Phong cách tiểu thuyết chu văn

các tác phẩm của Chu Văn, về quan điểm sáng tác và những cống hiến đổimới của nhà văn trên lĩnh vực văn học nhất là ở thể loại tiểu thuyết.Bên cạnh đó, chúng ta cũng phải kể đến một số t

đỗ thị định

phong cách tiểu thuyết chu văn

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Vinh - 2008

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

7 Cấu trúc luận văn

CHƯƠNG 1. Tổng quan về sự nghiệp văn học và vị trí tiểu thuyết Chu Văn trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn từ sau cách mạng tháng Tám đến nay

1.1 Tổng quan về sự nghiệp văn học của Chu Văn

1.2 Vị trí tiểu thuyết Chu Văn trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn từ sau cách mạng tháng Tám đến nay

1.2.1 Giới thiệu chung về khái niệm tiểu thuyết

1.2.2 Về khái niệm phong cách

1.2.3 Vị trí tiểu thuyết Chu Văn trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn từ sau cách mạng tháng Tám đến nay

CHƯƠNG 2. Phong cách tiểu thuyết Chu Văn trên một số phương diện nội dung

2.1 Hệ đề tài

2.1.1 Đề tài nông thôn

2.1.1.1 Xung đột trong tư tưởng giữa lớp người cũ và lớp người mới

2.1.1.2 Hiện thực của một vùng nông thôn công giáo trong thời kỳ đầu xây dựng xã hội chủ nghĩa

2.1.2.1 Quân dân miền Bắc trong công cuộc chiến đấu chống đế

quốc Mỹ, bảo vệ thành quả cách mạng

2.1.2.2 Hình ảnh người lính trong và sau chiến tranh

2.2 Cảm hứng sáng tạo

2.2.1 Cảm hứng lịch sử và thời sự

2.2.2 Cảm hứng sử thi

CHƯƠNG 3. Phong cách tiểu thuyết Chu Văn thể hiện trên một số phương diện nghệ thuật

3.1 Kết cấu

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

3.2.1 Nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật

3.2.2 Nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật

3.2.3 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật

3.3 Ngôn ngữ

3.3.1 Ngôn ngữ nhân vật

3.3.2 Ngôn ngữ trần thuật

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chu Văn (1922 - 1994) là một trong số nhà văn tiêu biểu của nềnvăn học Việt Nam hiện đại Thuộc lớp nhà văn trưởng thành trong cuộc khángchiến chống Pháp Lúc đầu Chu Văn đã thử nghiệm ngòi bút của mình trên

lĩnh vực truyện thơ, tác phẩm đầu tay của ông Ai qua Phát Diệm (1955), sau

đó các tập truyện ngắn kế tiếp nhau ra đời.Ông chỉ chứng tỏ bản lĩnh của

mình trên lĩnh vực tiểu thuyết Bắt đầu là tiểu thuyết Bão biển (2 tập - 1969)

ra đời đanh dấu một mốc lớn trong cuộc đời cầm bút của Chu Văn, Đất mặn (2 tập - 1975) rồi đến Sao đổi ngôi (2 tập - 1985) Trong đó Bão biển là cuốn

tiểu thuyết thành công nhất của Chu Văn

1.2 Bão biển là thành công đầu tiên của nhà văn khi tác giả đi vào khai

thác hiện thực cuộc sống mới của một vùng nông thôn công giáo thuộc đồngbằng Bắc bộ Giai đoạn này thực sự là một mùa gặt lớn của Tiểu thuyết ViệtNam Chỉ trong vòng 15 năm kể từ 1955 - 1970, chúng ta đã có hơn 40 cuốntiểu thuyết, mỗi cuốn phát hành trên dưới một vạn bản Có thể nhắc đến một

số tác phẩm tiêu biểu với nhiều phong cách sáng tác khác nhau: Nguyễn Khải

với Xung đột, Nguyên Hồng với Sóng gầm; Bùi Đức Ái với Hòn đất; Võ Huy Tâm với Những người thợ mỏ; Lê Khâm với Trước giờ nổ súng; Nguyễn Công Hoan với Đống rác cũ; Nguyễn Thế Phương với Nắng trong đó có

Bão biển và Đất mặn của Chu Văn.

1.3 Cho đến nay Bão biển, Đất mặn vẫn được đánh giá là những cuốn

tiểu thuyết thành công về đề tài Nông thôn miền Bắc Những cuốn tiểu thuyếtcùng thời chưa phản ánh được những xung đột, những biến cố ghê gớm của

một vùng công giáo như trong Bão biển, Đất mặn những cuốn tiểu thuyết

cựng thời cú phản ỏnh nhưng rất ớt hoặc nếu cú thỡ nú cũng khụng cú được cỏi

hiện thực bề bộn, nhiều vẽ như trong Bóo biển, Đất mặn của Chu Văn.

Trước thực tế đú, chọn đề tài: Phong cỏch tiểu thuyết Chu Văn, chỳngtụi muốn khẳng định thành tựu của Chu Văn trong lĩnh vực tiểu thuyết Vớiluận văn này, chỳng tụi cố gắng làm nổi bật những đặc điểm độc đỏo trongphong cỏch tiểu thuyết Chu Văn để từ đú khẳng định đúng gúp và vị thế củaụng trong tiến trỡnh phỏt triển văn học Việt Nam hiện đại

sang lĩnh vực tiểu thuyết Và cuốn tiểu thuyết đầu tay Bóo biển (2 tập - 1969)

ghi một dấu ấn đậm nột trong hành trỡnh sỏng tạo của nhà văn cho đến nay đó

cú nhiều bài nghiờn cứu, đỏnh giỏ về cỏc sỏng tỏc của Chu Văn in trờn cỏc tạp

chớ Văn học, Tạp chớ Văn nghệ quõn đội, bỏoVăn nghệ Ngoài ra cũn cú nhiều

bài nghiờn cứu phờ bỡnh về tiểu thuyết về cỏc thể loại khỏc trong sỏng tỏc củaChu Văn của một số tỏc giả như: Hà Minh Đức, Chu Nga, Nguyễn ĐăngMạnh, Phan Cự Đệ Để tập trung vào mục đớch nghiờn cứu của đề tài, luậnvăn chỉ đề cập đến những ý kiến liờn quan đến Chu Văn và những sỏng tỏccủa ụng trong lĩnh vực tiểu thuyết

Trong cuốn Con đờng đi vào thế giớ nghệ thuật của các nhà văn,

Nguyễn Đăng Mạnh đó cung cấp cho người đọc một cỏi nhỡn hoàn chỉnh, đầy

đủ về thõn thế sự nghiệp, quỏ trỡnh lao động nghệ thuật cũng như những mốcsỏng tạo quan trọng của Chu Văn Điều quan trọng hơn, thụng qua nhữngđỏnh giỏ của Giỏo sư Nguyễn Đăng Mạnh chỳng ta hiểu thờm về giỏ trị trong

các tác phẩm của Chu Văn, về quan điểm sáng tác và những cống hiến đổimới của nhà văn trên lĩnh vực văn học nhất là ở thể loại tiểu thuyết.

Bên cạnh đó, chúng ta cũng phải kể đến một số tác giả khác cũng quantâm nghiên cứu đến Chu Văn và tiểu thuyết của ông, đặc biệt là hai bộ tiểu

thuyết Bão biển, Đất mặn Đó là các bài "Bão biển" tiểu thuyết của Chu Văn

(Xuân Trường); Một vài vấn đề lý luận nảy ra nhân đọc" Bão biển" (Trần

Trọng Đăng - Đàn); Tiểu thuyết" Bão biển" của Chu Văn (Vũ Quốc Anh);

Từ" Bão biển" đến " Đất mặn" (Duy Lập).

"Sao đổi ngôi" ghi nhận thành công về phẩm chất người chiến sĩ (Trần

Cường) Về tiểu thuyết" Sao đổi ngôi" của Chu Văn (Chu Giang Nguyễn Văn Lưu); Chu Văn một vùng nông thôn (Chu Nga) Một trong những vấn đề các

nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm khi bàn về tiểu thuyết của Chu Văn đều

đánh giá cao các tác phẩm của ông Trần Trọng Đăng Đàn: Một vài lý luận

nảy ra nhân đọc Bão biển có viết: "Qua Bão biển ta tháy Chu Văn đã tiến một bước dài trên con đường sáng tác Anh đã thu được nhiều thành công lớn trong việc phán ánh hiện thực xã hội ta ngày nay ” Vũ Quốc Anh cũng

khẵng định: “So với những tiểu thuyết viết về đề tài tương tự như Nắng của

Nguyễn Thế Phương, Xung đột của Nguyễn Khải, Bão biển được coi là có nhiều thành công hơn, không chỉ ở giá trị nhận thức, mà còn ở sức hấp dẫn của nghệ thuật viết tiểu thuyết ”

Như vậy, tìm hiểu một số công trình nghiên cứu về Chu Văn và nhữngtiểu thuyết của ông, chúng tôi nhận thấy nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đếnnhững thành công cũng như những hạn chế về tư tưởng, nghệ thuật trong cáctiểu thuyết của Chu Văn Song chưa có công trình nghiên cứu nào triển khaimột cách đầy đủ và có hệ thống về phong cách tiểu thuyết Chu Văn trongtoàn bộ sáng tác văn chương của ông

Với đề tài luận văn Phong cách tiểu thuyết Chu Văn, chúng tôi đi vào

nghiên cứu toàn bộ tiểu thuyết của Chu Văn, nhằm xác định phong cách của

nhà văn, qua đó khẳng định những đóng góp và quá trình phát triển của ChuVăn trên lĩnh vực tiểu thuyết.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Xác định nội hàm, đi đến cách hiểu thống nhất về thuật ngữ tiểuthuyết

3.2 Xác định cấu trúc thể loại tiểu thuyết ở góc độ đề tài, cảm hứngsáng tạo cấu trúc, nhân vật, ngôn ngữ - giọng điệu thể hiện trong tiểu thuyếtChu Văn

3.3 Chỉ ra những giá trị về mặt nội dung cũng như hình thức nghệthuật trong tiểu thuyết Chu Văn từ đó xác định phòng cách tiểu thuyết củanhà văn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Toàn bộ tiểu thuyết của Chu Văn

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lịch sử

Đặt nhà văn trrong bối cảnh lịch sử - xã hội và đời sống văn học để tìm

ra đặc trưng riêng và đóng góp riêng của tác giả, trên các phương diện nộidung và nghệ thuật

5.2 Phương pháp hệ thống

Những vấn đề được triển khai trong luận văn đều được đặt trong mốiquan hệ hệ thống Đặt những tiểu thuyết của Chu Văn trong toàn bộ sáng táccủa ông và với sáng tác của những nhà văn cùng thời để nhận ra nét đặc trưngcủa tiểu thuyết Chu Văn.

