Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử nguyễn triệu luật

giúp cho những người yêu thích văn chương, lịch sử,…có thể có những hiểu biếtsâu sắc hơn về con người, sự nghiệp sáng tác, những nội dung chính và các phươngdiện nghệ thuật được thể hiện

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGỌ THỊ MINH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ NGUYỄN TRIỆU LUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨChuyên ngành: Lý luận văn học

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGỌ THỊ MINH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

LỊCH SỬ NGUYỄN TRIỆU LUẬT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Thành Hưng

Hà Nội-2014

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ này là công trình nghiên cứu của riêng tôi,không sao chép của ai Những nội dung của luận văn có tham khảo và sử dụng cáctài liệu, thông tin được đăng tải trên các sách, báo, các trang web, khóa luận tốtnghiệp và luận văn đã được chú thích theo danh mục tài liệu tham khảo của luậnvăn

Tác giả luận văn

Ngọ Thị Minh

Lời cảm ơn!

Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Triệu Luật, tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình từ rất nhiều

phía

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Phạm Thành Hưng – KhoaVăn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

đã tận tình hướng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi thực hiện đề tài này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo đã nhiệt tìnhgiảng dạy tôi trong suốt thời gian học tập tại trường cũng như có những ý kiến đónggóp sâu sắc cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Để hoàn thành luận văn này, tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đếngia đình, bạn bè – những người đã luôn ủng hộ, động viên tôi nỗ lực hoàn thiện đềtài nghiên cứu một cách tốt nhất

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 6/2014

Tác giả

Ngọ Thị Minh

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tiểu thuyết vẫn được coi là “cỗ máy cái” của nền văn học Đối với bất kỳnền văn học nào, việc thiếu vắng thể loại này là một khiếm khuyết đáng buồn.Trong dòng chảy của nền văn học Việt Nam, ở thời kỳ nào tiểu thuyết cũng cónhững đóng góp to lớn về tư tưởng và nghệ thuật Nói về tiểu thuyết, không thểkhông nói đến tiểu thuyết lịch sử - một loại hình mang tính đặc thù của thể loại tiểuthuyết

Tiểu thuyết lịch sử cũng góp một phần không nhỏ vào sự phát triển của dòng vănhọc nước nhà Suốt chiều dài lịch sử văn chương nước nhà, loại hình tiểu thuyết nàyđều đóng góp những tác phẩm có giá trị về nội dung tư tưởng cũng như nghệ thuật

Dù vậy, nhưng chúng ta phải thừa nhận một điều rằng, tiểu thuyết lịch sử có phần

“thiệt thòi” khi chưa thật sự được biết đến nhiều so với các loại hình tiểu thuyếtkhác Chính vì vậy, việc tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử trong sáng tác của nhà vănNguyễn Triệu Luật cũng là cách để chúng ta hiểu hơn về sự vận động và phát triểncủa thể loại tiểu thuyết Việt Nam trong lịch sử văn học

1.2 Nguyễn Triệu Luật là một trong những cây bút tiểu thuyết lịch sử xuất sắctrong những năm 30 của thế kỷ XX Ông cùng với một số tác giả khác như: LanKhai, Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất,… đã làm nên một thời kỳ nở rộ của tiểuthuyết lịch sử Nói như Giáo sư Đinh Xuân Lâm thì đó là biểu hiện của một nền vănhọc yêu nước Tiểu thuyết lịch sử cũng là phương tiện để các tác giả ký thác nhữngtình cảm yêu nước và cũng là nơi độc giả tìm thấy niềm an ủi, ý chí tự hào và lòng

hy vọng thầm kín vào tiền đồ của đất nước

Chọn viết về giai đoạn đau thương của đất nước, nhà văn Nguyễn Triệu Luật làngười có nhiều đóng góp đối với dòng tiểu thuyết lịch sử nói riêng và văn học ViệtNam nói chung Thế nhưng, trong một thời gian dài, tên ông gần như đi vào quênlãng, không hề được nhắc, được biết đến trong các sử sách văn học Chính vì vậy,việc nghiên cứu về tác giả Nguyễn Triệu Luật trong đề tài Luận văn này có thể sẽ

giúp cho những người yêu thích văn chương, lịch sử,…có thể có những hiểu biếtsâu sắc hơn về con người, sự nghiệp sáng tác, những nội dung chính và các phươngdiện nghệ thuật được thể hiện trong các tác phẩm của ông.

Hơn thế, qua những tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật, chúng ta có thể nhìn vàoquá khứ để thấy lại lịch sử dân tộc, bồi đắp thêm lòng yêu nước trong mỗi cá nhân.Việc tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật trên cácphương diện nội dung và nghệ thuật cũng giúp chúng ta định hình một phong cách,một cây bút tiểu thuyết lịch sử trên văn đàn

2 Lịch sử vấn đề

Là một tác giả có những cống hiến cho nền văn học Việt Nam nhưng NguyễnTriệu Luật thực sự chưa được nhiều người biết đến cũng như chưa có nhiều côngtrình nghiên cứu về ông Trong những năm gần đây, thân nhân nhà văn đã tập hợpcác tác phẩm của ông và in lại trong một tuyển tập, tạo điều kiện cho bạn đọc có dịptiếp cận với tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Hội nhà văn Việt Nam cũng mới

tổ chức Hội thảo “Nguyễn Triệu Luật - con người và tác phẩm” được coi như mộtbuổi cấp lại giấy khai sinh cho một con người, một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sửgần như bị quên lãng Sự kiện giúp nhiều người biết được Nguyễn Triệu Luật là ai

và giá trị những tác phẩm văn chương của ông

Khảo sát lịch sử vấn đề cho đề tài Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật, trước tiên chúng tôi tiến hành khảo sát những công trình nghiên cứu về

tiểu thuyết lịch sử Sau đó là những công trình nghiên cứu về Nguyễn Triệu Luậtcũng như những sáng tác của ông

2.1 Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử

Về tiểu thuyết lịch sử, có rải rác những công trình nghiên cứu, bài viết, phê bìnhcủa nhiều tác giả Nhìn chung, các tác đã đưa raquan niệm của mình xoay quanh cácvấn đề về tiểu thuyết lịch sử Dưới đây, chúng tôi sẽ đi vào khảo sát một số côngtrình nghiên cứu và một số bài viết tiêu biểu của các tác giả về thể loại này

Trước tiên có thể kể đến công trình của nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong Văn học Việt Nam thế kỉ XX, chương 3 về tiểu thuyết lịch sử Trong đó, tác giả đã nhận

định: Tiểu thuyết lịch sử “có thể soi sáng những thời kì quá khứ con người đã trảiqua với mục đích rõ ràng là gạn lọc những tình trạng tiến thoái lưỡng nan của thờiđại Nó giúp ta làm những bảng so sánh, đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia Tácgiả tiểu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ như một khí cụ để vẽ lên những điểm tươngđồng giữa quá khứ và hiện tại và do đó làm sáng tỏ hiện tại” [10; tr.179] “Tiểuthuyết lịch sử trước hết phải là tiểu thuyết, là thế sự, là chất “văn xuôi”, là cuộc sốngmuôn màu, muôn vẻ của con người và thiên nhiên” [10; tr.192].

Tác giả cũng phân biệt hai khái niệm: Tiểu thuyết lịch sử (roman historique) và lịch sử được tiểu thuyết hoá (histori romancé) Theo ông, tiểu thuyết lịch sử là lấy

việc tái hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục đích sáng tác Trong tácphẩm có hư cấu nhưng bị chi phối bởi cái nhìn chủ quan của nhà văn Có khi nhàvăn chỉ xem lịch sử là phương tiện, là chất liệu để viết tiểu thuyết Nhà văn dùnglịch sử để thể hiện quan điểm nào đó của mình hoặc cắt nghĩa vấn đề hiện thực hôm

nay Còn lịch sử được tiểu thuyết hoá nghĩa là nó sử dụng gần như toàn bộ sự kiện

lịch sử, không khí lịch sử, nhân vật lịch sử Người viết trung thành tuyệt đối vớilịch sử, mượn hình thức tiểu thuyết để thể hiện những vấn đề lịch sử Bởi vậy, trong

lịch sử được tiểu thuyết hoá, sự kiện được đặt lên hàng đầu, nội tâm, cá tính nhân

vật hầu như không được miêu tả Mặt khác, hư cấu là đặc trưng của tiểu thuyết, cho

dù đó là tiểu thuyết lịch sử, thế nên trong tiểu thuyết lịch sử vẫn có hư cấu nhưng

mức độ đậm nhạt thế nào là do phương pháp sáng tác Nếu nhà văn sáng tác theokhuynh hướng hiện thực chủ nghĩa thì thường tôn trọng sự kiện, mức độ hư cấu nhạthơn Nếu nhà văn sáng tác theo khuynh hướng lãng mạn chủ nghĩa thì yếu tố hư cấuđậm đặc hơn, sự kiện lịch sử chỉ là phương tiện để nhà văn chuyển tải một thôngđiệp nào đó đến hiện tại

Bên cạnh công trình của nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ, có thể kể đến Luận án

Tiến sĩ của tác giả Bùi Văn Lợi mang tên: Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ XX đến 1945 (Diện mạo và đặc điểm) Trong công trình của mình,

tác giả đã đưa ra khái niệm về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và quá trình hình thành,phát triển của thể loại này từ những năm đầu thế kỷ 20 đến 1945 Những đặc điểm

về nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử qua từng giai đoạn cũng được tácgiả làm rõ và nêu bật lên trong công trình của mình với những dẫn chứng cụ thể.Theo quan niệm của tác giả thì tiểu thuyết lịch sử là “những tác phẩm mang trọnđặc trưng của thể loại tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, là cảmhứng sáng tạo nghệ thuật Ở đây tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hưcấu, tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc Tiểuthuyết lịch sử tuy mượn đề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh,

xa rời với thực tại, thời thế hiện tại”.[30, tr.23]

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả của tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ

đã khẳng định: “Bản chất của tiểu thuyết là “thế sự”, dù là tiểu thuyết lịch sử Mộtcuốn tiểu thuyết lịch sử chỉ minh hoạ lịch sử, từ đầu chí cuối chỉ toàn vua quan âmmưu tranh giành quyền lực, còn đời sống người dân thế nào, biến cố lịch sử đó ảnhhưởng đến họ ra sao, tác giả không quan tâm: tôi cho cuốn sách đó không phải làtiểu thuyết đúng nghĩa Tôi biết có người nêu ra vấn đề: lịch sử như cái đinh đãđóng vào tường; người viết tiểu thuyết lịch sử có thể tuỳ thích “treo” vào đó nhữngbức tranh của mình Tôi thì quan niệm người viết tiểu thuyết lịch sử phải tôn trọngnhững gì đã được ghi vào lịch sử” [13]

Khi nói về Sông Côn mùa lũ, ông cũng tâm sự: Khi viết tiểu thuyết lịch sử tôi

chú trọng phần tiểu thuyết hơn phần lịch sử Nhưng trong phần lịch sử, tôi khôngdám mạnh tay gạt phăng những gì còn ghi lại trong tài liệu lịch sử Tôi chia nhân

vật Sông Côn mùa lũ thành 2 tuyến: tuyến những nhân vật lịch sử, tôi giữ lại những

nét chính, chỉ giải thích hoặc cải chính những sự kiện lịch sử theo quan điểm củatôi Tuyến thứ nhì là đám đông dân chúng vô danh không ghi trong sử sách Chính

ở tuyến này tôi tự do tưởng tượng và dùng họ để diễn giải lịch sử theo ý mình, và qua họ, cho lịch sử thêm phần da thịt của tiểu thuyết [7]

Trong Lời ngỏ của tập tiểu thuyết lịch sử Gió lửa, Nam Dao cho rằng: “Biến

cố lịch sử trở thành đối tượng đem soi dưới lăng kính chủ quan, nhào nặn lại để rồi,qua ngòi bút người viết, thành tiểu thuyết dã sử Soi rọi vào những vấn đề nhânquần xã hội và thân phân phận con người trong quá khứ là cách đi tìm sự sống tiềm

ẩn trong lịch sử Lịch sử đó là lịch sử sống Loại chính sử biên niên đơn thuần ghilại lịch sử chết Nó thường bịt ít nhất một trong hai con mắt ta lại” [6].

