạch định chính sách phải huy động được sự tham gia của nhiều cơquan, trong đó vai trò tư vấn khoa học và phản biện chính sách của các cơ quanchuyên môn, các nhà khoa học, nhà phân tích chính sách là rất quan trọng

-Đảm bảo tính tối ưu: tính tối ưu đòi hỏi trong quá trình hoạch định chính sáchkinh tế-xã hội phải xây dựng được nhiều phương án chính sách để đánh giá, từ đómới có thể lựa chọn được phương án tối ưu-đó là phương án chính sách tốt nhấttrong điều kiện nhất định

-Đảm bảo tính ổn định và tính linh hoạt : quá trình hoạch định chính sách phải vừađảm bảo tính ổn định, đồng thời phải đảm bảo được tính linh hoạt của chính sách.Các chính sách cần phải thay đổi để thích ứng với môi trường luôn biến động

nhưng sự thay đổi của chính sách phải theo 1 định hướng thống nhất và lườngtrước được Nếu chính sách thường xuyên thay đổi sẽ khiến cho các chủ thể kinhtê-xã hội, các doanh nghiệp mất đi khả năng hoạt động theo kế hoạch và làm ảnhhưởng đến niềm tin của nhân dân vào nhà nước.

-Đảm bảo tính hệ thống và hội nhập:

+Mỗi chính sách đều phải xác định mục tiêu riêng của mình, thực hiện các mụctiêu đó phải góp phần thực hiện các mục tiêu bậc cao hơn và hướng tới mục tiêu tốicao của hệ thống chính sách công, cũng là mục tiêu tối cao của sự phát triển kinhtế-xã hội

+Mỗi chính sách phải có mối quan hệ chặt chẽ với các chính sách khác, tạo nên 1

hệ thống thống nhất, không chồng chéo, mâu thuẫn với các chính sách khác trong

hệ thống, đồng thời phải có mối quan hệ chặt chẽ và mâu thuẫn với các công cụquản lý khác của Nhà nước

+Phải xem xét, đánh giá ảnh hưởng của môi trường khi xây dựng và thực hiện cácchính sách kinh tế-xã hội Việc nghiên cứu môi trường quốc tế và trong nước giúpcác nhà hoạch định chính sách hiểu và dự báo được các yếu tố môi trường của cácchính sách mà ta xây dựng, từ đó chủ động đề ra chính sách thích ứng với môitrường

Câu 3 Phân biệt thiết chế và thể chế Nhà nước? Sự cần thiết của quản lý nhà nước đối với các hoạt động kinh tế-xã hội?

*Phân biệt thiết chế và thể chế Nhà nước:

Thiết chế Nhà nước Thể chế Nhà nước

Là cơ cấu bộ máy nhà nước, sự phân bố

quyền lực và mối quan hệ hoạt động của

các bộ phận cấu thành của bộ máy nhà

nước

Là hệ thống các quy phạm và chuẩnmực được ghi nhận trong các văn bảnpháp luật, quy định về tổ chức nhànước, về quản lý nhà nước trên các lĩnhvực, về sự kiểm soát của Nhà nướcnhằm tạo cơ sở, khuôn khổ pháp lý cho

tổ chức và hoạt động của nhà nước

*Sự cần thiết của quản lý Nhà nước đối với các hoạt động kinh tế-xã hội: Nhànước can thiệp vào nền kinh tế xã hội nhằm phát huy những ưu thế và khắc phụcnhững khuyết tật của thị trường, giúp đất nước giải quyết những vấn đề sau:

-Tác động tiêu cực của “chu kỳ kinh doanh”: Tính chu kỳ kinh doanh bao gồm cácdao động của GNP, khủng hoảng kinh tế có chu kỳ, tỷ lệ thất nghiệp, tỷ lệ làmphát, cán cân thương mại,… đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp bằng những chínhsách để ổn định nền kinh tế , chính sách của nhà nước có thể giảm bớt biến độngcủa các chu kỳ kinh tế

-Các vấn đề thiếu hụt của hàng hóa công cộng: có những lĩnh vực mà tư nhânkhông muốn đầu tư, đó là lĩnh vực công cộng hoặc những lĩnh vực cần vốn lớn,chậm thu hồi vốn hoặc tỷ suất lợi nhuận thấp mặc dù rất cần thiết cho nền kinh tế,

do vậy Nhà nước sẽ là người đầu tư, hỗ trợ cho các hàng hóa công cộng đó để đápứng sự phát triển của kinh tế xã hội đất nước

-Tồn tại các vấn đề phi kinh tế như ô nhiễm môi trường, khai thác cạn kiệt nguồntài nguyên thiên nhiên, an ninh lương thực và biến đổi dân số,… buộc nhà nướcphải kiểm soát và có những biện pháp hạn chế hoặc ngăn chặn để đảm bảo sự pháttriển ổn định của đất nước