5.3 Phương pháp thống kê, phân loại so sánh

Thống kê, phân loại là công việc quan trọng giúp cho việc phân tích đốichiếu, so sánh đạt kết quả cao giúp khẳng định sự đóng góp của nhà văn vàotiến trình văn học dân tộc

6 Đóng góp của luận văn

Thực hiện luận văn này chúng tôi muốn cung cấp một cái nhìn toàndiện, khoa học, hệ thống về quan niệm nghệ thuật và những đặc điểm nổi bậttrong phong cách tiểu thuyết của Chu Văn ở phương diện nội dung và nghệthuật Từ đó đóng góp thêm một tiếng nói khẳng định vị trí và những đóngcủa Chu Văn cho Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1945 đến nay nói riêng vàtrong tiến trình vận động của tiểu thuyết Việt Nam nói chung

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn được triểnkhai trong 3 chương:

Chương 1: Tổng quan về sự nghiệp văn học và vị trí tiểu thuyết ChuVăn trong văn xuôi Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám đến nay

Chương 2: Phong cách tiểu thuyết Chu Văn thể hiện trên một sốphương diện nội dung

Chương 3: Phong cách tiểu thuyết Chu Văn thể hiện trên một sốphương diện nghệ thuật

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ SỰ NGHIỆP VĂN HỌC VÀ VỊ TRÍ TIỂU THUYẾT CHU VĂN TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ SAU

CÁCH MẠNG THÁNG TÁM ĐẾN NAY 1.1 Tổng quan về sự nghiệp văn học của Chu Văn

Sự nghiệp văn học của Chu Văn được hình thành và phát triển từ sauCách mạng tháng Tám Từ nhỏ Chu Văn đã theo học chữ nho, sau này khitrưởng thành ông thường kết bạn với những người có kiến thức về nho học.Điều đó ít nhiều chi phối và có ảnh hưởng đến suy nghĩ và sáng tạo văn họcnghệ thuật của Chu Văn Ông quan niệm, văn chương phải trọng sự trungthực và có tác động trực tiếp đối với cuộc sống

Với quan niệm đó Chu Văn đã sáng tác một cách chân thật, phản ánhmột cách trung thực nhất, đầy đủ nhất, hiện thực cuộc sống mà ông đã chứngkiến Sự nghiệp của Chu Văn đã khẳng định sâu sắc tư cách công dân, tư cáchnghệ sĩ, ông đã sớm gây được ấn tượng và nổi lên trong những năm khángchiến chống Pháp và chống Mỹ

Chu Văn viết nhiều thể loại và ở thể loại nào ông cũng có những thành

công nhất định Về truyện thơ, tuy chỉ vẻn vẹn có một tập duy nhất Ai qua Phát

Diệm (1955) ông đã được người đọc biết đến và ghi một dấu ấn trong làng văn

Việt Nam Sau đó là liên tiếp các tập truyện ngắn ra đời Con đường lầy (1957;

Cô lái đò sông Ninh (1960); Ánh sáng bên hàng xóm (1964) trong đó truyện

ngắn Con đường lầy được giải thưởng của tạp chí Văn nghệ, truyện ngắn Con

trâu bạc được giới phê bình và bạn đọc đánh giá cao Các sáng tác của Chu

Văn trong lĩnh vực truyện thơ và truyện ngắn tuy đậm nhạt có khác nhau,nhưng

đã ghi nhận những thành công bước đầu trong sự nghiệp văn học của ông

Thời gian đầu, khi mới bước vào hoạt động ở lĩnh vực văn hoá vănnghệ Chu Văn làm công tác tuyên huấn địch vận, sau đó là phụ trách báo Văn

nghệ cứu quốc liên khu III Hoà bình lập lại, có thời kỳ ông làm Trưởng tyVăn hoá và phụ trách Hội văn nghệ Hà Nam Ninh Mục đích công việc ônglàm là muốn hướng tư tưởng của mình hoà đồng cùng nhân dân, sống cùngnhân dân, làm một người chiến sĩ trên mặt trận văn nghệ

Xuất thân trong một gia đình làm nông nghiệp, nhưng bố lại là mộtthầy đồ, nên tư tưởng nho giáo đã ảnh hưởng phần nào đến con người ông Làngười ham học, hiểu biết rộng ông ý thức được thời thế và vận mệnh dân tộclúc bấy giờ Ông tham gia phong trào Thanh niên cứu quốc ở Nam Định vàHải Phòng, sau đó tham gia tổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám 1945 ở địaphương Đó cũng là con đường lựa chọn của bao nhà văn khác cùng trang lứavới ông, một lòng đi với cách mạng với kháng chiến Đã có nhiều nhà văn,nhà thơ dũng cảm đi vào cuộc sống chiến đấu gian khổ của kháng chiến Cónhững người đã hy sinh trên đường đi công tác như Nam Cao, Trần Đăng.Bản thân Chu Văn cũng đã hăm hở đến với Cách mạng, đến với kháng chiến,

để tôi luyện tư tưởng đạo đức của một người nghệ sĩ

Bản thân Chu Văn vốn xuất thân từ nông thôn, gia đình bao đời đã gắn

bó với nông thôn Dường như cái chất nông thôn đã ngấm vào máu thịt củanhà văn Đề tài ông lựa chọn đó là viết về nông thôn miền Bắc trong nhữngngày hàn gắn vết thương chiến tranh và phong trào làm ăn theo hướng mới

Như lời nhận xét của Chu Nga về Chu Văn khi ông viết về nông thôn: “Đọc

Chu Văn viết về nông thôn ta có cái cảm giác của một người lao thác những khúc thượng nguồn hơn là người buông chèo, những bến hạ lưu, mặc dù thác ghềnh hay bến lặng đều là hiện thực của một dòng sông” [19, 285] Nói như

vậy không có nghĩa là Chu Văn cố đi tìm những mâu thuẫn của đời sống đểlàm nên cái xung đột đầy kịch tính trong sáng tác của mình Mà là bản thâncuộc sống với sự va chạm nảy lửa của những mặt đối lập đã được tái hiện trênnhững trang viết của ông Xuất thân từ nông thôn ông rất am hiểu cuộc sống

của nông thôn, lại là người lăn lộn với vùng đồng bằng ven biển Bắc Bộhàng chục năm, Chu Văn có vốn hiểu biết dày dặn về nơi này nên viết vềnông thôn là sở trường của ông Năm 1955 ông đã cho ra đời tập truyện thơ

đầu tay của mình Ai Qua Phát Diệm Ở tác phẩm này Chu Văn chưa được

bạn đọc chú ý nhiều, nhưng nó cũng ghi một dấu ấn tên tuổi Chu Văn tronglàng văn Tiếp tục với mảng đề tài nông thôn, ông cho ra đời tập truyện ngắn

Con đường lầy (1960).

Ở tác phẩm này Chu Văn đã miêu tả một nông thôn đầy rẫy những khókhăn vất vả, một vùng nông thôn phải đối mặt với bao trăm ngàn khó khăntrong những ngày đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội, mỗi cảnh đời mỗi sự việc,

nó đang tan hoang đổ nát giống như con đường lầy lội sau một trận mưa rào,

nó cần có thời gian để hàn gắn lại Cũng giống như mỗi cuộc đời, mỗi số phậntrong tác phẩm này cũng cần có thời gian, cần những bàn tay con người để

hàn gắn lại sau khi chiến tranh đã đi qua Có thể nói rằng tác phẩm Con

đường lầy để lại trong lòng người đọc một ấn tượng sâu sắc về một vùng

nông thôn đang cố gắng hàn gắn vết thương, làm thay da đổi thịt để có mộtcuộc sống mới

Không dừng lại ở đó, sau khi Con đường lầy ra đời tiếp tục với mảng

đề tài nông thôn sau đó 3 năm (1960) Chu Văn đã cho ra đời tập truyện ngắn

Cô lái đò sông ninh Ở tập Cô lái đò sông Ninh, nhất là ở truyện ngắn cùng

tên Tác giả đã miêu tả những con người hiền lành, những cảnh vật êm ả nhấttrong cuộc chiến đấu vật lộn tử sinh với kẻ thù của dân tộc là bọn xâm lượcPháp và bè lũ Việt gian Cái chết của cô lái đò sông Ninh là một sự bi thảmnhưng không bi luỵ Cô đã trải qua một cuộc chiến đấu thầm lặng, quyết liệt.Nông thôn mà Chu Văn miêu tả luôn luôn trong sự đấu tranh quyết liệt, không

khoan nhượng với kẻ thù Truyện ngắn Con trâu bạc, đã thể hiện được tính

chất phức tạp ở nông thôn trong thời kì hơp tác hoá nông nghiệp Truyện ngắn

Con trâu bạc được đánh giá là xuất sắc nhất khi tác phẩm đã phản ánh được

hiện thực nông thôn miền bắc lúc bấy giờ Đúng như nhận xét của Chu Nga

“Với số trang ít ỏi trong Con trâu bạc tác giả đã phản ánh được tình trạng rắcrối ở nông thôn những ngày bước vào con đường làm ăn tập thể, cái thói hưtật sấu đục khoét hợp tác ở đấy được miêu tả như một trở ngại cho bước tiếnlên của nông thôn đã đành, nó còn được trình bày như một tội ác làm tổnthương đến tình cảm của những người nhân hậu Đó là cái hay của truyện

ngắn Con trâu bạc [19, 286] Có thể thấy nông thôn trong những tác phẩm

của Chu Văn đầy những mâu thuẫn trong cuộc sống hàng ngày về những bềbộn phức tạp của cuộc sống Những vấn đề này sẽ còn được tái hiện trongnhững tác phẩm tiếp theo của ông

Bốn năm, sau tập truyện ngắn Cô lái đò sông Ninh đến năm 1964 Chu Văn lại cho ra đời tập truyện ngắn thứ ba của mình, Anh sáng bên hàng xóm

vẫn tiếp tục đề tài nông thôn miền Bắc với những mâu thuẫn, những vấn đềnóng hổi của hiện thực cuộc sống đang đặt ra trước mắt chúng ta với những

bề bộn phức tap của cuộc sống hôm nay Vẫn đề tài cũ nhưng những tác phẩmcủa ông không tỏ ra nhàm chán mà ngược lại còn hấp dẫn bạn đọc với mảng

Là người lăn lộn với vùng đồng bằng ven biển Bắc Bộ hàng chục năm,Chu Văn có vốn hiểu biết dầy dặn về nơi này dường như nhận thấy truyệnngắn, Chu Văn đã quay sang viết tiểu thuyết Trong khi viết những tập truyệnngắn chỉ trong vòng khoảng 10 năm ông đã cho xuất bản liên tiếp ba tập

truyện ngắn, Chu Văn đó ấp ủ một cuốn tiểu thuyết lớn về đề tài nụng thụn.