Trong bài viết khác với tiêu đề Về tiểu thuyết lịch sử, Nam Dao một lần nữa

đưa ra quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử “mang khảnăng phê phán hiện tại qua cách đảo ngược và xoay ngang những biến cố, cũng nhưtính chất những con người trong quá khứ Tiểu thuyết lịch sử trên giai đoạn này,không trốn chạy, không lẩn vào quá khứ để chiếm hữu và tái tạo lịch sử Tiểu thuyết

là sự dấn thân của nhà văn nhằm phục sinh một hiện tại cần tháo gỡ hầu thoát khỏinhững bế tắc tiêu vong Vì thế tiểu thuyết lịch sử hoá ra một tập hợp những dựphóng về một tương lai có thể có được” [6]

Tác giả Phạm Xuân Thạch cho rằng “vừa có vừa không” cái gọi là”tính chânthực lịch sử” của tiểu thuyết Bởi điều này còn phụ thuộc vào cách quan niệm “tínhchân thực lịch sử” là gì Những tư liệu về lịch sử luôn là cái phần quá khứ hiện diệntrước nhận thức của hiện tại Nó luôn luôn là một cái gì không đầy đủ Ngay đếnmột nhà sử học đích thực thì suy diễn nhiều khi vẫn là thao tác bắt buộc Trongtrường hợp này tính chân thực về đề tài lịch sử của một cuốn tiểu thuyết thực chất là

sự xung đột giữa cái nhìn cá nhân và những giá trị cộng đồng Chi tiết trong tácphẩm là sản phẩm của hư cấu, mặt khác, nó lại thuộc về những trải nghiệm cá nhân

và có tính cá biệt Do đó việc đòi hỏi tính xác thực của những trải nghiệm cá nhân

và những hiện tượng cá biệt luôn là câu hỏi khó giải quyết Mặt khác, chúng ta phảithừa nhận rằng, lịch sử nhiều khi không phải là cái đích cuối cùng của tiểu thuyết.Thông qua hư cấu, nhà văn đặt ra vấn đề về sự giải thoát, niềm tin tôn giáo, thamvọng và hạnh phúc, quyền lực và thân phận con người Nhà văn có thể là kẻ táihiện lại những phần khuất lấp của lịch sử, là kẻ suy tư về những vấn đề của lịch sử Suy cho cùng, lịch sử cũng chỉ là chất liệu để phản chiếu những vấn đề của ConNgười ở tầm phổ quát [49]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong một bài trả lời phỏng vấn đã dẫn ranhiều cách viết tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết hoàn toàn gồm các nhân vật lịch sử,tiểu thuyết gồm những nhân vật lịch sử trộn lẫn những nhân vật hoàn toàn hư cấu,

tiểu thuyết chỉ toàn là nhân vật hư cấu nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất định.Nhưng theo tôi, dù ở loại nào, tựu chung đối với người viết có hai vấn đề Thứ nhất

là về tư liệu: Cần nắm vững những tư liệu liên quan đến thời kì mình viết, từ kinh

tế, chính trị, xã hội, triết học Thứ hai, về hư cấu: Ta đã gọi là tiểu thuyết thì phải

hư cấu Đó là sự tưởng tượng, sự hoà trộn nhuần nhuyễn giữa thực và hư, giữa lịch

sử và hiện tại, giữa tri thức và cảm xúc”

Qua các công trình nghiên cứu cũng như các bài phát biểu trên báo chí, trảlời phỏng vấn, ta có thể thấy các tác giả đều xoay quanh khái niệm tiểu thuyết lịch

sử, vấn đề viết tiểu thuyết lịch sử như thế nào và mối quan hệ giữa tính hư cấu nghệthuật và tính chân thực lịch sử Về cơ bản, các tác giả đều thống nhất ở quan điểm:tiểu thuyết lịch sử phải đảm bảo hai yếu tố là tiểu thuyết và lịch sử Mức độ đậmnhạt giữa hai yếu tố này còn tuỳ thuộc vào bút pháp mà mỗi nhà văn lựa chọn khisáng tác

2.2 Những công trình nghiên cứu trực tiếp về tác giả Nguyễn Triệu Luật

Có thể nói những công trình nghiên cứu trực tiếp về tác giả Nguyễn Triệu Luậtkhông nhiều Đặc biệt chưa có một công trình nghiên cứu nào về thế giới nghệ thuậttrong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật một cách toàn diện với dung lượngthích đáng Dựa trên các nguồn tư liệu sau đây, chúng tôi tóm lược lại những ý kiếnđánh giá xung quanh những tác phẩm của ông: Thứ nhất là phụ lục các bài viết, phê

bình, nghiên cứu trong Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật do con trai

nhà văn là ông Nguyễn Triệu Căn tổng hợp và in lại; thứ hai là các bài phát biểu

tham luận tại Hội thảo Nguyễn Triệu Luật (1903 – 1946) Con người và sự nghiệp do Hội nhà văn Hà Nội tổ chức được tập hợp in lại trong cuốn Nguyễn Triệu Luật – Con người và tác phẩm (Nxb Lao động, Hà Nội, năm 2013).

Trước tiên, có thể kể đến công trình nghiên cứu của Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại về tác giả Nguyễn Triệu Luật Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan.

Trong công trình nghiên cứu này, Vũ Ngọc Phan xếp Nguyễn Triệu Luật vào danh

sách các tác giả viết kí sự lịch sử cùng với các tác giả như Phan Trần Chúc, Đào

Trinh Nhất, Trần Thanh Mại, Trúc Khê Ông cho rằng, viết lịch sử kí sự thì “nhà

văn có thể viết một cách tỉ mỉ những việc cá nhân không ảnh hưởng gì đến dânchúng mà chỉ có cái thú vị riêng của nó thôi Không những thế, khi viết một quyểnlịch sử kí sự, nhà văn lại cần phải lưu tâm đến những việc tư lắm, lối ấy cũng gầnnhư lối chép dã sử vậy Còn như viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chỉ phải căn cứvào vài việc cỏn con đã qua, rồi vẽ vời cho ra một truyện lớn, cốt giữ cho mọi việcđừng trái với thời đại, còn không cần phải toàn sự thật” [43; tr.489, 490] Tác giảcòn dẫn lời của một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử Pháp “Lịch sử với tôi chỉ là mộtcái đinh để tôi treo các bức hoạ của tôi thôi”.

Tiếp đó, tác giả Vũ Ngọc Phan đi vào giải thích thế nào là lịch sử ký sự và thếnào là lịch sử tiểu thuyết Ông cũng đã đi đến kết luận: “Nguyễn Triệu Luật đãkhông coi lịch sử là một cái đinh để ông treo các bức họa của ông, vậy tôi dámquyết ông cho in mấy chữ “lịch sử tiểu thuyết” ngoài bìa là sai” [16; tr.155]

Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan cũng nhận thấy những ưu điểm trong lối viết củaNguyễn Triệu Luật: “Tôi nhận thấy Nguyễn Triệu Luật đã xếp mọi việc khéo, có nhữngđoạn tự nhiên, tuy là nhắc nhở đến một điển tích hay một sự tích mà không cầu kì,không làm vướng động tác Văn ông sáng suốt, những lời nói của người xưa vừa hợpthời, vừa có ý nghĩa Thật là một lối văn thích hợp với một quyển lịch sử kí sự” VũNgọc Phan đồng thời cũng phê bình Nguyễn Triệu Luật Theo ông, tác giả nên để ba

quyển Bà Chúa Chè, Loạn Kiêu binh, Chúa Trịnh Khải vào một quyển thôi Bởi vì,

trong đó có sự trùng lặp câu văn về cả ý lẫn lời Ông nhận thấy Nguyễn Triệu Luật rút

tài liệu từ Hoàng Lê nhất thống chí, nhiều đoạn trong Chúa Trịnh Khải gần như được dịch lại, “được cái ông dàn việc khéo và biết thận trọng trong dùng tài liệu Nếu ông

biết loại bớt những cái rườm rà ra, như lời bàn, những điều so sánh vô lí, những sựgiảng giải không đâu, thì những thiên kí sự của ông sẽ được nhẹ nhàng biết bao! Khiviết về những người thời xưa, ông đã không thể quên được những cái ông viết về thờinay Bởi thế ông hay đem những việc cổ kim ra so sánh, thành ra ông hay bàn suôngtán hão, lắm khi ra ngoài cả vấn đề” Tuy vậy, cuối bài viết, Vũ Ngọc Phan vẫn khẳngđịnh “trong số các nhà văn viết lịch sử kí sự, có lẽ lối văn của Nguyễn Triệu Luật là lốivăn gọn gàng và sáng suốt hơn cả” [43, tr.396, 397]

Sau bài viết bàn về Nguyễn Triệu Luật của Vũ Ngọc Phan, Trúc Khê cũng có bài

viết với tiêu đề: Bà Chúa Chè có phải là cuốn lịch sử ký sự hay không? Ông cho

rằng: “Bà Chúa Chè cũng vẫn là cuốn tiểu thuyết chứ không nên coi là lịch sử ký

sự” Trúc Khê cũng đã đưa ra những dẫn chứng cụ thể trong tác phẩm Bà Chúa Chè

để khẳng định ý kiến của mình Cuối cùng ông kết luận: “tôi phải ngợi khen Luật lànhà tiểu thuyết rất có công kê cứu sử học, ông có ý muốn người ta trong khi đọc tiểuthuyết mà đồng thời chính là ôn lại những đoạn lịch sử dĩ vãng của nước nhà”.Nhà văn Lan Khai lại nhận xét khả năng viết tiểu thuyết lịch sử theo lối “chútrọng về sự thực” của Nguyễn Triệu Luật như là một ưu điểm Ông cho rằng: “Cũngnhư tôi, ông Nguyễn Triệu Luật viết tiểu thuyết lịch sử Nhưng khác với tôi, ôngLuật riêng chú trọng về sự thực, trong khi tôi chỉ khuynh hướng về nghệ thuật Đọc

Gái thời loạn, Ai lên Phố Cát, Chiếc ngai vàng, Cái hột mận, nếu người ta mơ màng, say đắm bởi những cái có thể có được thì đọc Hòm đựng người và Bà Chúa Chè, người ta phải sống đầy đủ những cái đã có rồi Cái hay của ông Luật là ở chỗ

ấy”[16; tr.163]

Lan Khai cũng tiếp tục nhận định của mình với việc đánh giá các truyện vàngười của Nguyễn Triệu Luật “hoạt động hiển nhiên, không được ông tô điểm chonhưng cũng không bị ông làm mất đi bản sắc Đọc các tiểu thuyết của ông tức làxem các bức ảnh Người có thể mất đi rồi, cảnh có thể khác đi rồi, mà hình ảnh vẫn

là hình ảnh thực của những người và cảnh đã có thực” [16; tr.163]

Theo quan điểm của Lan Khai thì khi đọc tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật,người đọc như được đắm mình trong khung cảnh thời đại mà ông viết nên Bởinhững hình ảnh thực của con người cũng như cảnh đã được nhà văn tái hiện lại vớinhững gì chân thực nhất Đây cũng là điểm khác biệt, nét đặc trưng trong những tácphẩm của Nguyễn Triệu Luật so với các tác giả viết tiểu thuyết lịch sử đương thời

Nhà văn Lê Văn Ba trong bài viết Nguyễn Triệu Luật: Tiểu thuyết lịch sử - Văn hóa lịch sử tiểu thuyết đã tập trung lý giải nguyên nhân Nguyễn Triệu Luật lựa chọn

con đường trở thành nhà văn, nhà viết tiểu thuyết lịch sử Theo đó những nguyênnhân chính được tác giả đưa ra đó là: Nguyễn Triệu Luật là một nhà văn, đồng thời

là một thầy giáo dạy sử Hơn nữa, ông lại là con nhà gia thế, dòng dõi đại nho.Chính vì vậy, ông được thấm đẫm trong lòng ngay từ ngày thơ bé hồn cốt lịch sửmột thời vua chúa với cả tầng sâu văn hóa, kiến trúc, y phục, ngôn ngữ giao tiếp,phong cách sống,… Lê Văn Ba đã khẳng định: chính cái điều “hơn mọi người” này