-Thông tin không hoàn hảo(sự thiếu hụt thông tin): thông tin là cơ sở quan trọng đểcác chủ thể kinh tế-xã hội đưa ra các quyết định, nhưng trong cơ chế thị trường,các chủ thể này không có khả năng nhận được thông tin đầy đủ, dẫn đến toàn bộnền kinh tế sẽ hoạt động kém hiệu quả Vì thế sẽ có hiệu quả hơn nếu nhà nướclàm tốt việc xử lý thông tin phức tạp, quy định chế độ công khai thông tin để bảo

vệ cho cả nhà sản xuất và người tiêu dùng

-Cạnh tranh không hoàn hảo, độc quyền và SMTT: nền kinh tế thị trường tất yếu sẽdẫn đến tình trạng độc quyền, khi đó sản lượng sẽ ít đi, giá cả sẽ tăng lên và sự canthiệp của nhà nước là rất cần thiết nhằm hạn chế những quyền lực độc quyền muahay độc quyền bán để cải thiện sự phân bổ các nguồn lực của nền kinh tế

-Phân hóa giàu nghèo và sự bất bình đẳng xã hội: cơ chế thị trường tạo ra sự bấtbình đẳng trong phân phối, vì thế Nhà nước phải can thiệp, tác động vào phân phốithu nhập để tránh những bất ổn chính trị-xã hội, tạo nên một xã hội công bằng hơn

-Cùng với sự hội nhập thế giới và khu vực, sự xâm lấn về niềm tin, ý thức hệ, cácnguy cơ bị đồng hóa về lối sống, tinh thần, đạo đức cũng như hiểm họa bànhtrướng từ các thế lực nước ngoài rất dễ xảy ra, nếu không có sự chuẩn bị, phòng vệthì khó có thể giữ gìn đất đai, tổ quốc và các đặc trưng của xã hội.

Câu 4 Phân tích các điều kiện cơ bản để thực thi thành công 1 chính sách kinh tế-xã hội?

Các điều kiện cần thiết để thực thi thành công 1 chính sách kinh tế-xã hội:

-Phải có chính sách khoa học, hợp lý-điều kiện tiên quyết để thực thi chính sáchthành công bởi vì điều kiện này được xác định ngay từ quá trình hoạch định chínhsách Làm tốt công tác hoạch định chính sách sẽ cho ta một chính sách hợp lý đểchuẩn bị thực thi Ngược lại với 1 chính sách sai, dù công tác tổ chức thực thi có cốgắng đến đâu chăng nữa thì trước sau chính sách đó cũng thất bại và mang lại tổnthất cho đất nước

-Phải có nền hành chính công đủ hiệu lực, hiệu quả, có khả năng thích nghi cao vàtrong sạch để thực thi đúng các chính sách kinh tế-xã hội qua các thời kỳ pháttriển:

+Đây là điều kiện quyết định sự thành bại của công tác thực thi chính sách kinh tế

xã hội, nhưng cũng là điều kiện khó khăn nhất, không thể 1 sớm 1 chiều tạo rađược, mà đòi hỏi phải có thời gian

+Thực tiễn Việt Nam và kinh nghiệm nhiều nước cho phép kết luận rằng: để thựchiện thành công 1 chính sách kinh tế-xã hội, điều kiện rất quan trọng là phải có hệthống tổ chức thực thi chính sách từ TW đến tận cơ sở hoạt động 1 cách đồng bộ,kịp thời và một đội ngũ công chức có đủ năng lực và phẩm chất để làm nhiệm vụnày Hệ thống đó chính là nền hành chính công

+Lịch sử kinh tế của một số nước Châu Mỹ-Latinh cho thấy các chính sách và địnhchế của kinh tế thị trường có thể được thiết lập tương đối nhanh chóng trong 1 thờigian không lâu Song, do không thiết lập được bộ máy hành chính có hiệu lực vàtrong sạch, nên nạn tham nhũng phát triển, chênh lệch giàu nghèo tăng, nợ nướcngoài không trả được, đã làm cho các nước đó không đạt được tăng trưởng cao vàbền vững, nền kinh tế theo cơ chế thị trường hoạt động kém hiệu quả, xã hội thiếu