Và sau hơn 10 năm (từ 1954 - 1969) suy nghĩ và làm việc, nhà văn đó cho ra

mắt cụng chỳng bộ tiểu thuyết Bóo biển (2 tập gần 1000 trang sỏch) viết về

những vấn đề núng hổi đang diễn ra ở một vựng nụng thụn cụng giỏo đầynhững mõu thuẫn gay gắt, những đấu tranh quyết liệt giữa cỏi thiện và ỏc,giữa ỏnh sỏng và búng tối, giữa lạc hậu và tiến bộ đấu tranh trong tư tưởng

giữa cỏi mới và cỏi cũ Cú thể thấy rằng trong Bóo biển Chu Văn đó dựng lờn

một bức tranh phong phỳ nhiều màu sắc về một vựng nụng thụn Cụng giỏovới đầy đủ mọi vấn đề phức tạp đang diễn ra rất quyết liệt Tỏc phẩm chỉ diễn

ra ở địa phận thuộc Giỏo xứ Bài Chung xó Sa Ngọc Bài Chung cú năm thụnnhưng chỉ tập trung ở thụn Sa Ngoại, vỡ thụn này địa bàn rộng nhất và vấn đềphức tạp nhất Chu Văn đó đưa người đọc đi từ phức tạp này đến phức tạpkhỏc, toàn bộ cỏc mõu thuẫn đang tập trung ở xứ Sa Ngoại Bằng những kinhnghiệm của cuộc sống và vốn kiến thức học tập khi cũn ngồi trờn ghề nhàtrường Chu Văn đó miờu tả và phõn tớch những phức tạp của sự việc đangdiễn ra ở Sa Ngoại một cỏch khoa học, lụ gớch, lý giải sự phõn hoỏ trong tưtưởng của những nhõn vật trong xứ Sa Ngoại Bài Chung này cú khỏc nhaunhưng đều thể hiện tớnh tất yếu của một sự ngu muội, về nhận thức Trong

tiểu thuyết Bóo biển chỳng ta thấy phần lớn mọi người ở thụn Sa Ngoại Bài

Chung đều là những con người kớnh Chỳa yờu đạo, sựng bỏi đến mức mờmuội khụng cũn phõn biệt đõu là cỏi thiện, cỏi ỏc nờn họ bị kẻ thự lợi dụng đểnhằm phục vụ cho mưu đồ phản động của chỳng

Chu Văn đó miờu tả khỏ thành cụng về những chuyện, những việc làmcủa người dõn Sa Ngoại, từ việc sựng kớnh Chỳa đến việc đi lễ đến mức ngumuội Ngày hội rước Chỳa, ngày lễ đầu giũng ụng đó miờu tả một cỏch rấtthật, rất tỉ mỉ, phải khẳng định rằng phải là một người rất am hiểu xứ đạo nàythỡ Chu Văn mới cú thể miờu tả buổi lễ rước đầu giũng quy mụ hoành trỏng

như vậy Bằng những kinh nghiệm hiểu biết của một người sống ở vùng nôngthôn, Chu Văn đưa chúng ta thâm nhập vào cuộc sống toàn diện ở đây, từnhững phong tục tập quán lạc hậu, lễ nghi, đình đám đến những nghề buônbán dễ dãi không lương thiện, đến những cảnh lao động ngày mùa, nhữngcảnh đắp đê, lấn biển của lớp người mới quyết tâm xây dựng đời sống mới, từlối sống thủ đoạn của bọn phản động đội lốt thầy tu đến công tác, đời sốngriêng tư của những người cán bộ đứng mũi chịu sào ở nơi đầu sóng, ngọn giónày; từ những người giáo dân lạc hậu, sống ở chế độ mới mà vẫn giam cầmmình trong những suy nghĩ, theo lối sống cũ xưa Chu Văn không chỉ nói lại

những gì mà các nhà văn cùng thời đã phản ánh rất sâu sắc như trong Xung đột của Nguyễn Khải hay Nắng của Nguyễn Thế Phương Cái mới của Bão biển là

ở chỗ Chu Văn đã biết tập trung miêu tả những mâu thuẫn khác nhau vớinhững biến cố ghê gớm,đầy chất hiện thực với những bề bộn, nhiều màu vẻ,

với nhiều loại cha cố, con chiên rất đa dạng và phong phú Trong Bão biển

nhân vật Cũng có cuộc sống tương tự như Môn, Nhàn, Thuỵ và Tùng trong tácphẩm của Nguyễn Khải trước đây Những trang viết về cuộc đời của nhữngngười cán bộ cơ sở, những giáo dân kính Chúa yêu nước, những người dân mộtnắng hai sương, đã giúp chúng ta càng hiểu sâu sắc hơn những đặc trưng củamột vùng “đất thánh”, tâm tư tình cảm và công việc vất vả của những ngườidân nơi đây, nhất là đối với những cán bộ cơ sở Trên vai họ đang gánh váctrách nhiệm giải quyết các mâu thuẫn trong dân, hiểu được đâu là con đườngđúng đắn mà họ nên theo, ai là người mang lại cho họ cuộc sống ấm no hạnh

phúc Bão biển đã góp phần bổ sung cho văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa

một mảng đề tài mới mà trước đây các nhà văn chưa có điều kiện khai thác

Nhà văn luôn phải đối mặt với những vấn đề mới của thời đại Đó làmôi trường sống, hoạt động, chiến đấu mà mình am hiểu đồng thời đó chính

là hiện thực mang thời đại mà nhà văn có tinh thần và trách nhiệm công dân

không thể không phản ánh Đương nhiện đây là thử thách mới, nó đặt ra trướcmắt nhà văn không ít khó khăn.

Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đầy gian nan, vất vả đã lôi cuốnhàng triệu người dân hăng hái tham gia chiến đấu Quân dân miền Bắc đã vàocuộc kháng chiến với những binh chủng mới nhằm chống lại cuộc chiến tranhphá hoại bằng không quân của Mỹ ra miền Bắc Chu Văn đã cho ra đời cuốn

tiểu thuyết Đất mặn, vẫn tiếp tục đề tài nông thôn Tiểu thuyết Đất mặn viết

trong khoảng từ 1965 đến 1968 Bối cảnh của cuốn tiểu thuýât là một huyện

lỵ nghèo chạy dài ba mươi hai cây số với những cồn cát gió thổi đưa cát vềđồng lúa, dân làm nghề muôi, đánh cá và làm ruộng Xã Hải Vinh được chọnlàm trọng điểm xây dựng làng chiến đấu của huyện Đây là một xã có támthôn trong đó có hai thôn công giáo thời tạm chiến lập tề ác và đội vệ sĩ,nhưng cũng là một xã có phong trào kháng chiến Những cán bộ cũ giờ đâylại giữ vào các vai trò chủ chốt, lãnh đạo mọi mặt trong xã

Cũng như nhiều tiểu thuyết viết về thời kỳ chống Mỹ, Đất mặn muốn

thể hiện chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân ta trong cuộc đọ sứckiên cường với giặc Mỹ, một tên giặc hùng mạnh, có kỹ thuật giết người hiệnđại hơn nhiều so với giặc Pháp trước kia Nhưng về phía ta, ta chống lạichúng không chỉ bằng vũ khí mới mà quan trọng hơn hết là bằng những conngười Bên cạnh các đồng chí lãnh đạo trung kiên từ thời chống Pháp, còn

có cả một lớp thanh niên mới lớn lên họ có cùng tư tưởng và lòng yêu nướcnồng nàn và chí căm thù giặc - đó là một nhân dân yêu nước anh hùng nốitiếp nhau ra chiến trường giết giặc để bảo vệ tổ quốc Cuộc chiến đấu là sự

tiếp nối và kề vai sát cánh của hai thế hệ chiến sĩ - “Lớp cha trước lớp con

sau đã thành đồng chí chung câu quân hành” (Tố Hữu).

Cũng trên mạch cảm hứng của Bão biển, Đất mặn đặt trong một tình

thế cấp bách ác liệt hơn, con người phải đối mặt với cuộc chiến tranh phá hoạimiền Bắc của đế quốc Mỹ Chọn Hải Vinh - một làng ven biển ngay cửa sông,

một xã chiến đấu trọng điểm của huyện, người viết có dụng ý muốn chọn mộthoàn cảnh điển hình Bởi vì ở đây là sự đụng độ không cân sức của nhữngthuyền đánh cá của ta với tàu chiến của địch trên biển khơi, đòi hỏi rất nhiều

sự dũng cảm và mưu trí nhưng cũng không tránh khỏi hy sinh Trong tiểu

thuyế Đất mặn Chu Văn đã tập trung miêu tả một thế hệ trẻ anh hùng mang

trong mình tinh thần của thời đại mới, đang tiếp tục truyền thống chiến đấu bấtkhuất và hy sinh lớn lao của cha anh tiến lên làm chủ xã hội, làm chủ vùngbiển, một kỳ tích trước đây chưa hề có trong lịch sử chống ngoại xâm của dântộc Những trang tả cảnh chiến đấu không cân sức giữa các tàu đánh cá của tavới tàu chiến của Mỹ được trang bị tối tân, có sức mạnh áp đảo về vũ khí và

kỹ thuật, những trận chiến đấu anh hùng mưu trí và táo bạo tuyệt vời của quân

và dân xã Hải Vinh Đặc sắc của cuốn tiểu thuyết còn là những trang tả cảnh,

tả tình, những mối quan hệ giữa người với người rất đẹp đẽ, trong sáng Đó làmối quan hệ giữa lãnh đạo cấp dưới, giữa người cán bộ cơ sở và những Đảngviên thanh niên, Đoàn viên trong xã, là tình đồng đội sống chết có nhau trong

chiến đấu, là sự gắn bó khăng khít giữa tiền tuyến và hậu phương Đất mặn là

sự xúc động trước vẻ đẹp của những lý tưởng cao cả, là sự hấp dẫn bởi nhữngphẩm chất cao quý, những tình cảm trong sáng hơn là những vấn đề xã hội

như trong Bão biển Tiểu thuyết Đất mặn ghi nhận những nổ lực rất đáng quý của Chu Văn Về việc khắc hoạ những nhân vật có tính điển hình hoá thì Đất

mặn không có được sự sắc sảo, gân guốc như trong Bão biển Nhưng những

trang tả tả cảnh chiến đấu căng thẳng ở xã Hải Vinh lại khá sinh động và đậmnét Tuy rằng bức tranh hiện thực trong tác phẩm này còn thiếu sự bề bộn,phức tạp và khắc nghiệt vốn có của cuộc sống, song bù lại Chu Văn đã phảnánh kịp thời những vấn đề nóng hổi trong cuộc kháng chiến của quân dânmiền Bắc chống trả sự đánh phá của đế quốc Mỹ Ông đã phản ánh đượcnhững sự kiện lớn lao của đất nước trên dòng chảy của thời cuộc qua trangviết của mình

Đất nước, cách mạng, chiến tranh và ngưêi lính, những chủ đề, hìnhảnh lớn ấy luôn ám ảnh và đặt cho tác giả những suy nghĩ, trách nhiệm sángtạo Chu Văn muốn được nói, được đối thoại tâm tình qua những trang sáchvới tư cách của ngưòi cùng thế hệ và nhiều lúc là đồng đội, đồng chí ChuVăn xem tiểu thuyết là cổ máy, của văn học và ông đã đầu tư nhiều cho tiểu

thuyết trong suốt thời gian dài cầm bút Sau tiểu thuyết Đất mặn Chu Văn đi vào khai thác một hướng đề tài mới Khác với hai cuốn tiểu thuyết trước Sao