đã mang lại cho tiểu thuyết lịch sử của ông một hấp lực riêng trong rất nhiều tiểuthuyết lịch sử đang “nở rộ” Tiếp đó, tác giả cũng tập trung lý giải những thế mạnh,những điều làm nên sự khác biệt của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Nhữngluận điểm chính mà nhà văn Lê Văn Ba đưa ra đó là: Trước hết là ông đã viết nhưông đã nghĩ: “Dùng văn chương phục dựng lại cho người hôm nay chiêm ngưỡng tựhào cái hôm qua chỉ còn là ảo ảnh, nỗi niềm hoài cổ… Chính vì thế, đọc tiểu thuyếtlịch sử của Nguyễn Triệu Luật người đọc thấy hết sức thú vị và tài tình cái sự kể vềkhông khí nhiễu nhương một thời lịch sử đặc biệt nước nhà vừa có vua vừa có chúa,đàng trong và đàng ngoài,…” [16; tr.90].Điều quan trọng thứ hai làm nên sự khácbiệt trong những tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật đó là việc viết tiểu thuyết lịch sửgiúp ông ký thác tâm sự của mình Ông “viết để giải tỏa ẩn ức, viết để tri ân nhữngngười đã giúp mình thay lốt vượt tường” [16; tr.90].Tuy nhiên, cuộc đời của nhàvăn Nguyễn Triệu Luật vẫn là một bí ẩn đối với ngay cả gia đình ông

Tiếp tục với những nghiên cứu về tác giả Nguyễn Triệu Luật được tập hợp lạitrong cuốn: Nguyễn Triệu Luật – Con người và tác phẩm, có thể kể đến bài viết:

Tính lịch sử: Khả năng và mức độ qua tiểu thuyết Bà Chúa Chè của PGS.TS Phạm

Tú Châu Qua đó, tác giả cho rằng tuy tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật như thật

nhưng không hề thiếu đi các yếu tố hư cấu, chỉ lấy sử làm cái khung để từ đó tưởngtượng mà thôi [16; tr.105] Tác giả đã so sánh hai tác phẩm Hoàng Lê nhất thốngchí và Bà Chúa Chè để chỉ ra những điểm khác biệt, những chi tiết hư cấu trong haitác phẩm này để thấy được khả năng sáng tạo của ngòi bút Nguyễn Triệu Luật Ôngcũng nhận định tác phẩm dựa trên tư liệu lịch sử xác thực mà vẫn có sự tô vẽ hợp lý,không hề khô khan, gò bó Được như vậy, một phần là nhờ “kiến thức song trùng”(vừa thông thạo Hán học, vừa am hiểu Tây học) của nhà văn [16; tr.114]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cũng có một bài viết với tựa đề: Những quan

niệm sáng tác tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Nguyễn Triệu Luật Trong đó, ông đã

khái quát những quan niệm sáng tác của nhà văn Nguyễn Triệu Luật Cuối cùng,ông đã phân chia tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật thành ba loại khác nhau:Thứ nhất là những tiểu thuyết mà nhân vật và sự kiện có thật 100%, thứ hai lànhững tiểu thuyết có nhân vật và sự kiện do tác giả tưởng tượng ra và thứ ba là trộnlẫn cái hư và cái thực với nhau

Tác giả Nguyễn Chí Tình cũng có bài viết: Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật đã đánh giá: “Nguyễn Triệu Luật đã nghiên cứu khá công phu và tỏ ra có

trách nhiệm với sự thực lịch sử cả những khi ông đã đẩy ngòi bút hư cấu của mình

đi khá xa Thiết tưởng những người viết lịch sử, làm phim lịch sử ngày nay và chỉnhững người chỉ nghĩ đến chính sử, có thể tìm thấy ở tác phẩm của Nguyễn TriệuLuật không ít trang viết bổ ích”[16; tr.214].Ông cũng đánh giá cao việc nghiên cứulịch sử công phu và tinh thần trách nhiệm của nhà văn với lịch sử ngay cả những khi

“ông đẩy ngòi bút của mình đi khá xa”

Bài viết với tựa đề: Đau đáu về người viết tiểu thuyết lịch sử bị lãng quên, tác

giả Dương Yến, Hồng Mây đã nói lên một sự thật đau lòng đó là một nhà văn vớinhững cống hiến lớn cho nền văn học nước nhà – nhà văn Nguyễn Triệu Luật,nhưng lại bị “lãng quên” Trong một thời gian dài, tên ông gần như đi vào quênlãng, không hề được nhắc, được biết đến trong các sử sách văn học Tiếp đó, các tácgiả cũng nhận định: “ông Luật đã để lại cho đời một gia tài văn chương quý giá,nhưng cuộc đời của ông chính người nhà cũng không biết rõ” [16; tr.261]

Trên đây là tập hợp những bài nghiên cứu, tham luận,… bàn về những vấn đềliên quan đến những tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật Trong quá trình khảo sát tưliệu, chúng tôi nhận thấy có hai công trình Luận văn Thạc sĩ nghiên cứu về NguyễnTriệu Luật với quy mô và dung lượng đáng kể Bên cạnh đó, trong một bản niên

luận cũng đã chạm đến một khía cạnh trong hai tác phẩm của tác giả này đó là: Bà Chúa Chè và Hòm đựng người.

Trước tiên có thể kể đến Luận văn Thạc sĩ Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật của tác giả Mai Thị Thanh Hà ở Đại học Vinh, năm 2009 Trong

đó, tác giả đã khảo sát phong cách lịch sử của nhà văn Nguyễn Triệu Luật trên cácphương diện như: việc lựa chọn đề tài, cảm hứng sáng tạo và hình thức nghệ thuậtđược thể hiện trong các sáng tác của ông Từ đó, tác giả Mai Thị Thanh Hà cũnglàm nổi bật phong cách của Nguyễn Triệu Luật trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX đến năm 1945

Công trình Luận văn Thạc sĩ tiếp theo mà chúng tôi muốn kể đến ở đây là của

tác giả Đặng Thị Hương Liên mang tên Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật dưới góc nhìn văn hóa và thi pháp Với hướng tiếp cận của mình, tác giả đã soi sáng

những tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật dưới góc độ văn hóa và thi pháp.Trong đó, tác giả Đặng Thị Hương Liên đã khảo sát những biểu hiện văn hóa cũngnhư thi pháp trong những tác phẩm của nhà văn này với những dẫn chứng cụ thể, rõràng Qua đó, người đọc có thể hình dung được không gian văn hóa Việt Nam thời

kỳ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Bên cạnh đó, những đặc trưng về mặt thipháp cũng Nguyễn Triệu Luật cũng được tác giả khái quát lại một cách khá cụ thể,chi tiết

Nói tóm lại, qua tất cả các công trình mà chúng tôi đã khảo sát, chưa có mộtcông trình nào khảo sát về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử NguyễnTriệu Luật với một dung lượng thích đáng Những bài viết, những công trình nghiêncứu như đã kể trên chỉ tập trung vào một hoặc một số khía cạnh nhất định trongnhững sáng tác của Nguyễn Triệu Luật.Chính vì nó chưa bao quát được hết nhữngđặc điểm về nội dung cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn Bởi vậy, trong

đề tài luận văn của mình, chúng tôi muốn thực hiện điều này, đó là giải mã, kháiquát lại những yếu tố chính trong thế giới nghệ thuật của nhà văn Nguyễn TriệuLuật Chúng tôi sẽ giải quyết vấn đề này trong các chương của phần nội dung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Trong đề tài Luận văn của mình, chúng tôi nghiên cứutiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật qua những biểu hiện của thế giới nghệthuật trong các sáng tác của ông Thế giới nghệ thuật ấy bao gồm toàn bộ nội dung:hiện thực cuộc sống, con người, xã hội,… cũng như các phương thức nghệ thuật:

cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ, giọng điệu,…

Phạm vi nghiên cứu: Chúng tôi khảo sát 8 tiểu thuyết lịch sử của tác giả Nguyễn

Triệu Luật như sau: Bà Chúa Chè, Chúa Trịnh Khải, Loạn Kiêu binh, Hòm đựng người, Ngược đường Trường Thi, Rắn báo oán, Thiếp chàng đôi ngả, Bốn con yêu

và hai ông đồ.

4 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài Luận văn của mình đó là:

Xác định vị trí của tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật trong dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam cũng như những đóng góp của ông cho nền văn học nước nhà

Tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từ phương diện nội dung cũng như các phương thức biểu hiện

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài luận văn này, chúng tôi tiến hành một số phương pháp chủyếu như sau:

5.1 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Tiếp cận thi pháp học là một trong những phương pháp nghiên cứu văn học.Nghiên cứu thi pháp văn học là nhân mạnh bản chất nghệ thuật của tác phẩm, làxem xét tác phẩm văn học như là một chỉnh thể thống nhất giữa các thành tố, cáccấp độ nghệ thuật Mục đích của nghiên cứu thi pháp chính là nhằm chỉ ra cái bảnchất nghệ thuật của tác phẩm, chỉ ra lý do tồn tại của hình thức nghệ thuật

Nói tóm lại, thi pháp học là nghiên cứu hình thức nghệ thuật của tác phẩm vănhọc, nhưng không phải là nghiên cứu một cách biệt lập, mà trong mối quan hệ vớinội dung, để chỉ ra cái đặc trưng nghệ thuật của tác phẩm, của quá trình văn học.Vận dụng phương pháp tiếp cận thi pháp học trong đề tài luận văn của mình,chúng tôi đi vào nghiên cứu các phương diện trong thế giới nghệ thuật qua các sángtác của tác giả Nguyễn Triệu Luật Đó cũng chính là những khía cạnh của thi pháphọc như: Nghệ thuật xây dựng kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuậttrần thuật,… Tuy nhiên, các yếu tố đó không phải được nghiên cứu một cách biệtlập mà nó không tách rời nội dung trong các tác

phẩm của Nguyễn Triệu Luật.

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng chỉ ra bản chất nghệ thuật của tácphẩm và lý do tồn tại của các hình thức nghệ thuật đó

5.2 Phương pháp lịch sử - xã hội

Phương pháp lịch sử - xã hội là một phương pháp nghiên cứu văn học có cơ sở

là hoàn cảnh, điều kiện xã hội và tiến trình phát triển của chính bản thân văn học

Ưu điểm của phương pháp này là: “đặt hiện tượng văn học vào bối cảnh của xã hội

để nghiên cứu Bằng cách đó, hiện tượng văn học sẽ được nhìn nhận trong nhữngmối quan hệ ngoại sinh, được đánh giá đúng với những quy luật khách quan của chủnghĩa duy vật lịch sử… Do đó, việc tiếp cận bằng phương pháp lịch sử - xã hội sẽtránh cho chúng ta khỏi sa vào lối phê bình siêu hình, xa rời thực tiễn Phương phápnày giữ cho hiện tượng văn học bám chặt vào cơ sở hoàn cảnh xã hội Nó giúp tahình dung được vấn đề trong quá trình tiến triển từ gốc đến ngọn” [42; tr.23]

Trong luận văn “Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật”,chúng tôi vận dụng phương pháp này trong việc nhìn nhận các phương diện trongsáng tác của nhà văn Nguyễn Triệu Luật trong bối cảnh xã hội khi tác phẩm ra đời

để nghiên cứu, đánh giá tác phẩm một cách đúng đắn, toàn diện và triệt để nhất

5.3 Phương pháp so sánh

So sánh cũng là một phương pháp nghiên cứu khá phổ biến trong văn học Trong

đó, ta có thể so sánh một hiện tượng văn học với các hiện tượng cùng loại, nhưngcũng có thể so sánh với các hiện tượng đối lập để làm nổi bật bản chất của hiệntượng được đem ra so sánh Việc so sánh như thế còn giúp ta xác định được vị trícủa hiện tượng trong một hệ thống và đánh giá được ý nghĩa của nó trong hệ thốngđó

Phương pháp so sánh được chúng tôi vận dụng trong đề tài của mình khi chúngtôi so sánh một số yếu tố về nội dung cũng như nghệ thuật trong các tác phẩm của

Nguyễn Triệu Luật với những tác phẩm của các tác giả khác như: Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái hay một số tác phẩm của các tác giả khác Qua việc

so sánh đó, chúng tôi làm nổi bật những nét đặc trưng riêng ở một khía cạnh nào đó

trong sáng tác của Nguyễn Triệu Luật Đồng thời, chúng tôi cũng có những đánh giánhất định sau những so sánh đó về tác giả mà mình đang nghiên cứu.