ổn định

-Sự quyết tâm của các nhà lãnh đạo cấp cao: Chính sách kinh tế-xã hội bao giờcũng thể hiện quan điểm chính trị, lợi ích giai cấp Vì vậy, rất có thể 1 chính sáchđưa ra sẽ vấp phải sự chống đối của các thế lực thù địch trong và ngoài nước, sựkhông đồng thuận của các nhóm lợi ích khác nhau cũng sẽ không tránh khỏi nhữngkhó khăn, phức tạp do nhiều yếu tố ảnh hưởng trong quá trình thực hiện Điều đóđòi hỏi các nhà lãnh đạo đất nước-những nhân vật quan trọng trên chính trường,những người có quyền quyết định chính sách cũng như quyết định tổ chức thực thichính sách phải cương quyết, có đủ quyết tâm và bản lĩnh để thực hiện chính sáchđến thắng lợi cuối cùng nếu cho rằng đó là chính sách đúng đắn và hợp lý dân.-Phải tạo được niềm tin và sự ủng hộ của đa số quần chúng nhân dân: Một chínhsách kinh tế-xã hội chỉ có thể thành công nếu nó được nhân dân tin tưởng và ủng

hộ Các chính sách được sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân là những chính sách phục

vụ cho lợi ích chính đáng của đa số Để có được sự ủng hộ của nhân dân cần phải:+Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, hướng dẫn chính sách 1 cách đầy đủ

và kịp thời thông qua các phương tiện thông tin đại chúng cũng như các tổ chứcđoàn thể, làm cho mọi người hiểu biết về nội dung chính sách

+Thực hiện cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”

+Thực hiện các biện pháp khuyến khích bằng vật chất và tinh thần đối với côngdân trong việc thực hiện chính sách

Câu 5 Phân biệt hành chính nhà nước và nền hành chính nhà nước Nhà nước

sử dụng các công cụ nào để quản lý kinh tế-xã hội?

*Phân biệt hành chính nhà nước và nền hành chính nhà nước:

Hành chính nhà nước Nền hành chính nhà nước

Là bộ phận chủ yếu của quản lý Nhà

nước bao gồm các hoạt động tổ chức và

điều hành của các cơ quan hành pháp

nhằm thực hiện quản lý công việc hàng

ngày

Là hệ thống tổ chức và thể chế nhà nước

có chức năng thực thi quyền hành phápbằng hoạt động hành chính nhà nước.Nền hành chính nhà nước bao gồm: hệthống thể chế hành chính; bộ máy hànhchính và công chức hành chính

*Các công cụ quản lý kinh tế-xã hội của Nhà nước:

-Pháp luật:

+Pháp luật là hệ thống các quy phạm có tính bắt buộc chung và được thựchiện lâu dài nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội và thực hiện quản lý Nhà nước, doNhà nước ban hành thể hiện ý chí của Nhà nước và được Nhà nước bảo đảm thựchiện bằng các biện pháp tổ chức, giáo dục, thuyết phục, cưỡng chế bằng bộ máyNhà nước => Pháp luật là công cụ quan trọng nhất trong xã hội có giai cấp

+Pháp luật có 3 chức năng chủ yếu:

+Hệ thống kế hoạch của Nhà nước bao gồm:

 Dự án

 Ngân sách

-Các chính sách kinh tế xã hội: là tổng thể các quan điểm, tư tưởng, các giải pháp

và công cụ mà nhà nước sử dụng để tác động lên các chủ thể kinh tế xã hội nhằmgiải quyết các vấn đề chính sách, thực hiện những mục tiêu nhất định theo địnhhướng mục tiêu tổng thể của đất nước Hệ thống các chính sách kinh tế-xã hội baogồm:

+Xét theo lĩnh vực tác động:

 Các chính sách kinh tế là những chính sách điều tiết các mối quan hệkinh tế nhằm tạo động lực phát triển kinh tế, gồm: Chính sách tàichính, chính sách tiền tệ tín dụng, chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh

tế, chính sách kinh tế đối ngoại, chính sách cạnh tranh, chính sáchphát triển các ngành kinh tế,…

 Các chính sách xã hội là những chính sách điều tiết các quan hệ xãhội, làm cho xã hội phát triển theo hướng công bằng và văn minh Baogồm: Chính sách lao động và việc làm, chính sách dân số và kế hoạchhóa gia đình, chính sách đảm bảo xã hội, chính sách bảo vệ sức khỏetoàn dân, chính sách xóa đói giảm nghèo, chính sách bảo vệ môitrường,

 Chính sách văn hóa là những chính sách phát triển nền văn hóa với tưcách là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực phát triển xã hội,bao gồm: chính sách giáo dục và đào tạo, chính sách phát triển khoahọc kỹ thuật và công nghệ, chính sách văn hóa thông tin, chính sáchbảo tồn và phát huy di sản và truyền thống văn hóa dân tộc

 Chính sách đối ngoại

-Bộ máy nhà nước và cán bộ công chức nhà nước:

+Bộ máy nhà nước bao gồm:

 Các cơ quan quyền lực nhà nước gồm Quốc hội và Hội đồng nhândân Đó là những cơ quan do nhân dân bầu ra, đại diện cho ý chí,nguyện vọng của nhân dân, thay mặt cho nhân dân thực hiện quản lý