đổi ngôi tập trung khai thác đề tài chiến tranh và người lính Trong cuốn tiểu

thuyết này tác giả có ý định chỉ vẽ phác ra tầm vóc sử thi rộng lớn của cuộcchiến tranh giải phóng vĩ đại qua một vài biến cố sự kiện chính, còn chủ yếumọi cố gắng, mọi tâm huyết của nhà văn là dành cho việc khắc hoạ cho được,cho thật chính xác, chân thật và đầy đủ, về cuộc sống chiến đấu, về phẩm chất

tinh thần của người lính,của anh bộ đội cụ Hồ Tác phẩm Sao đổi ngôi đã thể

hiện bài ca nồng thắm của mối tình đồng đội gắn bó thuỷ chung Đó là mộtbài ca vang lên giai điệu hùng tráng, thôi thúc mọi người hãy vượt qua khókhăn gian khổ, vượt qua chết chóc đau thương, để tiến lên hoàn thành sựnghiệp cách mạng vẻ vang Nhưng bài ca ấy cũng còn có cả những biến tấu dadiết và chính những chỗ luyến láy ấy đã cho thấy cái chiều sâu thẳm của nhânphẩm con người Đó là sự thăng trầm của số phận, sự biến đổi của hoàn cảnh,

mà người lính khi đối diện với nó, mặc dù là trớ trêu, là nghiệt ngã, nhưng từ

đó thực sự đã bật lên phẩm chất chói ngời của ánh sáng các vì sao lấp lánh.Bài ca ấy là bài ca lên đường, và bài ca chiến đấu, có nhớ nhung, có đauthương mà không bi lụy, có khát vọng của tình yêu cao thượng mà chẳng tầmthường, có lạc quan yêu đời, yêu người mà không nhàm chán Đó là bài cacủa một thế hệ thanh niên cầm súng sống và chiến đấu trong cuộc khángchiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc ta Dù có mặt ở tuyền tuyến hay ở hậuphương, thế hệ ấy đã có tiếng nói chung, đó là tiếng nói của nhân phẩm, của

sự xả thân cứu nước mà không hề tiếc nuối, không hề tính toán vụ lợi

Tiểu thuyết Sao đổi ngôi đã khái quát cụ thể những đoạn tả quân ta tấn

công vào Sài Gòn, hay những cảnh sinh hoạt đời thường của nhiều lớp ngườitrong thành phố mới giải phóng, vừa sinh động, cụ thể hấp dẫn, lại vừa chongười đọc cảm nhận về không khí chung của thời đại cuốn tiểu thuyết Đọc

Sao đổi ngôi ta như được tiếp xúc với một vốn kiến thức nhiều mặt, từ những

công việc ở hậu phương cho đến đời sống chiến đấu của bộ đội ở chiếntrường, từ tâm lý nguyện vọng uẩn khúc nhỏ nhất của nhân vật, cho đếnnhững vấn đề lớn nhỏ cụ thể đã và đang đặt ra ở nơi này, nơi khác Tất cảnhững cái đó được đưa vào tác phẩm một cách tự nhiên, nhuần nhuyễn không

mang dấu vết nào của sự phô trương hình thức Qua tiểu thuyết Sao đổi ngôi,

bạn đọc đã thấy một Chu Văn với tiếng nói mới Đề tài mới đã góp phần làmphong phú thêm các mảng đề tài trong tiểu thuyết của Chu Văn Mặc dù

không có cái bề bộn phức tạp như trong hai cuốn tiểu thuyết Bão biển và Đất

mặn nhưng không vì thế mà Sao đổi ngôi kém phần hấp dẫn bạn đọc, điều đó

ghi nhận một thành công mới của ChuVăn trong lĩnh vực tiểu thuyết

Có thể nói, Chu Văn đã co nhiều đóng góp rất quan trọng cho nền vănhọc mới Dẫu tài năng phải dàn trải trên diện rộng, ông vẩn xác lập được chổđứng cho mìng bằng sự toàn diện đó Thành công của ông là phần thưởng tinhthần quý giá cho tài năng và nỗ lực riêng của tác giả mà còn là chứng tích chothành công của nền văn học mới

1.2 Vị trí tiểu thuyết Chu Văn trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn từ sau cách mạng thánh Tám đến nay

1.2.1 Giới thiệu chung về khái niệm tiểu thuyết

Xung quanh khái niệm tiểu thuyết (Rôman)có nhiều vấn đề phức tạp.Đitìm một định nghĩa đầy đủ về tiểu thuyết có thể đáp ứng cho mọi trường hợp

trong thực tế văn học là điều khó làm được Như Bakhtin đã nói “Tiểu thuyết

là thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và chưa định hình Những

lực cấu thành thể loại còn đang hoạt động trước mắt chúng ta, thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởng thành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhật của lịch

sử Nòng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa hề dự đoán trước khả năng uyển chuyển của nó” [4, 21] Vì thế các nhà lí luận

phương tây, Trung Quốc và Việt Nam tuỳ theo từng góc nhìn và hoàn cảnhphát biểu, khi thì nhấn mạnh đặc điểm này khi thì nhấn mạnh đặc điểm kiacủa tiểu thuyết

Ở nước ngoài đã có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra lời bàn về tiểu thuyết

như Hêghen, Biêlinxki, Bakhtin Hêghen gọi tiểu thuyết là “Sử thi tư sản

hiện đại” Biêlinxki cho tiểu thuyết là “Sự tái hiện hiện thực với sự thực thần thoại của nó” “là xây dựng một bức tranh toàn vẹn, sinh động và thống nhất” Từ điển Larausseg Grand Larausse Encyclopedique- 1964 của Pháp

định nghĩa: “Tiểu thuyết theo nghĩa xưa là một tác phẩm văn xuôi hay vănvần bằng tiếng Roman địa phương (chứ không phải bằng tiếng la tinh), theođịnh nghĩa ngày nay" là sản phẩm của trí tưởng tượng, một chuyện dài bằngvăn xuôi kể lại một cuộc phiêu lưu nhận xét những phong tục, mô tả nhữngtình hình, những đam mê để gây hứng thú cho người đọc”

Còn những năm 70 của thế kỉ XX thì ý kiến về tiểu thuyết củaM.Bakhtin gần như có ảnh hưởng ở rất nhiều nước trên thế giới.M.Bakhtin đã

có những quan điểm rất chính xác về tiểu thuyết: 1 Thể loại là nhân vật chínhcủa quá trình lịch sử văn học chứ không phải trào lưu trường phái hay phươngpháp sáng tác, bởi vì thể loại là trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật, do đó mỗithể loại như thế có gốc gác như trước để lại dấu ấn cho sau này và mỗi thểloại như vậy nó như lưu giữ một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cáchcảm thụ và nhìn nhận thế giới theo hướng nguyên tắc của chính nó; 2 Tiểuthuyết là sản phẩm tinh thần tiêu biểu nhất của thời đại mới Bởi vì tiểu thuyếtthể hiện được tư tưởng duy văn học mới gắn với thời hiện tại tư duy này gắn

với một thứ triết học mới nhân bản về con người, nhìn nhận con người nhưnhững cá thể độc lập, những con người cá nhân tồn tại với bản ngã của nó vàvới sự đối thoại với những bản ngã khác Ở phương diện này tiểu thuyết hiện

ra như một thể loại đặc biệt, dân chủ; 3 Tiểu thuyết là thể loại ở thời hiện tại,một thể loại đang vận động và phát triển Tiểu thuyết tồn tại với tư cách nhưmột thể loại chủ đạo của văn học hiện đại, nó giễu nhại và thu hút các thể loạikhác vào nó Tính tự phê phán là đặc điểm tuyệt vời của tiểu thuyết; 4 Ngônngữ tiểu thuyết là ngôn ngữ có tính đa thanh Các lớp ngôn ngữ soi sáng lẫnnhau, bổ sung cho nhau, ngôn ngữ dân tộc, thổ ngữ, phương ngữ, từ nghềnghiệp do đó mà thiết lập một quan hệ mới giữa ngôn ngữ và thế giới hiệnthực; 5 Sự thay đổi về toạ độ thời gian Bakhtin thường so sánh tiểu thuyếtvới sử thi (sử thi thời gian và quá khứ hoàn thành, tiểu thuyết toạ độ thời gian

là thời hiện tại giữa trần thuật và đối tượng có khoảng cách rất gần, cho phépngười trần thuật có thể hiểu được nhân vật bằng chính kinh nghiệm sống củamình;6 Nhân vật tiểu thuyết là nhân vật không trùng khít với chính nó: conngười có thể cao hơn thân phận hoặc có thể nhỏ bé hơn tính ngưòi của mình

Bakhtin đặc biệt chú ý đến hai cây bút tiểu thuyết Đôxtôiepxki vàRabơle.Ơ Đôxtôiepxki ông phát hiện tiểu thuyết đa thanh đối thoại về mặt ýthức, đa thanh trong giọng điệu Còn ở Rabơle, M.Bakhtin đề xuất các phạmtrù “văn hoá cười”; “các nhà văn hoá”, giải nghĩa sâu sắc về tiếng cười tiếulâm dân gian, xoá bỏ mọi khoảng cánh, hạ bệ mọi thần tượng, đặt mọi vấn đềlên mặt bằng dang dở, chưa hoàn thiện của cái hôm nay

Ở nước ta giai đoạn trước Cách mạng tháng 8 năm 1945, người bàn về

tiểu thuyết sớm nhất có lẽ là Phạm Quỳnh Trong Bàn về tiểu thuyết đăng trên

Nam Phong (1921) Phạm Quỳnh viết: “tiểu thuyết là loại truyện bằng vănxuôi đặt ra để đánh giá tình tự người ta, phong tục xã hội hay là những sự tích

lạ đủ làm cho người đọc có hứng thú” Sau Phạm Quỳnh có Trọng Khiêm, tác

giả của Kim Anh Lệ sử (1924) trong lời tựa có so sánh sự khác biệt giữa tiểu

thuyết ta với tiểu thuyết Tàu, với tiểu thuyết phương Tây: 1 Tiểu thuyết Tàu

là mấy quyển của cụ ta ngày xưa tả tình nhiều mà tiểu thuyết phương Tây tảcảnh nhiều hơn tả tình; 2 Trong tiểu thuyết ta thường có những cảnh hoangđường mà là tiểu thuyết phưong Tây phần nhiều nói về hiện thực; 3 Ta haynói những chuyện vua chúa, thánh thần kết thúc có hậu mà phương Tây thìchuyện gì cũng nói, nói thì trần thuyết rõ ràng, minh bạch

Ngoài ra các tác giả như Thiếu Sơn (trong Phê bình và cảo luận, Nam kỳ1933) Thạch Lam (trong Theo dòng, Đời nay 1943) “Người ta là người với

tất cả sự cao quý và hèn hạ của người”; Nhất Linh, Khái Hưng (trong nhiều

bài viết đăng báo), Vũ Bằng (trong Khảo về tiểu thuyết, Phạm Văn Tươi xuất

bản, SGK, 1955) cũng có nhiều ý kiến sắc sảo về tiểu thuyết Nhìn chungtrước Cách mạng tháng 8 năm 1945 dường như các nhà lý luận phê bình chưa

có cái nhìn hệ thống về tiểu thuyết, các phát biểu đều dừng lại ở những suytưởng, ý tưởng ban đầu

Sau 1945, các nhà lý luận (cả hai miền Nam Bắc) như Thanh Lãng,Nguyễn Văn Trung, Phan Cự Đệ, Trần Đinh Sử, Hoàng Ngọc Hiến Các nhàvăn như Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài là những người quan tâm nhiều đến tiểuthuyết Thanh Lãng cho rằng: “Tiểu thuyết (Roman) là một truyện tương đốidài, bịa đặt ra cho óc tưởng tượng về một trạng thái có thực của cuộc sốngloài người, đặt câu chuyện vào một khung cảnh xã hội có những đường nétmàu sắc quen thuộc” Nhà văn Nguyễn Công Hoan đưa ra một định nghĩa kháđộc đáo: “Tôi không hiểu các nhà lý luận văn học giải nghĩa tiểu thuyết vànhà tiểu thuyết là gì, theo tôi hay nghĩ nôm na thì tiểu thuyết là một truyện bịa

y như thật Nhà tiểu thuyết là người biết bịa truyện” Nguyễn Đình Thi cũngbàn về tiểu thuyết như sau: “Tiểu thuyết đó là một trong những sáng tạo kỳdiệu của loài người, đó là một đồ dùng, một vũ khí của con người để tìm hiểu

chinh phục dần thế giới và để tìm hiểu nhau và sống với nhau” Người viếttiểu thuyết vẽ lên hình ảnh của một sự vật như một hoạ sĩ đi vào trong tâmhồn của các con người mà diễn đạt những tình cảm vô hình như một nhà thơhoặc như một nhạc sỹ Người viết tiểu thuyết điều khiển các nhân vật và chocác nhân vật va chạm với nhau như một người viết kịch, hoặc một đạo diễnđiện ảnh Người viết tiểu thuyết kể lại các sự việc như một phóng viên và tìmhiểu đánh giá sự việc như một nhà bình luận Có thể nói trong tiểu thuyết có

đủ các loại văn và có cả các ngành nghệ thuật khác nữa”

Cho đến nay, khái niệm về tiểu thuyết tương đối chuẩn xác và người ta

hay sử dụng là định nghĩa về tiểu thuyết trong Từ điển thuật ngữ văn học (của nhóm tác giả Lê Bá Hán; Trần Đình Sử; Nguyễn Khắc Phi): “Tác phẩm tự sự

cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian

và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách, đa dạng”.