Đó là một số phương pháp nghiên cứu chính mà chúng tôi sử dụng trong luậnvăn này Bên cạnh đó, chúng tôi cũng kết hợp với các phương pháp và các thao tácnghiên cứu khác để đạt hiệu quả cao nhất trong quá trình thực hiện đề tài Một trongnhững thao tác quan trọng mà chúng tôi sử dụng đó là thao tác phân tích, tổng hợp

và đánh giá Đây là một thao tác cơ bản và thường gặp nhất trong nghiên cứu vănhọc Vận dụng thao tác này, chúng tôi đi vào phân tích các khía cạnh trong sáng táccủa Nguyễn Triệu Luật, từ đó có thể có những nhận xét, đánh giá về tác phẩm củaông một cách chính xác nhất

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phần tài liệu tham khảo, luận văn của chúng tôi bao gồm ba chương đó là:

Chương 1: Khái lược về thế giới nghệ thuật, tiểu thuyết lịch sử và hành trình sáng tác Nguyễn Triệu Luật.

Chương 2: Hình ảnh thời đại và con người trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật.

Chương 3: Các phương thức biểu hiện trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật.

Cho đến nay, chúng ta có thể thấy có nhiều cách lý giải về thế giới nghệ thuật.

Trong cuốn Lý luận văn học của nhiều tác giả có viết: Thế giới nghệ thuật là sản

phẩm sáng tạo của con người trên cơ sở tưởng tượng, hư cấu nghệ thuật Nó có cấutrúc, có ý nghĩa riêng, chịu sự chi phối của quan niệm nghệ thuật của tác giả Trongthế giới ấy, có các nhân vật trong không gian và thời gian đa chiều, trong đó có sựvật và hiện tượng, có chi tiết, bộ phận gắn bó trong chỉnh thể Như vậy, thế giớinghệ thuật khác với thế giới tự nhiên hoặc thực tại xã hội Nó chỉ mang tính chấtước lệ, là phương thức phản ánh thế giới thực tại mà thôi Thế giới nghệ thuật cócấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện đặc điểm con người, xã hội, đặc điểmkhông gian, thời gian theo quan niệm của tác giả Thế giới nghệ thuật không chỉ làthế giới được miêu tả mà còn là thế giới của con người miêu tả, kể chuyện (hìnhtượng cái tôi, hình tượng người kể chuyện)

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cũng nêu lên định nghĩa về thế giới nghệ

thuật như sau: Thế giới nghệ thuật là một thế giới được tạo ra trong nghệ thuật Nóhoàn toàn “khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con người mặc

dù nó phản ánh thế giới ấy” “Thế giới nghệ thuật thuật nhấn mạnh rằng sáng tácnghệ thuật là một thế giới riêng được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệthuật Mỗi thế giới nghệ thuật như một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thếgiới, ứng với một cách quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới” [20;tr.352]

Nhà nghiên cứu Lê Ngọc Trà cũng nêu lên quan điểm của mình về thế giớinghệ thuật như sau: “Thế giới nghệ thuật bao gồm nhân vật, cốt truyện và các chitiết được mô tả, không gian, thời gian nghệ thuật Nghiên cứu thế giới nghệ thuậtcủa tác phẩm, khám phá được tính chỉnh thể ấy có ý nghĩa quan trọng đối với việctìm hiểu cách cảm nhận thế giới cũng như quan niệm tư tưởng của nhà văn” [54;tr.141] Hay ông Lê Tiến Dũng cho rằng: “Qua văn bản ngôn từ người đọc bắt gặp

“bức tranh đời sống”, một thế giới như ta đã gặp đâu đó trong đời, lại như chưa gặpbao giờ Người ta gọi lớp này là lớp thế giới nghệ thuật hay là lớp hình tượng”

“Mỗi nhà văn, mỗi thời đại văn học sáng tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng Tiếpnhận được thế giới này là cơ sở để hiểu tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm, cảmnhận được những gì nhà văn miêu tả, kí thác cũng như cái nhìn, quan niệm của nhàvăn về con người, cuộc sống” [8; tr.11]

Như vậy, qua các định nghĩa trên, chúng ta có thể hiểu thế giới nghệ thuật làtoàn bộ các phương diện nội dung và hình thức nằm trong chỉnh thể thẩm mĩ, đượcxây dựng bằng một hệ thống nguyên tắc tư tưởng - nghệ thuật, vừa bị chi phối bởi

cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ; vừa bắt nguồn từ thế giới quan, đặc điểm vănhóa và cảm hứng thời đại của thời đại ấy

Quan điểm trên về thế giới nghệ thuật cũng là cơ sở để chúng tôi đi vào tìmhiểu qua những sáng tác của nhà văn Nguyễn Triệu Luật trong đề tài này

1.1.2 Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

Khái niệm thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết chưa được cắt nghĩa một cách

rành mạch và trọn vẹn trong bất cứ một công trình lý luận văn học nào Theo suynghĩ hạn hẹp của chúng tôi thì: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mangnhững đặc điểm chung của thế giới nghệ thuật trong sáng tác văn học, vừa có nhữngđặc điểm riêng gắn với những đặc trưng thể loại của nó.

Đặc điểm riêng mang tính chất thể loại ấy chính là “chất văn xuôi” vừa trữ tìnhbay bổng vừa thô nhám, xù xì như chính cuộc sống đời thường đa dạng quanh ta; làtính khách quan được nhà văn cố tình tạo ra như một “ảo giác nghệ thuật” nhằmthuyết phục người đọc, là khả năng mở rộng “biên độ” không gian – thời gian nghệthuật mà không một thể loại văn học nào có thể sánh kịp, là sự quan tâm đặc biệtđến số phận con người đa đoan và phức tạp trong dòng chảy lịch sử - đặc biệt là sốphận những con người nhỏ bé, những “con người nếm trải” đắng cay rồi trưởngthành nhờ cuộc đời dạy bảo,…

Như vậy, thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mang những đặc điểm chungcủa thế giới nghệ thuật trong sáng tác văn học, vừa có những đặc điểm riêng gắn vớinhững đặc trưng thể loại như trên Vì thế, khi đi vào phân tích thế giới nghệ thuậttrong tiểu thuyết, cần tập trung và những nét đặc thù của thể loại này như cốt truyện,kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, không gian, thời gian,… Bởi tất cả những yếu tố đóđược xây dựng dựa trên tính đặc thù và thế mạnh của thể loại được coi là cỗ máy cáicủa nền văn học này

Nói về thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết, chúng tôi muốn tạo cơ sở để nói vềthế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Trước tiên, có thể nói rằng thế giớinghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử vừa mang những đặc điểm của thế giới nghệthuật trong tiểu thuyết nói chung, vừa mang những đặc điểm riêng của tiểu thuyếtlịch sử

Nét đặc trưng nổi bật của tiểu thuyết lịch sử chính là sự hư cấu trong giới hạn.Chính vì thế, trong những tác phẩm của mình nhà văn phải nhào nặn những sự kiện,nhân vật lịch sử sao cho vừa đảm bảo tính chân thực lịch sử lại vừa không quá khôkhan khi là một đối tượng của văn học Bởi vậy, khi đi vào tìm hiểu thế giới nghệthuật trong tiểu thuyết lịch sử, cần luôn bám vào những đặc trưng của thế giới nghệ

thuật trong tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử nói chung cộng với những đặc thù thểloại riêng để đạt được mục đích nghiên cứu.

1.2 Tiểu thuyết lịch sử

1.2.1 Khái niệm

Tiểu thuyết lịch sử là một loại hình của thể loại tiểu thuyết Chính vì vậy, nóvừa mang những đặc điểm của thể loại tiểu thuyết nói chung, đồng thời cũng mangnhững nét đặc thù riêng

Có thể thấy việc đưa ra một định nghĩa chính xác, hoàn chỉnh về thể loại tiểuthuyết là điều không hề dễ dàng Bởi vì tiểu thuyết được coi là một “phạm trù lịchsử” Nó luôn luôn biến động và chưa định hình Tiểu thuyết xuất hiện vào một thờiđiểm nhất định của lịch sử văn học, sau đó biến đổi và dần dần được thay thế Vìvậy mà nhà văn Tô Hoài đã khẳng định rằng: “Không thể cho tiểu thuyết một địnhnghĩa cố định, tiểu thuyết lúc nào cũng phát triển và biến đổi Tiểu thuyết có mộtkhả năng tung hoành không bờ” M Bakhtin trước đó cũng cho rằng : “Tiểu thuyết

là thể loại văn chương duy nhất đang chuyển biến và còn chưa định hình Những lựclượng cấu thành thể loại này còn đang hoạt động trước mắt chúng ta, thể loại tiểuthuyết ra đời và trưởng thành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhất của lịch sử Nòngcốt thể loại tiểu thuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được khả nănguyển chuyển của nó” [4, tr.21]

Một cách khái quát nhất, chúng ta có thể định nghĩa: Tiểu thuyết là một thể loạivăn học có khả năng khái quát và tổng hợp cao nhất những hiện tượng của đời sống Chính khả năng tổng hợp này đã khiến cho tiểu thuyết có khả năng miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời dù đề tài và chất liệu có thể lấy từ quá khứ Vìthế, tiểu thuyết cũng là một thể loại không đứng yên mà luôn luôn biến đổi

Nói về khái niệm tiểu thuyết lịch sử thì cho đến nay, vẫn chưa có một khái niệmthống nhất nào về tiểu thuyết lịch sử Chúng ta có thể điểm qua một số khái niệmtrong các công trình chính thống như sau:

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn

Khắc Phi xuất bản năm 1992 thì “tiểu thuyết lịch sử” không có khái niệm riêng mà

được gộp trong khái niệm “thể loại văn học lịch sử”, và được hiểu là “tác phẩm vănhọc, nghệ thuật, sáng tác về đề tài và nhân vật lịch sử”.

Trong cuốn Từ điển văn học của nhiều tác giả, nhà xuất bản Thế giới năm 2004

thì định nghĩa: “Thuật ngữ tiểu thuyết lịch sử chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tácphẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử, trong ý nghĩa kháiquát là quá trình phát triển của tự nhiên và xã hội”

Như vậy, có thể nhận thấy các quan niệm trên khá thống nhất với nhau ở điểmtiểu thuyết lịch sử là một loại hình tiểu thuyết có đề tài lịch sử, cụ thể hơn là đề tài

và các nhân vật hư cấu có liên quan đến lịch sử Tuy nhiên, trong mỗi định nghĩa

đó, đều chưa nêu ra một cách rõ ràng đâu là ranh giới giữa hư cấu và sự thật lịch sửhay tác phẩm viết về khoảng thời gian trong quá khứ dài bao lâu thì được coi là tiểuthuyết lịch sử,… Cũng chính vì vậy nên việc xác định tác phẩm nào là tiểu thuyếtlịch sử vẫn chưa có sự thống nhất

Một cách khái quát nhất, có thể nêu lên định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử nhưsau: Tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử Trong đó, các nhân vật

hư cấu tham gia trực tiếp vào các sự kiện lịch sử, có liên quan đến các sự kiện lịch

sử hoặc đóng vai trò là chứng nhân của các sự kiện lịch sử có thật; và có quan hệqua lại với các nhân vật lịch sử Cụ thể, lịch sử phải là quá khứ xa Chúng tôi đồng

ý với ý kiến của tác giả Hoài Thanh cho rằng: “lịch sử đích thực phải là lịch sử xa,thứ lịch sử mà con người hiện tại được thừa hưởng (hoặc phải chịu đựng) như một thắtbuộc định mệnh của quá khứ trong khi họ hoàn toàn vô can với nó (xét theo hành vi)”.Một tiểu thuyết được coi là tiểu thuyết lịch sử đích thực trong văn học Việt Nam từ trướcđến nay chính là những tiểu thuyết lấy chất liệu từ loại “lịch sử” mà đối với người viếthay người đọc là “bất khả tư nghị”