Qua những ý kiến trên ta có được một định nghĩa hoàn chỉnh đầy đủ vềtiểu thuyết, có thể ôm trọn mọi thực tế sáng tác Vấn đề dung lượng của tiểuthuyết còn có nhiều ý kiến bàn cãi tuỳ thuộc vào quan niệm của mỗi nước,mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau Như Doãn Quốc Sỹ nói về quan niệm tiểuthuyết phương Tây thì những truyện trên 2000 trang là tiểu thuyết nhưng đốichiếu vào Việt Nam thì sẽ có nhiều tác phẩm bị loại không phù hợp Cho nêncách hiểu “Tự sự cỡ lớn” ở Việt Nam cũng nên hiểu một cách tương đối, kể

cả tiểu thuyết hiện nay

1.2.2 Về khái niệm phong cách

Về khái niệm phong cách cho đến nay có hai phạm trù khác nhau Theo

Từ điển thuật ngữ văn học có phong cách học nghệ thuận và phong cách học

ngôn ngữ Trong đó phong cách học ngôn ngữ thuộc phong cách học

Trong phạm vi này chúng ta nên dùng theo phong cách nghệ thuật là

đúng nhất:”phong cách la quy luật thống nhất các yếu tố của chỉnh thể nghệ

thuật, là một biểu hiện của tính nghệ thuật Không phải bất cứ nhà văn nào cũng có phong cách Chỉ những nhà văn co tài năng, có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Cái nét riêng ấy thể hiện ở các tác phẩm và được lâp đi lập lại trong nhều tác phẩm của nhà văn làm cho ta có thể nhận ra sự khác nhau” [11, 256].

Hiểu theo định nghĩa của Từ điển thuật ngữ văn học về phong cách nhà

văn.Một điều dễ nhận thấy mỗi nhà văn đều tạo cho mình một phong cáchsáng tác riêng biệt.Cũng viết về người nông dân nhưng văn Nam Cao khácvăn Ngô Tất Tố, từ cách xây dựng nhân vật cho đến cách giải quyết vấnđề,cách thức tổ chức tác phẩm.Những cái riêng biệt đó tạo nên phong cáchriêng cho mỗi nhà văn Ở mỗi nhà văn đều có cách cảm nhận riêng, độc đáo

về thế giới về con người Ngoài ra ở họ cũng sử dụng những bỳt phỏp nghệthuật tinh tế trong tỏc phẩm Bên cạnh đó yếu tố tâm lí, cá tính của nhà văncũng hình thành nên phong cách của nhà văn đó "Phong cách của nhà văncũng mang dấu ấn dân tộc và của thời đại”

Nhà văn Nguyễn Đình Thi cũng có quan niệm riêng của mình để viết

văn, đặc biệt là ở lĩnh vực tiểu thuyết: "Tiểu thuyết đó là một trong những

sáng tạo kỳ diệu của loài người đó là một đồ dùng, một vũ khí của con người để tìm hiểu chinh phục dần thế giới và để tìm hiểu nhau và sống với nhau” Với quan niệmvề tiểu thuyết như thế, Nguyễn Đình Thi đã tạo cho

mình một phong cách viết riềng, các tác phẩm của ông mang đâm không khí

chiến tranh, từ Xung kích cho đến Vỡ bờ Vẫn mảng đề tài cũ nhưng không

hề nhàm chán, các sáng tác của ôngn luôn gây được ấn tượng trong lòng độcgiả Nguyễn Đình Thi đã tạo cho mình một phong cách tiểu thuyết rất độcđáo, rất riêng

Không riêng gì Nguyễn Đình Thi, cùng thời kì đó Chu Văn cũng đã có

một quan niệm khá đúng đắn khi sáng tác: “Văn chương phải trọng sự thực

và phải góp phần hữu hiệu vào cuộc vận động, đổi mới của cuộc đời.” Với

quan niệm đó Chu Văn đã thể hiện rất rõ nét trong tiểu thuyết của mình.Từ

Bão biển cho đến Sao đổi ngôi,vẫn mảng đề tài nông thôn quen thuộc, nhưng

Chu Văn đã thổi vào đó một cách cảm, cách nghĩ mới Ông đã có cái nhìnmới mẽ về một vung nông thôn công giáo đang trog thời kì xây dựng chủnghĩa xã hội Chu Văn đã xây dựng các tác phẩm của mình xuyên suốt từ đầuđến cuối,vẫn là quan niệm:xây dựng nông thôn niền Bắc tiến lên chủ nghĩa xãhội Chu Văn đã tạo được một phong cách sáng tác riêng Ông đã góp mộttiếng nói mới trong làng tiểu thuyết Việt Nam từ sau cách mạng tháng Támcho đến nay Bằng những sáng tác,Chu Văn đã tạo được một phong cách tiểuthuyết riêng cho mình

1.2.3 Vị trí tiểu thuyết Chu Văn trong văn xuôi Việt Nam gia đoạn từ sau cách mạng tháng Tám đến nay

Văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 được coi là nền văn học “tiênphong trong các nền văn học chống đế quốc” của thời đại Trong bầu không khí

đó của thời đại, các văn nghệ sỹ đã hăng hái nhập cuộc với tinh thần ngườichiến sỹ, sáng tác của họ phần lớn xoay quanh chủ đề nông thôn, cách mạng vàkháng chiến Là cây bút gắn bó với sự nghiệp đấu tranh và giải phóng dân tộc,Chu Văn thực sự là nhà văn trên nhiều mặt trận, các sáng tác của ông giai đoạnnày đều tập trung viết về nông thôn những con người đang ngày đêm đối mặtvới kẻ thù Đó là những con người đem tâm hồn và xương máu ra bảo vệ tổquốc, những con người tiêu biểu cho tinh thần chịu đựng gian khổ và tinh thầnanh dũng quật cường trong truyền thống dân tộc Việt Nam

Có thể nói rằng, tiểu thuyết là địa hạt thực sự để Chu Văn chứng tỏđược bản lĩnh văn xuôi của mình Tiểu thuyết Chu Văn bám sát sự phát triển

và trưởng thành của một vùng nông thôn công giáo, nếu Bão Biển (1969) mới

là sự trưởng thành của một số Đoàn viên thanh niên - những con người mớitrên mặt trận chống phá kẻ thù đang có âm mưu phá hoại thành quả cách

mạng ở Miền Bắc thì Đất mặn (1975) là sự trưởng thành của những con

người mới đã thực sự nắm giữ thành quả cách mạng,đang tiến hành xây dựng

chủ nghĩa xã hội (CNXH) Sao đổi ngôi (1985) miêu tả những người lính

trong chiến tranh và trong hoà bình Tuy rằng người lính hôm nay vẫn lànhững con người xuất phát từ nông thôn, từ chiến tranh du kích mà ra nhưnggiai đoạn sau đã khác đi rất nhiều về tình thế chiến tranh

Tác phẩm Bão biển được viết vào giai đoạn Miền Bắc hoàn toàn giải phóng và đang bắt tay vào xây dựng CNXH Tiểu thuyết Bão biển ra đời đã

cắm một cái mốc lớn trong đời cầm bút của Chu Văn, đồng thời đánh dấu mộtbước tiến nhất định của tiểu thuyết Việt Nam trên đường phản ánh những biếnđộng phức tạp của xã hội nông thôn miền Bắc Từ đây tên tuổi của Chu Văn

đã trở nên quen thuộc và được sự yêu mến của độc giả Nhà văn đã dẫn bạnđọc thâm nhập vào đời sống thật sự căng thẳng, phức tạp ở một vùng nôngthôn công giáo ven biển bắt đầu bước vào một giai đoạn mới

Ưu điểm chính của Bão biển là đã xây dựng được một bức tranh xã hội

tương đối điển hình Đó là nông thôn miền Bắc đang bước vào giai đoạn mới,giai đoạn xây dựng CNXH Tác phẩm đã dựng được bức tranh xã hội bề bộnphức tạp, đầy mâu thuẫn với sự xung đột quyết liệt giữa lực lượng cách mạng

và bọn phản động đội lốt thầy tu,.Sự việc diễn ra trong tình hình giáo dân

nhiều người còn mê muội Có thể nói trước Bão biển chưa có tác phẩm nào

thành công như vậy Chu Văn đã có một bước thành công nhảy vọt mà khôngphải nhà văn nào cũng làm được, bây giờ trước người đọc, Chu Văn khôngchỉ là một nhà văn có những tập truyện ngắn về nông thôn có giá trị mà còn làtác giả của cuốn tiểu thuyết viết về nông thôn vào hàng xuất sắc của văn xuôi

Việt Nam hiện đại từ sau Cách mạng tháng Tám Để người đọc có thể hìnhdung bức tranh toàn cảnh về một nông thôn công giáo, tác giả đã có ý thứcphối hợp, bao quát cả một diện rộng và nhấn mạnh vào trọng điểm theonguyên tắc có đậm có nhạt Chu Văn đã dựng lại được không khí ngột ngạt bếtắc của một vùng nông thôn công giáo đầy những thế lực phản động, nhữngtàn tích hủ lậu, những tệ nạn khủng khiếp làm đen tối xóm làng, đè nặng lêncuộc sống dân làng Gần như một cuốn tiểu thuyết phong tục,ông miêu tảđược cả những nét ly kỳ lạ,lạ lẫm trong sinh hoạt công giáo cũng như trongđời sống thường nhật của một vùng đất thánh, mang đến cho người đọc nhiềuđiều mới mẻ và bổ ích Trên cái nền ngột ngạt bế tắc của hiện thực, ta thấynổi lên những gương mặt tiêu biểu: cán bộ cơ sở có Tiệp, chủ nhiệm hợp tác

xã Thất, Đoàn thanh niên có: Vượng, Ái, có bọn phản động: Cha Lương DuyHoan, Phạm Văn Độ và bọn phản động làm tay sai cho cha Hoan, chánhTrương Hạp, Mụ Lạc, quản hội Pha ti ma Đặc biệt Chu Văn đã khắc hoạthành công những diễn biến phức tạp trong tâm hồn Nhân- một người phụ nữ

có số phận lẽ loi, trắc trở Ở mỗi nhân vật tác giả đều có những nét chấm pháriêng Nhưng trên hết là nhà văn đã nắm được cái tinh thần chung của conngười vùng nông thôn công giáo, đó là sự đấu tranh gay gắt giữa cái lạc hậuvới cái tiến bộ, cái mới với cái cũ Thành công hơn cả của tác giả là đã miêu

tả được cái không khí ngột ngạt bế tắc của một vùng nông thôn công giáo venbiển nơi đây, cái không khí rất riêng của một vùng đất thánh đang bước vàoxây dựng xã hội mới với đầy những bề bộn, đầy những mâu thuẫn giai cấp và

sự đấu tranh không mệt mỏi của những ngưòi làm cách mạng cơ sở, đangngày đêm phải đối mặt với những khó khăn đang diễn ra từng ngày, từng giờ,đấu tranh với bọn phản cách mạng đội lốt thầy tu làm mê hoặc lòng dân nhằmphá hoại kinh tế của ta, chia tách nhân dân với Cách mạng, với Đảng Trong

Bão biển Chu Văn đã miêu tả rất tỉ mỉ, chân thật cái không khí ngột ngạt đầy

nh÷ng m©u thuÉn của xứ Sa Ngoại - Bài Chung, một vùng đất mà nơi đây đãxảy ra biết bao nhiêu là chuyện, với đầy rẫy những vấn đề phức tạp Đó là sựđấu tranh gay g¾t giữa con người với con người, giữa con người với thiênnhiên Cuộc đấu tranh giữa con người với con người bao gồm đấu tranh giữađịch với ta và đấu tranh trong nội bộ nhân dân Những cuộc đấu tranh nàytrong thực tế, đặc biệt là ở các vùng công giáo đang có sự hoạt động của vàitên phản động đội lốt thầy tu đã diễn ra một cách hết sức gay go, quyết liệt,phức tạp và tế nhị.