1.2.2 Đặc trưng thể loại

1.2.2.1 Đặc trưng chung của thể loại tiểu thuyết

Trước hết, tiểu thuyết lịch sử là một thể tài nên nó cũng có những đặc trưng chung của thể loại tiểu thuyết

Nói về đặc trưng của thể loại tiểu thuyết, điều đầu tiên có thể nói về đặc trưng

cố định, khép kín và chưa hoàn tất Bakhtin cho rằng: Tiểu thuyết có “tính biếnđổi”, “tính không hoàn thành” và vì thế không thể có câu trả lời chắc chắn cho câuhỏi về những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết So với các thể loại khác, tiểu thuyếtxuất hiện muộn hơn Không những thế, nó "là một thể loại văn chương đang biếnchuyển và còn chưa định hình Tiểu thuyết được coi là ra đời từ thời Hy Lạp – La

Mã cổ đại nhưng phải đến thời kỳ Phục Hưng mà cụ thể là phải đến cuối thế kỷXVIII, nó mới có được vai trò xứng đáng trong đời sống văn học

Từ tính “chưa hoàn bị” đó dẫn đến việc tiểu thuyết không hề có những quyphạm cả về nội dung lẫn hình thức Tiểu thuyết có khả năng lấn át cũng như thu hút,dung nạp trong mình rất nhiều thể loại khác “Tiểu thuyết là thể loại văn chươngduy nhất đang biến chuyển và còn chưa định hình… Nòng cốt thể loại của tiểuthuyết chưa hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được hết khả năng uyển chuyểncủa nó” [4, tr.23] Bakhtin cho rằng tiểu thuyết “gây nên tác động trong quá trìnhlịch sử chỉ từng là hình mẫu tiểu thuyết riêng biệt chứ không phải một quy phạm thểloại cố định” [4, tr.24]

Qua đó, ta cũng có thể thấy rằng, không có một cái khuôn nào có thể đúc vừamọi hình thể của tiểu thuyết Cũng bởi lịch sử tiểu thuyết là lịch sử vượt qua, giễunhại và chối bỏ những hình thức được kiến tạo trước đó của chính mình “Đó là thểloại mãi mãi tìm tòi, mãi mãi tự khảo sát bản thân mình và xét lại tất cả những dạngthức đã định hình của mình” [4, tr.84]

Dù là một thể loại vẫn đang tiếp tục được định hình, nhưng một cách cơ bảnnhất, vẫn có thể nêu lên một số nét đặc trưng cơ bản của thể loại tiểu thuyết Trongquá trình đi tìm những đặc điểm cấu trúc cơ bản nhất của thể loại này, Bakhtin đãđưa ra ba đặc điểm cơ bản làm cho tiểu thuyết khác biệt về nguyên tắc với các thểloại khác, đó là:

- Tính đa chiều có ý nghĩa phong cách học tiểu thuyết, gắn liền với ý thức đa ngữ được thể hiện trong tiểu thuyết

- Sự thay đổi cơ bản các tọa độ thời gian của hình tượng văn học trong tiểu thuyết

- Khu vực mới, nơi xây dựng hình tượng văn chương tiểu thuyết, chính là khu

vực xúc tiếp tối đa với cái hiện tại (đương đại) ở thì không hoàn thành của nó.

[4, tr.36]

Có thể nói, ba đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết mà Bakhtin đưa ra trên đã kháiquát chính xác các đặc trưng tự sự của thể loại này Trong đó, đáng chú ý là đặcđiểm thứ ba, đã cho thấy bản chất của thể loại tiểu thuyết xét trên cấp độ hình tượngthẩm mỹ Cũng chính đặc trưng này đã khiến cho tiểu thuyết khác biệt cơ bản với

sử thi

Tính chất phức tạp và bề bộn trong sự tiếp xúc tối đa với “cái hiện tại ở thìkhông hoàn thành” có tính quyết định và chi phối hai đặc trưng còn lại của tiểuthuyết là tính chất đa ngữ của ngôn ngữ và tính chất thay đổi của thời gian Trong

đó, có thể nói, đặc trưng về thời gian là đặc trưng nổi bật ở tiểu thuyết

Tiểu thuyết có ưu thế vượt trội so với các thể loại khác trong việc phản ánhcuộc sống một phần nhờ vào đặc trưng thời gian của nó Tiểu thuyết có khả năngnhấn mạnh tính chất quá trình, tính chất dòng chảy thời gian của đối tượng tự sự.Thời gian trong tiểu thuyết có thể căng ra hết cỡ, có thể rút ngắn hết cỡ một cáchlinh hoạt Chính vì vậy, trong khi nghiên cứu tiểu thuyết, thời gian là phạm trù đượcchú ý nhiều hơn không gian Thời gian trong tiểu thuyết được hiểu là một yếu tố tổchức cốt truyện, vừa là trục tồn tại của nhân vật Nó vừa thuộc về kĩ thuật tự sự, vừathuộc về cảm quan thẩm mỹ của người viết

1.2.2.2 Đặc trưng riêng của tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử mang trọn đặc trưng của thể loại tiểu thuyết Ngoài ra, tiểuthuyết lịch sử cũng có những đặc trưng riêng khác biệt so với các loại hình tiểuthuyết khác Những đặc trưng đó xuất phát từ chính đối tượng của tiểu thuyết lịch

sử đó là lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật

Ở trên, chúng tôi đã nói đến đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết là sự “tiếp xúc tối

đa với hiện tại ở thì không hoàn thành” trong khi đó tiểu thuyết lịch sử lại nói đến quákhứ, thậm chí là “quá khứ xa”, là cái “lịch sử tuyệt đối” Nếu như xét từ góc độ đối tượngphản ánh thì tiểu thuyết lịch sử gần với sử thi hơn tiểu thuyết Tuy nhiên, chính quá trình

cố gắng để không trở thành sử thi mà tiểu thuyết đã tạo nên đặc

trưng của tiểu thuyết lịch sử so với các loại hình tiểu thuyết khác Đó là đặc trưng

về nghệ thuật hư cấu

Nếu như đối với các loại hình tiểu thuyết khác, người viết có thể mặc sức hưcấu tất cả những gì mình muốn thì đối với tiểu thuyết lịch sử lại không có được sự

tự do như vậy Có thể nói trong tiểu thuyết lịch sử là sự hư cấu “trong giới hạn”.Người viết tiểu thuyết lịch sử như một người thợ sửa chữa lại một ngôi nhà cũ chứkhông được phép xây dựng một ngôi nhà mới hoàn toàn theo ý muốn của mình.Công việc sửa chữa ấy đôi khi lại đòi hỏi kĩ thuật và sức sáng tạo nhiều hơn Bởi rõràng để sinh ra một cái mới thì dễ hơn nhiều so với việc làm sống lại những gì đóchết Và công việc tái sinh lịch sử ấy chính là công việc của các nhà văn viết tiểuthuyết lịch sử

Người viết tiểu thuyết lịch sử chỉ được hư cấu trên những cứ liệu có sẵn, thậmchí đã trở thành những nhận thức cố định trong suy nghĩ của mỗi người Nhà vănphải hư cấu làm sao để vừa phải đúng với những gì đã diễn ra trong lịch sử, vừaphải làm cho cái “đã có”, “đã từng sống” ấy trở nên sinh động như chính cuộc sốngđang diễn ra trước mắt Dù cho người viết muốn tái hiện lại cả một giai đoạn lịch sử

to lớn hay chỉ coi “lịch sử như là chiếc đinh để treo bức tranh cuộc sống” (A.Dumas) thì sự hư cấu của người viết vẫn phải nằm trong những gì đã là lịch sử.Chẳng hạn như việc A Dumas muốn kể về một thời kì lịch sử phong kiến Phápkhác đi so với những gì được ghi trong chính sử thì ông vẫn phải dựa vào những cứliệu lịch sử như: các sự kiện lớn, phong tục tập quán,… của thời kì đó để tái hiệnmột cuộc sống “giống như lịch sử” ở mức độ nhất định mà người đọc có thể chấpnhận mà không hề nghi ngờ rằng đó là lịch sử của nước nào khác Và dù cho Dumasmuốn lãng mạn hóa các ông hoàng bà chúa bằng những mối tình thơ mộng thì cũngkhông thể tách họ ra khỏi những biến cố lớn đã xảy ra trong cuộc đời họ

Tóm lại, có thể thấy rằng, nghệ thuật hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử khác biệt

so với nghệ thuật hư cấu trong các loại hình tiểu thuyết khác Đó là sự “hư cấu tronggiới hạn” Nói như vậy không có nghĩa là sự hư cấu ở tiểu thuyết lịch sử ít hơn sovới các loại hình tiểu thuyết khác, mà thậm chí ở tiểu thuyết lịch sử còn đòi hỏi phải

sáng tạo hơn Bởi rõ ràng sáng tạo một cái gì mới mẻ hoàn toàn sẽ dễ dàng hơn sovới việc làm sống lại những gì đã chết Và công việc tái sinh lịch sử ấy chính làcông việc của các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử.

1.2.3 Tiểu thuyết lịch sử trong dòng chảy của văn học Việt Nam

Có thể nói bước sang thế kỷ XX, cùng với các thể loại khác, tiểu thuyết lịch sửViệt Nam bắt đầu phát triển mạnh mẽ hơn với tư cách là một thể loại mới của vănhọc Quá trình vận động và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ 1900 đến

1945 có thể chia làm hai giai đoạn (Theo tác giả Bùi Văn Lợi trong Luận án Tiến sĩ

Ngữ văn: Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945) Tuy nhiên,

việc phân chia tiểu thuyết lịch sử thành hai giai đoạn phát triển như vậy cũng chỉ cótính chất tương đối

1.2.3.1 Giai đoạn thứ nhất: Từ đầu thế kỷ XX đến 1930

Ở giai đoạn này, số lượng tác giả viết tiểu thuyết còn hạn chế và số lượng cáctác phẩm cũng chưa nhiều Tuy nhiên trong thời kỳ này, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam lại

có những tác phẩm có giá trị như Trùng Quang Tâm Sử của Phan Bội Châu

và tác phẩm gây được tiếng vang như Tiếng sấm đêm đông của Nguyễn Tử Siêu Tiếng sấm đêm đông là một tác phẩm có nội dung yêu nước, tích cực tuy nhiên đã bị

thực dân Pháp cấm lưu hành, thu hồi và quản thúc, theo dõi tác giả rất chặt chẽ

Về nội dung, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này đã đạt được một số thành tựunhất định về nội dung Trong đó, những nội dung chính có thể kể đến như sau:Nội dung lớn đầu tiên trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đếnnăm 1930 là phản ánh những sự kiện quan trọng trong lịch sử giữ nước và dựngnước của dân tộc Đây là chủ đề nổi bật nhất của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này

Các tác phẩm tiêu biểu trong giai đoạn này có thể kể đến như: Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu, Tiếng sấm đêm đông, Vua bố cái, Lê Đại Hành của Nguyễn Tử Siêu, Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử,…

Nội dung lớn thứ hai trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này là: Phản ánh những

vấn đề nội trị Ở miền Nam, Tân Dân Tử viết Gia Long tẩu quốc, Gia Long phục quốc, Ở miền Bắc, Nguyễn Tử Siêu viết Đinh Tiên Hoàng.