Để phản ánh đúng tính chất gay go, quyết liệt trong cuộc đấu tranhđịch - ta ở vùng này, Chu Văn đã tập trung ngòi bút của mình đánh thật mạnh,thật trúng vào những tên phản động lén lút, trá hình để mê hoặc, lừa đảo nhândân, chống phá chế độ mới Trong số này có tên thâm độc, ngoan cố nhưPhạm Văn Độ, có tên hung hăng táo tợn như Lương Duy Hoan; có tên lì lợmđộc ác như Cha Quang Dưới trướng chúng là cả một lũ tay sai: ChánhTrương Hạp, thầy già San, Mụ Lạc lợi dụng hệ thống tổ chức của tôn giáo,bọn này bày ra các tổ chức chính trị phản động như Hội Tận hiến Chúngcho rải truyền đơn xuyên tạc chế độ mới nhằm phá hoại chính quyền ta Đốilập với chúng là đông đảo giáo dân và các nhà tu hành yêu nước và các cán bộ

cơ sở, đảng viên già dặn như Tiệp - đây là nhân vật điển hình cho người côngdân chân chính Qua những cuộc đấu tranh gay go, Tiệp đã trở thành ngọn

đuốc soi đường cho quần chúng địa phương Trong Bão biển bên cạnh cuộc

đấu tranh địch ta còn có cuộc đấu tranh giữa con ngưòi nơi đây với thiênnhiện khắc nghiệt với sức mạnh của mình con ngưòi đã chiến thắng thiênnhiện làm chủ được thiên nhiên

Bộ tiểu thuyết Bão biển thể hiện lòng yêu thương tha thiết của Chu Văn

đối với vận mệnh lịch sử đất nước, những suy nghĩ, những ấp ủ của nhà văn,những đặc điểm tính cách và tâm hồn con ngưòi Việt Nam Những trang sách

đó của ông đã làm cho người đọc thương yêu hơn những cánh đồng lúa chínvàng thẳng cánh cò bay, những đêm trăng thơ mộng, với những xóm làng trùphú, những rừng phi lao bạt ngàn chạy dài về phía chân trời xa tít tắp, nơi ấyphập phồng hơi thở của biển cả Chúng ta như bị say mê trước cảnh thuyền bètấp nập, rồi cảnh mùa lễ hội, mùa đi lễ của những giáo dân nơi đây nhữngcảnh rước lễ đầu dòng thật nhộn nhịp náo nhiệt Mọi giáo dân trong làng đi dựđám rước, nào cờ hoa, nào áo gấm tất cả đều náo nhiệt trong ngày hội này,tiếng cầu kinh, cầu nguyện suốt đêm nghe rầm rầm làm cho nơi đây trở thànhmột ngày hội thật sự Những cảnh gặt lúa ở cánh đồng Sa Ngoại Nó nhộnnhịp trong tiếng cười đùa của những con ngưêi trên cánh đồng làm cho cáikhông khí trầm lặng nơi đây trở nên nhộn nhịp như một ngày hội lao động.Những con ngưòi này đã mang đến Sa Ngoại, một luồng gió mới, hơi thở mớilàm thay đổi màu sắc về hình ảnh đất nước tươi đẹp và tràn ngập ánh sáng,nhưng phải mang trên mình đầy những thương tích của chiến tranh, của cả đóikhổ, của hủ tục lạc hậu, của đấu tranh giai cấp và từ đó càng yêu thêm nhữngngười dân một nắng hai sương, kiên cường đang đứng lên chặt đứt mọi xiềngxích tàn bạo, âm mưu đen tối của kẻ thù, viết nên những trang sử mới chói loàcủa cách mạng.

Có thể nói trong Bão biển Chu Văn đã tạo dựng được một thế giới tinh

thần riêng, sức mạnh của cuộc sống mới đã cuốn hút ông ghi chép, miêu tả

chân thực những sự kiện và chất liệu hiện thực của cuộc đời đó Trong Bão

biển Chu Văn đã sử dụng lối kết cấu đơn giản, xây dựng kiểu nhân vật theo

hai tuyến yêu ghét rõ ràng, đối với bọn phản cách mạng có cha cố Phạm Văn

Độ, Lương Duy Hoan, Cha Phùng,Cha Quang và bọn tay sai, với những nhânvật cách mạng: Tiệp, Thất, Hoà, Ái, Vượng Các nhân vật đó có những thànhcông ở những mức độ khác nhau và cũng khó so sánh với các nhân vật cùngloại rất thành công của văn học trước cách mạng Nhưng có lẽ sự thành công

biểu hiện trước hết đó là Chu Văn miêu tả các nhân vật tích cực rất thànhcông của văn học trước cách mạng Chu Văn đã xây dựng được một hình ảnhchân thực và tương đối hoàn chỉnh về một số cán bộ cơ sở, một Đảng viêncộng sản - nhân vật Tiệp Tiệp là hình tượng người cán bộ cơ sở đầu tiên,người nhóm lên ngọn lửa đấu tranh với kẻ thù để bảo vệ cái mới cái tốt trongcuộc sống, thắp lửa vào đêm tối nhưng lại là người ngã xuống khi mà cuộcchiến đấu với kẻ thù sắp kết thúc Chúng ta thấy ở anh một hình mẫu lýtuởng, một cán bộ cách mạng tiến bộ đứng trước mọi khó khăn sóng gió củacuộc đời mà không hề nao núng, sa ngã, không chịu khuất phục trước mọikhó khăn, thử thách của cuộc sống, thà chết đi để giữ tấm lòng trong sạch vớiĐảng với cách mạng Nhưng anh cũng là con người bình thường trong cuộcsống, có một tình yêu tha thiết với gia đình, với bè bạn, với mọi người tronglàng xóm, anh cũng là một con chiên ngoan đạo trước chúa, có những rungđộng trong tình yêu chân thành đối với hai người con gái Và chính anh cũngtrở thành tấm gương cho tinh thần quên mình vi cách mạng, cho đến nay,Tiệp vẫn là một trong số những nhân vật điển hình về người cán bộ cơ sởđược thể hiện thành công trong tiểu thuyết Việt Nam.

Nếu Bão biển viết về nông thôn miền Bắc trong những ngày đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội sau khi hoà bình mới lập lại thì Đất mặn viết về nông

thôn miền Bắc trong những ngày chuẩn bị cho công cuộc bảo vệ thành quảcách mạng và kháng chiến chống đế quốc Mỹ trước sự đánh phá ác liệt bằngkhông quân và hải quân ra miền Bắc

Cả hai cuốn tiểu thuyết này đều là sự “ứng chiến” kịp thời của tác giả

về đề tài nông thôn miền Bắc trong cuộc kháng chiến chống chiến tranh phá

hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ So với Bão biển, Đất mặn viết có phần

nghiêng về kháng chiến nhiều hơn, đặt ra vấn đề khái quát như về vấn đề haithế hệ cầm súng, vấn đề thái độ nhân dân trước chiến tranh Chính nhờ những

năm tháng sống và lớn lên ở nông thôn, làm việc tiếp xúc với nhân dân, gầngũi, am hiểu nhân dân, nhờ trình độ tổng hợp những hình thái mới của chiếntranh nhân dân đã giúp Chu Văn “thai nghén” và hoàn thành hai cuốn tiểuthuyết nóng bỏng chất thời sự, mở đầu cho mùa tiểu thuyết viết về nông thôn

của các nhà văn miền Bắc Đất mặn là cuốn tiểu thuyết đầu tiên đặt ra vấn đề

nông thôn miền Bắc trong cuộc chống phá chiến tranh phá hoại miền Bắc của

Mỹ Và cũng chính ở cuốn tiểu thuyết này Chu Văn đã đặt ra vấn đề phải biếtnêu bật vai trò quan trọng của thanh niên, vấn đÒ Êy đặt ra tính cấp thiết

không chỉ trong cuộc chiến đấu mà cả trong việc quản lý nông thôn “các

đồng chí bí thư huyện, bí thư tỉnh, tiểu đoàn trưởng, trung đoàn trưởng thời

ấy cũng từ khoảng hai mươi đến ba mươi tuổi, số rất ít trên 30 tuổi Thế sao vẫn lãnh đạo được cách mạng ở các cấp? Bây giờ những thanh niên tuổi ấy phần lớn là lanh lợi hơn ta, được Đảng giáo dục từ bé tại sao họ không được trao quyền?" [30, 276] Thanh niên ở đây là cái nền để Chu Văn đi sâu

vào những khó khăn của thế hệ cán bộ đi trước, lớp cán bộ như bí thư Đảng

Hà Vân mà nhà văn đã quen thuộc như những cán bộ cơ sở trong tiểu thuyết

Bão biển Hà Vân là người cán bộ trưởng thành trong chiến đấu và có quá

trình rèn luyện lâu dài Một bí thư huyện đi sát cơ sở gần gũi nhân dân làngười tự đề ra kỷ luật, học tập hàng ngày Chu Văn đã xây dựng nhân vật

này cũng như nhân vật Tiệp trong Bão biển với nhiều chất lý tưởng mà

không biến nó thành một đạo lý khô khan trìu tượng Vì chất lý tưởng phùhợp với quy luật của cuộc sống

Với những nhân vật điển hình như Thảo, Hà Vân, Chu Văn muốn đềcao lý tưởng con người trong cuộc sống, nâng cao đạo đức trong sáng là cáigốc của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Chu Văn đã cố gắng xây dựng nhữngđiển hình con người mới có sự thống nhất giữa lý tưởng và hành động, giữachính trị và đạo đức qua những hoạt động đấu tranh lớn và cuộc sống hàng

ngày Những nhân vật Lê Thi Thảo, Hà Vân,Chu Thị Mai, Thu Cúc vừa cóbản lĩnh, vừa có tâm hồn phong phú và chan hoà gần gũi với chúng ta.