Nhìn chung trong giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến năm 1930, các tác giả tậptrung vào đề tài chống ngoại xâm nhiều hơn đề tài nội trị Một trong những nguyênnhân của hiện tượng đó là bởi: Đây là thời kỳ đất nước ta đang chịu ách đô hộ củathực dân Pháp Lúc này, nhiều phong trào yêu nước được dấy lên sôi nổi như:Phong trào Duy Tân, phong trào Đông Kinh nghĩa thục, Việt Nam Quang phục hội,

… Chính các phong trào yêu nước và cách mạng này đã khích lệ và cổ vũ các nhàvăn viết tiểu thuyết lịch sử

Về nghệ thuật, trong giai đoạn này, tiểu thuyết lịch sử chưa thực sự có đượcnhững thành tựu nổi bật về phương diện nghệ thuật Đa phần các tác giả còn chịunhiều ảnh hưởng của thi pháp cổ điển, mặc dù vậy cũng đã xuất hiện những dấuhiệu đổi mới trong thi pháp tiểu thuyết lịch sử

Quy mô tác phẩm: Ở thời kỳ này, tác phẩm chưa có quy mô lớn lắm, trừ một

vài tác phẩm như: Gia Long tẩu quốc, Giọt máu chung tình,…

Hầu hết các tác phẩm đều chịu ảnh hưởng của thi pháp tiểu thuyết cổ điển, chủyếu là tiểu thuyết chương hồi Về bố cục thường theo kiểu kết cấu thời gian đơn

tuyến và một hướng Hầu hết các tác phẩm đều kết thúc có hậu trừ Giọt máu chung tình của Tân Dân Tử.

Nhìn chung về phương diện nghệ thuật hầu hết các tác phẩm vẫn chịu ảnhhưởng nặng nề của tiểu thuyết cổ điển, tiểu thuyết chương hồi Tuy nhiên, ở một sốtác phẩm đã hé mở xu hướng thoát ly ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi, bướcđầu đã có sự đổi mới theo hướng tiểu thuyết hiện đại Biểu hiện rõ nhất là ở hìnhthức kết cấu

1.3.2.2 Giai đoạn thứ 2: Từ 1930 đến 1945

Đây là thời kỳ tiểu thuyết Việt Nam phát triển mạnh mẽ nhất và có nhiều thànhtựu mới nhưng cũng khá phức tạp Đội ngũ nhà văn tham gia sáng tác đã đông đảohơn trước Đặc biệt, về quan điểm chính trị, tư tưởng nghệ thuật cũng như thi phápcủa họ cũng không đồng nhất

Về nội dung, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn từ năm 1930 đến năm 1945, đề tàichống xâm lược vấn được tiếp tục phát triển và tiêu biểu vẫn là Nguyễn Tử Siêu với

Trần Nguyên Chiến Kỷ, Hai bà đánh giặc,… Đề tài này vẫn gắn liền với nội dung ca

ngợi cuộc kháng chiến thần thánh của nhân dân ta chống kẻ thù xâm lược, ca ngợinhững vị anh hùng có công trong những cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc Đồngthời, qua đó cũng khích lệ lòng yêu nước trong nhân dân, khơi dậy ý chí đấu tranhmạnh mẽ trong mỗi con người Việt Nam

Bên cạnh đó, các tác giả cũng đi sâu vào đề tài nội trị Tiêu biểu có các tác

phẩm như: Cái hột mận, Ai lên Phố Cát của Lan Khai, Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng; Chúa Trịnh Khải, Bà chúa Chè của Nguyễn Triệu Luật,…

Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này còn mở rộng theo hướng “dã sử” (một loại ký

ức lịch sử được lưu truyền trong dân gian, phần lớn được truyền miệng từ đời nàysang đời khác Lúc bấy giờ, khi các phong trào yêu nước đang dâng cao thì sự ra đờicủa tiểu thuyết lịch sử chính là sự cổ vũ nhiệt tình cho lòng yêu nước trong nhândân Đây là thời kỳ mà tiểu thuyết lịch sử có được bước phát triển mạnh mẽ, có sốlượng nhiều hơn hẳn so với thời kỳ trước đó

Theo nhận định của tác giả Bùi Văn Lợi trong Luận án: Tiểu thuyết lịch sử ViệtNam giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1945 thì: Nếu như trước năm

1930, số lượng tác giả chỉ mới vẻn vẹn 6 người thì đến giai đoạn 1930 – 1945 đãtăng thêm 10 người, nâng tổng số tác giả lên con số 16 Số lượng tác phẩm cũngtăng từ 14 tác phẩm lên 47 tác phẩm (giai đoạn sau xuất hiện tới 33 tác phẩm mới)[30; tr.81] Bên cạnh đó, quy mô tác phẩm cũng có sự mở rộng đáng kể Các tácphẩm trong giai đoạn này có quy mô lớn hơn hẳn như: Trần Nguyên chiến kỷ dày

244 trang, Vua Quang Trung dày 219 trang, Hai bà đánh giặc dày 383 trang Nếunhư đem các tác phẩm đó so với các tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn trước như Vua

Bố Cái dày 63 trang hay Lê Đại Hành dày 56 trang thì quả là một con số khá chênhlệch Điều này cũng phần nào khẳng định sự phát triển vượt bậc của tiểu thuyết lịch

sử giai đoạn 1930 – 1945

Về nghệ thuật, thi pháp của các tác giả trong giai đoạn này cũng rất phức tạp và

đa dạng Vẫn có những nhà văn chịu ảnh hưởng của lối viết cổ điển nhưng cũng cónhững nhà văn đã bắt đầu đổi mới cách viết theo kiểu hiện đại của phương Tây lúc

bấy giờ Khuynh hướng lãng mạn xuất hiện mà một trong những biểu hiện rõ nhất đó làviệc đưa tình yêu đôi lứa vào như một yếu tố quan trọng của tác phẩm Cũng chínhkhuynh hướng này đã làm giảm đi tính lịch sử và tăng tính tiểu thuyết nhiều hơn.

Về chất lượng: có thể nói ở giai đoạn này, tiểu thuyết lịch sử đã có những bướctiến khá rõ rệt về nội dung cũng như về hình thức nghệ thuật Có nhiều tác phẩm

gây được tiếng vang lớn trong giai đoạn này như: Trần Nguyên chiến Kỷ của Nguyễn Tử Siêu hay Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tưởng,…

Nhìn chung, càng về sau đề tài có nội dung yêu nước chống ngoại xâm cànggiảm và thay vào đó là đề tài nội trị Có thể giải thích hiện tượng này là do sự kiểmduyệt gắt gao của thực dân Pháp Lúc bấy giờ, “thực dân Pháp thẳng tay đàn áp tiểuthuyết lịch sử - mặc dù kiểm duyệt trước khi in, những nghị định tịch thu, nghị địnhchống tàng trữ, lưu hành vẫn ra như bươm bướm để không có quyền chót lọt nàobán cho đến hết trọn Nhất là ở Trung Bộ, hễ thấy mặt tiểu thuyết lịch sử là chúngcấm Người ta từng thấy cấm lưu hành, tàng trữ một quyển tiểu thuyết mà tác giảchưa viết lấy một chữ nào, cấm chỉ vì một nhà báo bạn của tác giả đã nhạy miệnggiới thiệu dự định của tác giả”

Sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn này đãgóp phần không nhỏ vào quá trình cách tân và hiện đại hóa nền văn học nước nhà.Không những thế, trong một giai đoạn lịch sử nhất định, dòng tiểu thuyết này đã cónhững đóng góp đáng kể trong việc khích lệ và cổ vũ lòng yêu nước, bảo vệ dân tộcthông qua những tấm gương của những vị anh hung và truyền thống quý báu củaông cha Cho đến nay những giá trị đó vẫn không hề bị phai nhạt, cần phải được làmsống dậy để giáo dục thế hệ trẻ hiện tại và tương lai

1.3 Hành trình sáng tác của Nguyễn Triệu Luật

1.3.1 Những thăng trầm cuộc đời và sự nghiệp sáng tác

Là một nhà văn với những đóng góp nhất định cho nền văn học Việt Nam,nhưng cái tên Nguyễn Triệu Luật thực sự chưa in đậm trong tâm trí của nhiềungười Những thông tin về ông còn quá ít ỏi, thậm chí nhiều chi tiết trong cuộc đờiông vẫn là một bí ẩn ngay cả với những người thân trong gia đình nhà văn Tuy

nhiên cuộc Hội thảo “Nguyễn Triệu Luật – con người và tác phẩm” đã làm sáng danhmột nhà văn có những tác phẩm giá trị nhưng một thời gian dài chìm trong im lặng.

Nguyễn Triệu Luật (1903-1946), bút hiệu Dật Lang, Phất Văn Nữ Sĩ, quê làng

Du Lâm huyện Đông Ngàn phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh cũ, nay thuộc xã Mai Lâmhuyện Đông Anh ngoại thành Hà Nội Sau khi tốt nghiệp trường sư phạm, ông được

bổ đi dạy học ở Hà Nội, Hải Phòng, Tuyên Quang

Nguyễn Triệu Luật thuộc dòng dõi đại nho (ông nội là tiến sĩ Nguyễn Tư Giản,nổi tiếng hay chữ, làm quan tới thuợng thư Bộ Lại thời Tự Đức) Thuở nhỏ, ông học

ở Hà Nội Nguyễn Triệu Luật học chưa xong trường Cao đẳng Sư phạm, nhưng sau

đó, ông đã từng đi dạy học một số tỉnh ở miền Bắc và miền Trung Nguyễn Triệu Luật làngười ham học, ham đọc và say sưa viết Ông đã cho in nhiều bài báo, bài

nghiên cứu có giá trị như Bàn góp về truyện Kiều, Vấn đề cải cách chữ quốc ngữ, Một cách để gây cho dân tộc ta một cái nguyên tắc tinh thần, Báo tiếng Tây Mercure de France với văn tự Việt Nam…Ông biên dịch (tiếng Pháp) cuốn sách Tâm lý học dày ngót hai trăm trang, truyện ngắn Một cái hờn xuân giữa tiết thanh minh ở Yên Kinh bảy mươi năm trước đây…Qua đó, ta có thể thấy Nguyễn Triệu

Luật là một nhà trí thức trẻ tuổi hiểu nhiều biết rộng

Với tố chất của mình cùng với truyền thống gia đình, Nguyễn Triệu Luật hoàntoàn có thể trở thành một nhà giáo mô phạm, một nhà văn học sử nổi tiếng hay mộtnhà nghiên cứu uyên bác ở Đông phương bác cổ học viện,… nhưng ông lại chọncho mình con đường trở thành nhà văn, nhà tiểu thuyết lịch sử Có nhiều lý do khiếnNguyễn Triệu Luật chọn cho mình con đường trở thành nhà văn nhưng lý do quantrọng nhất có lẽ là việc qua những sáng tác văn học, ông muốn gửi gắm những tìnhcảm yêu nước của mình Ở thời đại của Nguyễn Triệu Luật, không chỉ có riêngmình ông viết tiểu thuyết mà còn có nhiều tác giả khác như: Lan Khai, Phan TrầnChúc, Đào Trinh Nhất,… Tuy nhiên ông đã khẳng định được phong cách nghệ thuậtcủa mình với xu hướng coi trọng hiện thực

Năm 1929, Nguyễn Triệu Luật gia nhập Việt Nam Quốc dân Đảng Tổ chứcnày đã thu hút được đông đảo giới nhà giáo, nhà binh, công chức, học sinh, sinh

viên,… tham gia Trong đó có nhà thơ Nhượng Tống, nhà thơ Trúc Khê, nhà thơPhạm Tuấn Tài, Hồ Văn Mịch, Nguyễn Khắc Nhu,… đứng đầu là Nguyễn TháiHọc Đây là những người trong Nam Đồng thư xã, tổ chức tiền thân của Việt NamQuốc dân Đảng.

Tháng 2-1930, cuộc khởi nghĩa Yên Bái của Việt Nam Quốc dân Đảng doNguyễn Thái Học lãnh đạo bị thất bại, ông bị Pháp bắt cùng với nhiều chiến sĩ ViệtNam Quốc dân Đảng khác Sau đó, thực dân Pháp đã mở một chiến dịch khủng bốhết sức dã man hòng làm cho người dân Việt Nam khiếp sợ, không còn nuôi ý chílật đổ chính quyền thống trị Thời gian này, Nguyễn Triệu Luật cũng bị bắt, bị tù.Đến năm 1932, ông mới được “hồi dân quản thúc” (theo cách nói của ông)

Sau khi ra tù, Nguyễn Triệu Luật làm báo và viết văn Ông viết cho các như:

Trung Bắc tân văn, Phổ thông bán nguyệt san, Tiểu thuyết thứ bảy,… Với những

bài viết chuyến chuyên về những vấn đề lịch sử, ông đã góp phần nâng cao hiểu biếttrong quần chúng nhân dân về lịch sử nước nhà và thôi thúc lòng yêu nước củangười dân trước cảnh sống nô lệ “Nguyễn Triệu Luật là một cây bút viết tiểu thuyếtlịch sử đậm tính chân thực và có tiếng thời bấy giờ” [31, tr.12]

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông tham gia trong các tổ chức chống Pháp ở

Hà Nội và mất tích trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dânPháp

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, Nguyễn Triệu Luật đã để lại 8 cuốn tiểu

thuyết lịch sử hoàn chỉnh được lưu lại đến ngày nay đó là: Hòm đựng người (in từng

kỳ trên báo Nhật Tân vào năm 1936, đến năm 1938 in thành sách), Bà Chúa Chè (Nxb Tân Dân, Hà Nội, 1938), Loạn Kiêu binh (Nxb Tân Dân, Hà Nội, 1940), Ngược đường Trường Thi (Phổ thông bán nguyệt san số 46, 1939), Chúa Trịnh Khải (Nxb Tân Dân, Hà Nội, 1940), Rắn báo oán (1941), Thiếp chàng đôi ngả (in chung với Rắn báo oán, 1941), Bốn con yêu và hai ông đồ (1943) Ngoài ra, Nguyễn Triệu Luật còn có một cuốn tiểu thuyết nữa là Chúa cuối mẻ đang in dở trên nguyệt san Tiểu thuyết thứ bảy.

Tóm lại, có thể thấy cuộc đời nhà văn Nguyễn Triệu Luật là một chuỗi nhữngthăng trầm, biến cố lớn lao Sinh ra trong thời đất nước chống ngoại xâm, bản thân

là một người trí thức, ông đã đóng góp hết mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc

Từ việc tham gia trực tiếp trong tổ chức Việt Nam Quốc dân đảng đến việc gián tiếpbộc lộ tư tưởng của mình qua những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn TriệuLuật hy vọng sẽ góp một phần nhỏ bé của mình cho sự thay đổi vận mệnh lớn laocủa đất nước Ông đã sống cạn đời mình cho lý tưởng và vắt kiệt tâm hồn mình chonghiệp văn Nguyễn Triệu Luật xứng đáng là một nhà văn lớn, một nhà hoạt độngcách mạng đầy tâm huyết của dân tộc

1.3.2 Những quan điểm sáng tác tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, Nguyễn Triệu Luật cũng đề ra cho mìnhnhững quan điểm sáng tác và quá trình sáng tác của ông đã không nằm ngoài nhữngquan điểm đó Có thể thấy những quan niệm của nhà văn Nguyễn Triệu Luật về việc

sáng tác tiểu thuyết lịch sử được thể hiện qua bài tựa: Tựa Hòm đựng người (1936), tựa Bà chúa chè (1938), tựa Ngược đường Trường Thi (1939) Qua, những quan

điểm sáng tác của ông về tiểu thuyết lịch sử được thể hiện một cách rõ ràng

1.3.2.1 Tiểu thuyết lịch sử có thể hoàn toàn hư cấu nhưng phải làm sống lại cả một thời đại

Trước tiên, Nguyễn Triệu Luật có quan niệm hoàn toàn khác các cụ xưa khiviết tiểu thuyết lịch sử Trong tiểu thuyết lịch sử có hai phần là tiểu thuyết và tiểuthuyết lịch sử Ở phần tiểu thuyết nghĩa là hư cấu và ở phần lịch sử nghĩa là tínhchính xác chân thật về các nhân vật và sự kiện lịch sử Ông quan niệm tiểu thuyếtlịch sử hoàn toàn có thể hư cấu nhưng phải làm sống lại cả một thời đại

Cái hư cấu mà Nguyễn Triệu Luật muốn nói đến ở đây không phải là cái hư cấutheo kiểu nhà văn muốn viết gì thì viết mà không thèm quan tâm đến thời đại mìnhnói đến Ông muốn đến cập đến cái hư cấu nhưng phải có sự “hợp lý” trong bốicảnh thời đại mà nhà văn phản ánh, nghĩa là nó phải có thể xảy ra ở thời đại đó.Không phải tác giả tiểu thuyết lịch sử lại mang một câu chuyện hư cấu lẽ ra phảixảy ra ở thời phong kiến để nói về thời kỳ hiện đại được Điều đó như một quy luật

bất thành văn trong quá trình sáng tác thể loại đặc thù của tiểu thuyết này NguyễnTriệu Luật đã một lần nữa khái quát lên đặc điểm đó và trong tác phẩm của mình,ông cũng đã thể hiện rõ quan điểm này.

Nhà văn Nguyễn Triệu Luật là người thông thạo cả Hán văn và Pháp văn Bởivậy, ông không còn viết tiểu thuyết lịch sử như các cụ ta ngày xưa nữa Ông nói:

“Những cuốn chuyện diễn nghĩa như Tam Quốc chí, Tây Hán chí, Đông Chu Liệt Quốc, những bộ bút lục như Tùy Ẩn Mạn thư, Tang Thương Ngẫu Lục, Vũ Trung Tùy Bút đều chép những việc thuộc sử cả… Những bộ ấy đều làm tài liệu cho sử cả,

chép những chuyện ấy ít nhiều phải theo phương pháp của sử gia”

Không những thế, ông cho rằng:

“Trái lại, viết tiểu thuyết lịch sử (Roman historique) không cần theo phép của

sử học, không cần có sự thật Tác giả chỉ phải tưởng tượng ra một chuyện “có thểcó” ở một thời đại rồi đem chuyện ấy lồng vào khung thời đại ấy Mục đích là lấy

một chuyện không đâu mà làm sống lại một thời đại Những tiểu thuyết Notre dame

de Paris, Quatre vingt treize của Victor Hugo đều là bịa đặt, nhưng đọc truyện đó,

ta thấy cả thời đại hồi vua Louis hồi Đại Cách Mạng sống lại”

Nếu như trong Hoàng lê nhất thống chí, ta thấy hầu như toàn là những người thật việc thật cả, phần hư cấu hầu như rất nhỏ thì trong Hòm đựng người của Nguyễn Triệu Luật, ta thấy điều đó hoàn toàn khác hẳn Hòm đựng người là một câu

chuyện hư cấu toàn bộ, nhưng lại là một câu chuyện hoàn toàn “có thể có” ở thờivua Lê chúa Trịnh

1.3.2.2 Nhà tiểu thuyết phải tôn trọng lịch sử

Đã là một người viết tiểu thuyết lịch sử thì yếu tố đầu tiên cần phải có ở nhàvăn đó là phải tôn trọng lịch sử Lấy lịch sử làm đề tài nhưng nếu người viết có thái

độ không tôn trọng lịch sử thì tác phẩm của họ cũng trở nên vô giá trị Những nhàtiểu thuyết lịch sử xuất sắc là những người có khả năng tạo được sự hài hòa giữatính chân sử và cái hư cấu nghệ thuật để làm nổi bật lên nội dung tư tưởng mà mìnhmuốn gửi lắm Phần chân sử thể hiện đặc trưng về thể tài tiểu thuyết lịch sử, phần

hư cấu thể hiện tính tiểu thuyết, sự sáng tạo trong văn học Phối hợp được tính chân

xác lịch sử cũng như hư cấu nghệ thuật một cách linh hoạt, sáng tạo nhất, nhà văn sẽtạo nên những tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thành công.

Nếu như ở phần trên, ở khía cạnh tiểu thuyết, nhà văn Nguyễn Triệu Luật quanniệm về sự hư cấu thì ở khía cạnh lịch sử, ông cũng có quan niệm rõ ràng Đó là nhàtiểu thuyết phải có một thái độ khách quan khi đánh giá lịch sử và phải tôn trọnglịch sử Ông quan niệm:

“Tôi chỉ là một người thợ vụng, có thể nào làm nên thế, gốc tre già cứ để là gốctre già, chứ không có thể, và cũng không muốn, hun khói lấy màu, vẽ vân cho thànhgốc trúc hóa long”

Qua đây, tác giả muốn nói rằng lịch sử như thế nào thì phải viết thế, phải tôntrọng lịch sử, không được xuyên tạc, bóp méo sự thật lịch sử Hay nói cách khác lànhững gì thuộc về lịch sử thì nhà văn phải tôn trọng nó, không thể tô vẽ một cáchquá đáng cho nó

Thông qua bài tựa thứ hai này (tựa Bà chúa Chè), nhà văn Nguyễn Triệu Luật

còn đưa ra một luận điểm quan trọng: Đó là việc đánh giá lịch sử Nhà tiểu thuyếtphải đánh giá bằng lý trí khách quan, tránh kiểu đánh giá chủ quan dễ làm sai lệchlịch sử Ông muốn lòng mình như cái cân, theo đó phải công bằng với lịch sử Cóthể thấy việc đánh giá lịch sử ảnh hưởng lớn đến nội dung tác phẩm tiểu thuyết lịch

sử Bởi vì nếu có những tư tưởng phiến diện với lịch sử thì vô hình chung tác giả đãhướng tư tưởng của mình đi lệch quỹ đạo Không những thế, nó còn tạo nên sự “bốirối” cho người đọc trong quá trình tiếp cận tác phẩm Đối tượng tiếp nhận chủ thểvăn học lúc này sẽ không biết phải tiếp cận sáng tác của nhà văn theo hướng nào khi

mà những gì mà tác giả phản ánh trong tác phẩm của mình lại khác quá xa so với sựthật lịch sử Thế mới thấy việc đánh giá lịch sử một cách khách quan có ý nghĩa nhưthế nào

Trong bộ ba tác phẩm Bà Chúa Chè, Chúa Trịnh Khải và Loạn Kiêu binh,

Nguyễn Triệu Luật đã vẽ nên một bức tranh chân thực về cả một thời kỳ tối đen,mục nát của chế độ phong kiến Việt Nam Đó là những cuộc tranh giành quyền lựcgiữa những tập đoàn phong kiến với nhau, trong nội bộ cung vua phủ chúa cũng có

sự đấu đá này và trong giới cung phi, quan lại,… cũng tồn tại những cuộc chiếnngầm khốc liệt Không những thế tác giả còn phản ánh những vấn đề lịch sử mộtcách khách quan như việc Trịnh Sâm phế con trưởng lập con thứ, việc quân Tamphủ làm cuộc bạo loạn đưa Trịnh Khải lên ngôi chúa rồi lại cậy công gây nhũngnhiễu,… Tất cả những điều đó đã hiện lên trong tác phẩm của Nguyễn Triệu Luậtvới những nét chân thực nhất Qua đó, người đọc có thể có một cái nhìn toàn cảnh

về một thời kỳ nhiễu nhương của dân tộc

Nguyễn Triệu Luật còn đi xa hơn nữa, ông muốn tìm ra những quy luật lịch sử

Có thể đọc truyện xưa mà ngẫm đến chuyện nay Ông nói: “Lịch sử chỉ là một cuộcdiễn lại những trò cũ Bước loạn vong, đông tây kim cổ vẫn tương trợ như nhau Đãthế thì gần xa âu cũng thế thôi Coi như phải xem việc gần mới biết việc gần”

1.3.2.3 Nguyễn Triệu Luật muốn hướng đến một thể loại tiểu thuyết lịch sử trộn lẫn giữa cái hư cấu với cái chân sử

Trong quan niệm về tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Triệu Luật muốn hướng đếnmột thể loại tiểu thuyết lịch sử trộn lẫn giữa cái hư cấu và cái chân sử Ở bài tựa

cuốn Ngược đường Trường Thi, ông viết: “Chuyện lịch sử của ông (Sacha Guitry)

đã trộn lẫn chân sử với bông lông… Sự trộn lẫn của ông là một hóa hợp chứ khôngphải hỗn hợp” Nguyễn Triệu Luật cũng phỏng theo phong cách của nhà điện ảnhPháp ấy mà viết nên cuốn tiểu thuyết này Phần chân sử trong đó hết sức quý giá,

mà phần bông lông, thêm thắt vào cũng không hẳn là vô nghĩa Chúng ta có thể thấycách viết này, thời hiện đại dùng rất nhiều, tuy đã được biến tấu đi

Trong các tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật, có thể thấy Hòm đựng người là một tác phẩm hư cấu, không có thật trong lịch sử Còn Bà chúa Chè lại là câu chuyện lịch sử có thật Bên cạnh đó, Nguyễn Triệu Luật cũng có cuốn Ngược đường Trường Thi nằm giữa hai tiểu thuyết lịch sử Qua đây, có thể thấy Nguyễn Triệu Luật đã trộn lẫn tính chân sử và sự hư cấu trong tác phẩm của mình để tạo nên

những tác phẩm mang những tư tưởng nghệ thuật có giá trị

Nhà văn Nguyễn Triệu Luật không chỉ tổng kết những quan niệm về tiểu thuyếtlịch sử của mình về mặt lý thuyết mà ông còn hiện thực hóa những quan điểm đó

thông qua những tác phẩm cụ thể như: Hòm đựng người, Bà chúa Chè, Chúa Trịnh Khải, Ngược đường Trường Thi.