Chống Mỹ cứu nước là nghĩa vụ thiêng liêng lúc này của dân tộc Mỗingười đến với nó từ một điểm xuất phát khác nhau, với những số phận khácnhau nhưng tất cả đều quy tụ lại như chùm ánh sáng tập trung vào một điểmsáng chói và con người lớn lên trong điểm sáng đó Thu Cúc có giọng hát mêhồn đang dần xa vào con đường lầm lạc nhưng được sự dìu dắt của ngườicộng sản Hà Vân, dưới sự đùm bọc của tình đồng đội bạn bè cô đã trở thànhcon người có ích Hay sự thay đổi của mẹ Tô, của anh Oóch, của Lê HữuPhúc Những chiến công đánh Mỹ hết sức rực rỡ chính là gắn liền và phảihiểu cùng với những chiến công trong tâm hồn và bản lĩnh con người Bằngtất cả những điều ấy, Chu Văn đã chứng minh một chân lý: chúng ta đánhthắng giặc Mỹ không dễ dàng nhưng là một sự tất nhiên Đó là cách nhìnđúng đắn và sâu sắc đào tới những bề sâu của hiện thực cách nhìn âý càngthấm thía khi nó mang đậm cái tình, của nhà văn, thể hiện một tấm lòng nhânhậu, tin tưởng ở sự lớn lên của mỗi con người luôn luôn muốn dùng tình cảmcách mạng để nâng đỡ cảm hoá con người

Tuy Đất mặn còn có nhiều hạn chế, như vấn đề sản xuất ở đây được

phản ánh quá sơ lược và rời rạc, chắp vá, thiếu sự bề bộn, phức tạp nghiệt ngãvốn có của đời sống nhưng bù lại Chu Văn đã có những đóng góp mới và mặt

ưu điểm của tiểu thuyết vẫn là căn bản Tiếp theo Bão biển Chu Văn không

lặp lại mình, ông xông xáo đến những chân trời mới, gắn mình với hiện thựccủa một dân tộc Chu Văn đã đóng góp một loạt hình tượng mới, đặt ra nhữngvấn đề mới vừa nâng cao phẩm chất anh hùng và lòng tự hào của một dân tộcđánh thắng giặc Mỹ vừa đi vào chiều sâu của đạo đức Cộng sản Tấm lòng và

lý tưởng của nhà văn tràn đầy trong tác phẩm Mặc dầu còn một số hạn chế

nhưng Đất mặn vẫn có một sức hấp dẫn riêng và có tác dụng nâng cao tâm

hồn, nhận thức của người đọc

Tiểu thuyết Sao đổi ngôi tập trung miêu tả thế hệ trẻ anh hùng vươn lên

làm chủ xã hội, làm chủ đất nước Cuốn tiểu thuyết nói lên sự trưởng thànhcủa thế hệ cầm súng bảo vệ đất nước Tác giả đã phản ánh một thế hệ trẻ anhhùng mang trong mình tinh thần của thời đại mới, chiến đấu và chiến thắng kẻthù không chỉ dựa vào ý chí tinh thần mà còn bằng trí tuệ, kiến thức, kỹ thuậttiên tiến Nhưng nếu chỉ có những điểm ấy thôi thì cuốn tiểu thuyết này mớichỉ là những báo cáo quân sự được văn chương hoá Cuốn tiểu thuyết đã thểhiện được những mối quan hệ giữa con người với con người rất đẹp đẽ, trongsáng Đó là mối quan hệ giữa người chỉ huy với các chiến sĩ, là tình đồng độisống chết có nhau, là sự gắn kết giữa tiền tuyến và hậu phương Trong tácphẩm này Chu Văn đã thực sự thể hiện một tài năng, một phong cách nghệthuật độc đáo Có thể thấy ở đây một tác giả giàu kinh nghiệm, một trí tuệ dângian thật bình dị và hóm hỉnh Những điều này đã được thể hiện trên tất cảcác bình diện của tác phẩm, từ cách dùng ngôi thứ nhất trong tự sự đến lựachọn một kết cấu hợp lý, từ việc sử dụng từ ngữ chính xác trong miêu tả, biểuhiện đến việc đưa vào những chi tiết thích hợp.Điều đáng nói ở đây là nhữngcái đó đã không tồn tại một cách tách biệt, riêng lẻ mà tất cả đều có mặt nhưtrong một chỉnh thể hợp lý, chặt chẽ

Chu Văn có lối kết cấu thật độc đáo, đó là lối khái quát thông qua cụthể và mang rõ dấu ấn tư duy nghệ thuật của nhà văn Những đoạn tả quân tatấn công vào Sài Gòn, hay những cảnh tả sinh hoạt Tết nhất cũng là tâm trạngcủa nhiều lớp người ở trong thành phố mới giải phóng này, vừa sinh động, cụthể, hấp dẫn lại vừa cho ngưòi đọc cảm nhận về không khí chung bao quát

toàn bộ xã hội lúc bấy giờ Đọc Sao đổi ngôi như được tiếp xúc với một vốn

kiến thức nhiều mặt từ những công việc ở hậu phương cho đến đời sống chiếnđấu của bộ đội ở chiến trường, từ tâm lý nguyện vọng uẩn khúc nhỏ nhất củamột nhân vật cho đến những vấn đề lớn nhỏ cụ thể đã và đang đặt ra ở những

nơi này, nơi khác Tất cả những cái đó được đưa vào tác phẩm một cách tựnhiên, nhuần nhuyễn, không hề mang dấu vết nào của sự phô trương hình

thức Nhưng có lẽ Chu Văn viết Sao đổi ngôi hơi vội có lẽ do chưa đủ thời

gian để tích luỹ về vốn sống nên cuốn tiểu thuyết còn mang dáng dấp của mộtphác thảo, chưa xây dựng được nhân vật điển hình việc miêu tả đang cònchung chung quá, chất hiện thực chiến tranh và người lính chưa nhiều.ở tiểu

thuyết Sao đổi ngôi Chu Văn mới đạt được một kết quả khiêm tốn nhưng dù

sao đây cũng là một cố gắng đáng trân trọng của tác giả

Chu Văn cũng có nhiều thành công khi viết về người phụ nữ và trẻ em.Ông đã ghi lại những hình ảnh đẹp đẽ về người mẹ, người vợ, người em, tầntảo, đảm đang chung thuỷ giàu đức hy sinh (bà Đức, Thảo, Thu Cúc, Mai,

Liễu, Thuỷ ) và các nhân vật trong Bão biển được tác giả khai thác trong

quan hệ gia đình, tình yêu, tình bạn, đặc biệt là trong đấu tranh giai cấp, trongsản xuất, trong đấu tranh chính trị Tác giả nhìn một số nhân vật mang màusắc nhân đạo của những vấn đề lương tâm, trách nhiệm, đạo đức, danh dự,nhân phẩm chung chung nhiều hơn là dưới ánh sáng của quan điểm giai cấpnông dân Nói cách khác Chu Văn luôn nhạy bén với các vấn đề dân tộc, đấtnước và đấu tranh giai cấp

Bão biển, Đất mặn, Sao đổi ngôi là những sáng tác tiêu biểu có giá trị

nghệ thuật của Chu Văn Nói một cách tổng quan hơn sức mạnh của tiểuthuyết Chu Văn là sức mạnh của một trình độ tổng hợp và khái quát của tàihoa và thông minh và hơn thế nữa sức mạnh của Chu Văn là sức mạnh củamột vốn sống giàu có, của sự từng trải am hiểu nông thôn, của những nhân

vật sắc sảo, gân guốc, giàu chất tạo hình Trong đó Bão biển là cuốn tiểu

thuyết có vị trí quan trọng trong văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.Khi nhắc đến tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, nhất là về đề tài nông thôn công

giáo người ta không thể bỏ qua Bão biển của Chu Văn.

Chương 2

PHONG CÁCH TIỂU THUYẾT CHU VĂN THỂ HIỆN

TRÊN MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Hệ đề tài

Đề tài là khái niệm “chỉ các hiện tượng đời sống được miêu tả, phảnánh trực tiếp trong tác phẩm văn học” là “phương diện khách quan của nộidung trong tác phẩm” [11, 110] Trong thực tế cho thấy, trong hành trình sángtạo của mình, mỗi nhà văn đều có một vùng đề tài ưa thích và chỉ có thể viếthấp dẫn về những đề tài đó mà thôi

Như vậy, việc lựa chọn đề tài là một trong những yếu tố quan trọngtrong hành trình sáng tạo của mỗi nhà văn nhưng chưa đủ Đề tài đó chỉ mới

là nguồn tư liệu,là yếu tố quan trọng nhưng quan trọng, hơn là thái độ vàphương thức xử lý đề tài tức là cách chiếm lĩnh hiện thực của mỗi nhà văn

Sức mạnh của tác giả Chu Văn là sức mạnh của một cây bút có trình

độ, có kiến thức tương đối toàn diện (chính trị, triết học, văn hoá, thơ ca vàđặc biệt ông lại là người có có kiến thức về chữ nho uyên thâm, có khả năngtổng hợp, nêu bật được những chủ đề lớn có chiều sâu và tầm khái quát cao,nhưng tựu chung lại ta nhận thấy, đề tài nổi bật luôn được khắc hoạ và nhấnmạnh trong tiểu thuyết Chu Văn đó là đề tài về nông thôn công giáo và chiếntranh Đó là những mảng đề tài thể hiện khá thành công và độc đáo trong tưtưởng Chu Văn

2.1.1 Đề tài nông thôn

Có thể thấy rằng, phần lớn tiểu thuyết Chu Văn viết về đề tài nôngthôn Trong xã hội Việt Nam nông thôn chiếm 2/3 diện tích cả nước Nước ta

là một nước nông nghiệp, nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp Cơ cấu xã hộiViệt Nam là cơ cấu làng xã Một đất nước, một xã hội như vậy thì đề tài về

nông thôn sẽ là một mảng đề tài rất lớn để các nhà văn nhà thơ, khai thác.Trước và sau Cách mạng có không ít các nhà văn, nhà thơ thành công về đề tàinông thôn và người người nông dân.Trong đó Chu Văn là một tác giả tiêu biểu.