Tổng kết lại quan những quan niệm sáng tác tiểu thuyết lịch sử của nhà vănNguyễn Triệu Luật, chúng tôi tán thành nhận định của nhà văn Nguyễn XuânKhánh ở những điểm sau:

Thứ nhất là đối với những tiểu thuyết mà nhân vật và sự kiện là những điều thật100% thì nhà văn phải hết sức trân trọng Phải làm công việc đánh giá lịch sử mộtcách công bằng, chính xác Không được để cảm tính làm sai lạc Phải khách quankhoa học Trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại, đã chẳng có lúc có những quyển sách

mà độc giả thắc mắc đó sao

Thứ hai là chúng tôi chú ý đến câu nói của Nguyễn Triệu Luật trong bài tựa

Hòm đựng người: “Tác giả phải tưởng tượng ra một chuyện “có thể có” ở một thời đại rồi đem chuyện ấy lồng vào thời đại ấy” rồi tác giả lấy Notre dame Paris và Quate Vingt Treize, hai cuốn tiểu thuyết của Hugo ra làm dẫn chứng.

Quan niệm ấy về nhà viết sử và nhà tiểu thuyết lịch sử hay kịch tác giả lịch sử

đã phổ biến ở phương Tây từ thời cổ đại Quan niệm ấy khác hẳn với quan niệm văn

sử bất phân của phương Đông

Thứ ba là: Dạng tiểu thuyết thứ ba mà cụ Nguyễn Triệu Luật đề cập là loại trộnlẫn cái hư và thực với nhau Có lẽ đây là loại mà ta hay sử dụng ngày nay Điều đó

có nghĩa là trong một cuốn tiểu thuyết gồm nhiều nhân vật có thật, có thể trộn lẫncác nhân vật ở các thời đại khác nhau cho tương tác với nhau… Nói tóm lại, đó làmột tiểu thuyết rất mở, rất phóng khoáng

1.3.3 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1945

Tiểu thuyết lịch sử Việt giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1945,đặc biệt là những năm 1930 – 1945 có sự phát triển mạnh mẽ với sự gia tăng về sốlượng tác giả cũng như dung lượng tác phẩm Những nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử

có thể kể đến như: Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Tử Siêu, Lan Khai, Phan TrầnChúc,… và dĩ nhiên không thể không nhắc đến Nguyễn Triệu Luật Nhưng nếu như

trong cách viết của các tác giả trên còn chịu ảnh hưởng nặng nề của văn học truyềnthống và khuynh hướng lãng mạn thì Nguyễn Triệu Luật lại có một phong cáchkhác hẳn Ông đã chọn cho mình lối viết theo phong cách hiện thực, tôn trọngnhững sự kiện và nhân vật lịch sử.

Nguyễn Triệu Luật đã lựa chọn một thể tài khó viết như tiểu thuyết lịch sử lạisáng tác khá nhiều nhưng ông vẫn sáng tạo nên các tác phẩm với những giá trị nộidung và nghệ thuật lớn lao Với những quan điểm nghệ thuật rõ ràng cùng với ngòibút sắc sảo, ông đã tạo được dấu ấn riêng trong dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Namgiai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1945

Theo tác giả Đặng Thị Hương Liên trong Luận văn Thạc sĩ: Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật dưới góc nhìn văn hóa và thi pháp thì các nguyên nhân khiến

cho nhà văn Nguyễn Triệu Luật lựa chọn thể tài tiểu thuyết lịch sử đó là: nguyênnhân xuất phát từ bối cảnh xã hội bấy giờ, nguyên nhân xuất phát từ gia thế của nhàvăn, nguyên nhân xuất phát từ công việc của ông là giáo viên dạy sử và cuối cùng lànguyên nhân xuất phát từ hoài bão cá nhân của ông Qua đó chúng ta có thể thấyrằng, không phải ngẫu nhiên mà trong vô số những thể loại văn học, Nguyễn TriệuLuật đã chọn cho mình thể tài tiểu thuyết lịch sử Sống trong một xã hội với nhiềunhững đau thương khi cả dân tộc đang phải chịu sự thống trị của chế độ thực dân,ông hiểu hơn ai hết nỗi nhục mất nước, nỗi nhục của một người dân một dân tộc nô

lệ Hơn nữa, việc được sinh ra trong một gia đình Nho học truyền thống đã bồi đắpcho Nguyễn Triệu Luật một nhãn quan tinh nhạy để thấu hiểu thời cuộc và để thôithúc ông trải lòng mình qua những trang tiểu thuyết lịch sử

Trong số những tác giả viết tiểu thuyết lịch sử đương thời, Lan Khai được coi làngười viết nhiều nhất với hơn 20 tiểu thuyết Trong đó, có thể kể đến những tác

phẩm tiêu biểu như: Ai lên phố Cát, Cái hột mận, Chiếc ngai vàng, Cánh buồm thoát tục, Bóng cờ trắng trong sương mù,… Lan Khai thường chú trọng đến khía

cạnh nghệ thuật nhiều hơn trong những tác phẩm của mình Theo đó, tác giả thườngquan tâm đến việc làm sinh động hơn các nhân vật lịch sử có thật, để qua nhữngnhân vật lịch sử, bài học lịch sử ông thể hiện những quan niệm, tư tưởng của mình

Ngoài ra, tác giả cũng tạo nên những nhân vật hư cấu hoàn toàn như: Thục Nương,Yến Xuân, Bội Ngọc,… Nhìn chung, phong cách của Lan Khai thiên về khuynhhướng lãng mạn với những câu chuyện kể về các mối tình trai gái lâm ly, đau

thương như Chiêu Hoàng và Trần Cảnh trong Chiếc ngai vàng, nàng Nhạn và Bàng Tuyết Hận trong Đỉnh non thần,… Có thể thấy trong cách viết của Lan Khai mang

hơi hướng hiện đại với nhiều chi tiết hư cấu, thêm thắt vào khiến cho người đọc đôikhi lầm tưởng tiểu thuyết lịch sử của ông với các tiểu thuyết tâm lý, tình cảm

Không giống như Lan Khai, Nguyễn Triệu Luật đã chọn cho mình một phongcách tiểu thuyết lịch sử hoàn toàn khác, đó là đi theo hướng coi trọng sự thực ChínhLan Khai cũng từng nhận xét rằng: “Cũng như tôi, ông Nguyễn Triệu Luật viết tiểu

thuyết lịch sử Nhưng, khác với tôi, ông Luật riêng chú trọng về sự thực Đọc Gái thời loạn, Ai lên phố Cát, Chiếc ngai vàng, Cái hột mận, nếu người ta mơ màng say đắm bởi những cái có thể có được thì đọc Hòm đựng người và Bà Chúa Chè, người

ta phải sống đủ những cái đã có rồi Cái hay của ông Luật là ở chỗ ấy”[16;

tr.163].Vì vậy, trong những tác phẩm của mình, Nguyễn Triệu Luật luôn cố gắngkhắc họa một cách chân thực nhất những sự kiện, nhân vật lịch sử Ngay cả nhữngchi tiết hư cấu - một đặc điểm tất yếu của thể loại tiểu thuyết trong các tác phẩm củaông cũng chỉ có tác dụng làm cho sự thực “thật hơn cả thật” mà thôi Nguyễn TriệuLuật cũng đã thừa nhận việc mình “chỉ là một người thợ vụng có thế nào làm nênthế, gốc tre già cứ để là gốc tre già chứ không có thể - vả cũng không muốn – hunkhói lấy màu, vẽ vân, cho thành gốc trúc hóa long” [31; tr.18]

Trong dòng chảy của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, Nguyễn Triệu Luật còn tạonên sự khác biệt khi những sáng tác của ông chủ yếu tập trung vào giai đoạn cuối Lêđầu Nguyễn Có một độc giả sống cùng thời với Nguyễn Triệu Luật đã gửi một láthư thắc mắc đến ông về vấn đề này Và nhà văn cũng đã hết sức thẳng thắn đáp lạinhững nghi vấn của độc giả đó: “Người thợ tài – tôi nói là người thợ văn – thì nước

lã có thể vã nên hồ; thì, có thể tài liệu ít mà làm nổi lên những cái trông hoa mắt; thì

có thể dùng khóe văn của mình mà cho thiên hạ trông theo ý mình muốn trông, nghecái ý mình muốn nghe, cười khóc theo ý mình… Lịch sử chỉ là một

cuộc diễn lại những trò cũ Bước loạn vong, đông tây cổ kim vẫn tương tự nhưnhau Đã thế thì, gần xa âu cũng thế thôi, can chi phải xem việc gần mới biết việcgần” Với ngòi bút sắc sảo của mình, Nguyễn Triệu Luật đã thực sự khiến cho độcgiải và phải trông theo cái ý của ông và cười khóc theo ý ông Qua bộ ba tác phẩm

Bà Chúa Chè, Chúa Trịnh Khải và Loạn Kiêu binh, quyển sau nối tiếp quyển trước

đã giúp độc giả có được một cái nhìn toàn diện, chi tiết và hệ thống của cả một thời

kỳ lịch sử Từng bước, từng bước một trong cái sự “mạt vận tàn hôi” của nhà Trịnh.Trong lời tựa tác phẩm Bà Chúa Chè, Nguyễn Triệu Luật đã khái quát lại như sau:

“Tôi phải đem ba việc: đào hố, đẩy người và sa hố là ba việc dính liền nhau chép

riêng ra Độc giả đọc xong Bà Chúa Chè, tức là đã xem việc đào hố Sau đây đọc Chúa Trịnh Khải và Loạn Kiêu binh, độc giả sẽ được xem việc sa hố và đẩy người”.

Qua đó, cả một giai đoạn rối ren của lịch sử Việt Nam thời vua Lê chúa Trịnh đãđược hiện lên với những gì chân thực, cụ thể nhất

Cũng với những tư liệu về thời kỳ lịch sử này, Nguyễn Triệu Luật đã sáng tạo

nên một câu chuyện hoàn toàn hư cấu trong Hòm đựng người Dù tác phẩm là hư

cấu hoàn toàn nhưng những câu chuyện trong đó lại hoàn toàn có thể xảy ra ở thời

kỳ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX Chính vì vậy mà độc giả vẫn có thể cảm nhậnhơi thở của lịch sử một cách dồn dập, nóng hổi Với sự am hiểu lịch sử một cách sâusắc cùng ngòi bút tài hoa của Nguyễn Triệu Luật, nàng Ấu Mai cùng biết bao ngườicon gái khác bị giam hãm trong chốn hậu cung đã hiện lên một cách không thể chânthực hơn

Có thể nói trong mạch nguồn vô tận của dòng tiểu thuyết lịch sử vẫn âm thầmchảy trong nền văn học Việt Nam, tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật vẫn có một

vị thế và phong cách riêng, không thể nhầm lẫn Những đóng góp của ông đã giúpcho thể loại tiểu thuyết lịch sử nước nhà trở nên phong phú, đa dạng hơn, vì thếcũng góp phần tích cực vào quá trình hiện đại hóa văn học

Tóm lại, qua chương 1, chúng tôi đã trình bày những nét khái quát nhất về kháiniệm “thế giới nghệ thuật” Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tiến hành tìm hiểu kháiniệm tiểu thuyết lịch sử trên các phương diện: khái niệm, đặc trưng cũng như quá