Ông thường viết về nông thôn, về những vấn đề mâu thuẫn của đờisống thường nhật sau luỹ tre làng, với những con người đang phải ngày đêmđối mặt với những vấn đề xã hội, giải quyết những mâu thuẫn đời sống đangdiễn ra xung quanh họ, đấu tranh với bọn phản động đội lốt thầy tu Họ lànhững con người nguyện đem tất cả tài trí, tâm huyết của mình để phục vụnhân dân, phục vụ Cách mạng, họ là những con người đứng mũi chịu sào Họ

là hiện thân cho tinh thần chịu đựng gian khổ hy sinh của nhân dân Việt Nam

Hành trình sáng tác của Chu Văn đi từ truyện thơ qua truyện ngắn đếntiểu thuyết Mỗi quãng đường như là sự tiếp nối của những mảng nhỏ trongcuộc sống của một người lính đã trải qua từng giai đoạn kháng chiến trên cácchiến trường Một vùng nông thôn công giáo tiến lên chủ nghĩa xã hội với tất

cả những nặng nề phức tạp, khó khăn gay gắt đã được tái hiện trong Bão biển,

hay một nông thôn đang đầy rẫy những khó khăn trong công cuộc xây dựng

xã hội mới phải xây dựng nếp sống mới ở mỗi người nông dân ở vùng nông

thôn như: Đất mặn, Sao đổi ngôi Là người lặn lội với vùng đồng bằng ven

biển Bắc bộ hàng chục năm, Chu Văn có vốn hiểu biết dầy dặn về nơi này.Nông thôn là mảnh đất màu mỡ để Chu Văn khai thác và hứa hẹn nhiều điềumới lạ

2.1.1.1 Xung đột trong tư tưởng giữa lớp người cũ và lớp người mới

Bão biển thu hút người đọc vì nó đi thẳng vào những vấn đề phức tạp

của đời sống hàng ngày thông qua những việc, những người, nhiều vẻ, nhiềumặt mà tác giả rất quen thuộc ở mộtvùng đất Chu Văn đã trình bày bức tranhgai góc của cuộc đấu tranh ở một xã công giáo vùng ven biển tiến lên chủnghĩa xã hội Chiến tranh đi qua để lại những bộn bề phức tạp Người dân

phải gánh chịu bao thảm hoạ của chiến tranh Đối với một vùng công giáo thìchiến tranh đi qua, cuộc sống nơi đây đã thay đổi, nhưng trong đời sống mỗingười vẫn còn những tàn dư của nếp sống cũ, sinh hoạt cũ, cả trong tư tưởng

và trong suy nghĩ Trong đời sống xã hội vẫn còn những thủ tục lạc hậu,những lễ nghi đình đám kéo dài làm cho cuộc sống người dân ngày càng khókhăn Trước tình hình xã hội đó đã tồn tại hai hệ ý thức, hai tư tưởng khácnhau trong mỗi người dân, trong bộ máy chính quyền cơ sở Một bên lànhững người tiên tiến, có tư tưởng tiến bộ; họ là những người đã từng trải quathử thách của cách mạng, được sự dìu dắt của Đảng và của quân đội, một bộphận nhỏ họ là những thanh niên có nếp sống mới Ngược lại bên kia lànhững người dân lạc hậu, suy nghĩ thiển cận, có lối sống an phận Họ dễ bị lợidụng bị nhầm lẫntrong nhận thức Trong khi đó bọn phản động đội lốt Thầy

tu, đã lợi dụng sự mê muội của các giáo dân để làm phản, lật đổ chính quyềnmới Tình hình này đã xảy ra sự xung đột trong ý thức hệ của hai tư tưởng cũ

và mới Ngay trong một gia đình cũng đã xảy ra sự xung đột trong suy nghĩ

và nhận thức khác nhau Qua câu chuyện của hai chị em Nhân và Aí chúng taphần nào hiểu được xung đột mạnh mẽ của hai cách suy nghĩ khác nhau

- “Ái nín khóc, nhìn thẳng vào mặt Nhân Thì ra chị vẫn nghĩ rằng em gái chị phải trở về với cái thằng ấy ư? Không không thể nào được Dù chết,

Ái cũng không chịu lời.

- Em khôngcòn biết nó.Dù nó giàu có tiền ngàn bạc vạn, em cũng không càn.Em đã quyết là em sẽ xây dựngvới ânh Vượng’’ [28, 16].

Sự xung đột giữa hai tư tưởng mới cũ được Chu Văn thể hiện trongnhiều mặt đời sống củanhân dân xã Sa Ngoại Tiệp là người có năng lực, có

tư tưởng mới, tiến bộ Anh một lòng một dạ quyết tâm xây dựng xã Sa Ngoạingày một đi lên, cuộc sống người dân ngày một ấm no, người dân có quyền tự

do tín ngưỡng nhưng phải trong sáng và lành mạnh, không được nghe theo

bọn phản động để làm hại nước, hại dân Chính vì vậy anh luôn đưa ra nhữngsuy nghĩ mới, có những quyết đoán đúng đắn Anh được mọi người tin yêu vànghe theo Cơ sở để Tiệp có được những việc làm táo bạo như vậy là vì anh

có lòng tin vào Đảng vào cách mạng, vào sức trẻ Tiệp đã gây dựng lại phongtrào thanh niên cho xã, đó là lực lượng cần thiết cho xã hội hôm nay Trongkhi đó Thất là người luôn có tư tưởng cũ, anh luôn sợ Tiệp hơn mình, anhluôn muốn kìm hãm Tiệp, đôi lúc còn đối đầu với Tiệp Một bộ máy chínhquyền như vậy, làm sao đưa phong trào tiến lên được Ta hãy nghe những suy

nghĩ của Thất về Tiệp, để thấy rỏ điều đó “Thất làm thinh, Anh chưa đồng ý

với Tiệp Năm người hội ý công việc ngày mai rồi giải tán Thất vừa đi về vừa bực Anh thấy Tiệp có vẻ choán quyền, cái gì nó cũng quan trọng hoá ra vẻ ta đây, làm mất cả uy tín của mình, rõ ngựa non háu đá” [28, 136]

Không dừng lại ở đó Chu Văn còn đưa người đọc thâm nhập vào cuộcsống toàn diện ở đây, để thấy được những gì đang diễn ra ở cái xã miền biểnnày Trong đó đề cao vai trò của thanh niên, của sức trẻ, của những con người

có suy nghĩ, hành động mới, cụ thể với những việc làm táo bạo, để thay đổicuộc sống nơi đây Với ý nghĩ đắp đê lấn biển là một việc làm đúng đắn vàtáo bạo của Tiệp, lúc đầu anh không được mọi người tán thành ngay nhưngvới quyết tâm của một con người dám nghĩ dám làm, Tiệp đã chiến thắng mặc

dù gặp không ít khó khăn

“Cụ trùm Nhâm tìm đến Tiệp ông lão nhai miếng trầu gợi chuyện rất

thẳng thắn Tôi nghe anh định bàn việc đắp đê ngăn mặn, cái bãi Mập Đớp

ấy ( ) Nhưng cái lối bạo hổ bằng hà thì nhất thiết không nên Anh nghĩ kĩ

mà xem sức mình thì làm thế nào mà hàn được cái miệng ở vùng Mập Đớp Anh làm nên thì không nói làm gì, nhưng anh làm hỏng thì không phải khổ riêng anh, còn có nhân mạng phải đem ra trước sóng gió ( ).Tất cả mọi người đều sợ cái công việc này cả ( ) Tiệp suy nghĩ hai ba ngày liền, chẳng

lẽ bất cứ việc gì hễ có nhiều kẻ đi trước gặp thất bại thì người sau nhất định phải bó tay ư? ( ) Nhất định không phải vì những ý kiến phản đối mà vội vã

bỏ dự kiến lấn biển” [29, 56-57-58].

Dù thấy được những khó khăn trước mắt, gặp nhiều ý kiến phản đốinhưng Tiệp nhất định không sợ hãi, chùn bước trước khó khăn.Với quyết tâmlàm thay đổi bộ mặt làng quê, thay đổi những định kiến, ý nghĩ cũ là không

thể lấn biển được, Tiệp đã không chùn bước Qua việc gọi là “Trêu biển quấy

trời chơi” Chu Văn đã cho thấy sức mạnh của tuổi trẻ, của những tư tưởng

mới tiến bộ của những con dám nghĩ dám làm

Trong Bão biển Chu Văn đã cho ta thấy vai trò rất quan trọng của thanh

niên, của những con người mới Ái một cô gái hiền dịu, đầy sức sống, luôn có

tư tưởng tiếp thu cái mới, say mê cuộc sống mới.Lúc đầu là một cô gái nhútnhát, an phận với một ý nghĩ lấy chồng chăm lo cho gia đình bé nhỏ củamìnhthật tốt Nhưng nhờ sự cỉo bảo của Tiệp của Vượng cô đã trưởng thành,hăng hái tham ả xản xuất,biết tiếp thu cái mới.Nhờ sự cố gắng của bản thân,

sự giáp đỡ của bạn bè Aí đã trở thành kiện tướngtrồng bèo hoa dâu.Lời nhận

xét của bạn bè về sự tiến bộ, tự tincủa Aí: "Những tiếp xúc mới, từng ngày

từng giờ, thay đổi con người Aí Một cô gái rụt rè, nhút nhát đi dự lớp không dám phát biểu ý kiến, xưng cháu với bạn đồng học, bây giờ đã trở thành người bạo dạn, nói năng đâu ra đấy, dứt khoát rành mạch, tin ở mình, biếtcân nhắc giá trị từng lời nói Người ta nhìn rõ một niềm tự tin vững chắc, toát ra từ con người ấy.”[29,162] ở Đất mặn, Chu Văn đã khắc hoạ thành

công nhân vật Thảo- một cô gái có bản lĩnh hơn, gánh vác nhiều công việcnặng nề, khó khăn hơn: Thảo là một thanh niên ưu tú, sẳn sàng gánh váccôngviệc nặng nhọckhi cần thiết.Trong trận đánh nhau với địch trên biển, tàu chiếncủa ta bị phục kích không kịp trở tay, các thuỷ thủ đều bị thương, có người đã

hy sinh,Thảo được giao nhiệm vụ ra cứu tàu và băng bó vết thương cho các

thuỷ thủ,đứng trước tình thế cấp thiết cô đã tự tay lái tàu mặc dù chưa một lần

học lái: “Không liều không được” Thảo nghĩ Cô nhìn địa bàn.Tàu chạy về

đông bắc.Con tàu ra khơi đây.Còn những cái kim khác tên mặt dây đồng hồ thì xoay xoay hoặc đứng khựng.Thảo biết đây là các thứ đồng hồ chỉ áp lực nhiên liệu, tốc độ Nhưng không phân biệt nỗi Cô tự cầm tay lái xoay thử Tàu rẽ phải A, thế này là lái Cô lại xoay ngược lại, tàu rẽ về trái A, thế này

là cậy Thảo lựa chiều cho tàu quay một vòng, vòng rộng Nó theo ngay Cô nói vọng ra ngoài hỏi: “được chưa”thì bên ngoài có tiếng hoan hô “Lái tàu

về căn cứ” [30, 388] Ông muốn đặt vai trò thanh niên cao hơn, hoàn chỉnh

hơn Trước kia là chỗ dựa thì nay là người tham gia lãnh đạo Những conngười này sẽ là chủ nhân tương lai của đất nước Cách đặt vấn đề đó chính làphản ánh sự phát triển của hiện thực cách mạng nước ta, khi hàng loạt bí thưđảng uỷ, chủ tịch xã, chủ nhiệm hợp tác xã là những thanh niên ưu tú

Hiện thực nông thôn được miêu tả trong Đất mặn đời sống còn thấp

kém, trình độ nhận thức của mỗi người dân còn lạc hậu.Một số người lãnhđạo có suy nghĩ, coi thường lớp người trẻ tuổi Tất cả mâu thuẫn của xã hộicủa cuộc sống hàng ngày diễn ra trong không khí mọi người đang gấp rútchuẩn bị cho cuộc chiến đấu chống lại kế hoạch phá hoại miền bắc của đếquốc Mỹ Bên cạnh các đồng chí lãnh đạo trung kiên từ thời chống pháp, có

cả một lớp thanh niên mới lớn lên cùng chế độ Ở đây Chu Văn đã xây dựngmột thế hệ thanh niên trưởng thành trong chiến đấu, ngày càng chiếm đượclòng tin yêu của nhân dân và thể hiển rõ sức mạnh của lớp trẻ Bên cạnh đó lànhững tư tưởng mới, việc làm mới và những hành động táo bạo dám nghĩ dámlàm, họ không ngại gian khổ khó khăn, sẵn sàng xông vào những nơi khókhăn nhất Một thế hệ thanh niên như Thảo, Bích Lợi, Mai, Cam họ lànhững con người của hôm nay, khi đất nước gặp khó khăn, họ sẵn sàng cómặt ở mọi nơi, mọi lúc