Phong cách tiểu thuyết Trần Chiến

Ở mảng truyện ngắn, Trần Chiến cũng gặt hái được những thành công qua các tập truyện Con bụi giải nhì 5 năm 1986 - 1990 của Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội năm 1992, tập Đường đu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

VŨ VĂN CƯƠNG

PHONG CÁCH TIỂU THUYẾT TRẦN CHIẾN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thái Nguyên - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

VŨ VĂN CƯƠNG

PHONG CÁCH TIỂU THUYẾT TRẦN CHIẾN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành:60 22 01 21

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS TÔN THẢO MIÊN

Thái Nguyên - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc nhất tới Phó Giáo sư, Tiến sĩ, cô giáo Tôn Thảo Miên, người đã luôn trực tiếp hướng dẫn, tận tình quan tâm, chỉ bảo tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện và hoàn thành luận văn này

Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo nhà trường, khoa sau đại học, trường Đại học Khoa học Thái Nguyên, cùng gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã giúp đỡ cũng như đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Học viên thực hiện

Vũ Văn Cương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là do kết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của Phó Giáo sư, Tiến sĩ, cô giáo Tôn Thảo Miên Luận văn này không trùng với bất kì công trình nghiên cứu của tác giả nào đã được công bố trước đó Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Học viên thực hiện

Vũ Văn Cương

MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Những ý kiến về tác giả, tác phẩm 2

2.2 Những ý kiến về tiểu thuyết của Trần Chiến 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4.1 Mục tiêu nghiên cứu: 7

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5.Phương pháp nghiên cứu: 7

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc của luận văn 8

Chương 1 9

KHÁI LƯỢC VỀ PHONG CÁCH VÀ NHÀ VĂN TRẦN CHIẾN 9

1.1 Khái niệm phong cách 9

1.2 Đặc trưng của phong cách 13

1.2.1 Thống nhất trong sự đa dạng 13

1.2.2 Thể hiện những phẩm chất thẩm mĩ cao, giàu tính nghệ thuật 14

1.3 Những biểu hiện của phong cách 15

1.3.1 Qua cái nhìn và giọng điệu riêng của tác giả 16

1.3.2 Những sáng tạo độc đáo trong một chỉnh thể nghệ thuật 17

1.3.3 Các phương thức biểu hiện mang dấu ấn riêng 18

1.4 Nhà văn Trần Chiến với thể loại tiểu thuyết 19

1.4.1 Vài nét về cuộc đời và tác phẩm 19

1.4.2 Những yếu tố hình thành phong cách Trần Chiến 20

1.4.3 Nhà văn Trần Chiến và ba bộ tiểu thuyết 27

Chương 2 30

PHONG CÁCH TRẦN CHIẾN QUA CẢM HỨNG, CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT 30

2.1 Những cảm hứng chính trong tiểu thuyết Trần Chiến 30

2.1.1 Cảm hứng thế sự, đời thường qua ba tiểu thuyết Bốn chín chưa qua, Đèn vàng và Cậu ấm 30

2.1.2 Cảm hứng về Hà Nội 52

2.1.2.1 Lịch sử và kiến trúc văn hóa Hà Nội qua một nhà báo 52

2.1.2.2 Văn hóa ứng xử, văn hóa ẩm thực thủ đô qua các thế hệ trong một gia đình trí thức trung lưu 55

2.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết 58

2.2.1 Cốt truyện theo mô hình truyền thống 59

2.2.2 Cốt truyện đan xen, phức hợp 60

2.3 Hình tượng nhân vật 64

2.3.1 Nhân vật trong mối quan hệ biến đổi phức tạp 64

2.3.2 Nhân vật thuần khiết về tính cách 71

Chương 3 76

MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN 76

3.1 Ngôn ngữ, hình ảnh trong tiểu thuyết của Trần Chiến 76

3.1.1 Ngôn ngữ đối thoại đời thường, đậm chất dân gian 76

3.1.2 Hình ảnh gần gũi, chân thực và sống động 83

3.2 Giọng điệu trần thuật 89

3.2.1 Giọng nhẩn nha, chậm rãi 89

3.2.2 Giọng triết lí, suy tư 91

3.3 Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Trần Chiến 95

3.3.1 Thời gian mang dấu ấn đương đại 95

3.3.2 Không gian được chuyển đổi linh hoạt, rộng mở 97

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết, đóng góp nổi bật nhất cho bất cứ một nền văn học nào cũng là thể loại tiểu thuyết Từ sau năm 1975, đặc biệt là sau công cuộc đổi mới văn học, tiểu thuyết đã trở thành trụ cột với nhiều phong cách nghệ thuật mới mẻ, độc đáo góp phần củng cố đặc trưng thể loại, tôn vinh chức năng là

“hình thái chủ yếu của nghệ thuật ngôn từ”[18, tr.229]

Tiểu thuyết thời kỳ hiện đại phát triển đa dạng, mang nhiều dấu ấn của tác giả và thời đại Khi xã hội phát triển, tinh thần dân chủ được coi trọng một cách sâu sắc, cộng với sự hỗ trợ hiệu quả của công nghệ thông tin, in ấn, xuất bản,

…thì tiểu thuyết lại càng phát huy được những ưu thế của nó Với cấu trúc tự sự

ở quy mô lớn, tiểu thuyết có thể phản ánh hiện thực xã hội, thiên nhiên, con người,… ở cả chiều sâu lẫn bề rộng một cách mới mẻ với nhiều vấn đề thiết thực, sâu sắc và ý nghĩa

Trần Chiến đến với thể loại tiểu thuyết một cách tự nhiên Tiểu thuyết của ông mang một phong cách riêng: bình dị, sâu lắng, gói ghém kín đáo những tâm

tư thế sự thông qua việc kết hợp hài hòa giữa những chất liệu của văn hóa truyền thống với những biến đổi tinh vi của bối cảnh xã hội đương thời Ngoài thể loại tiểu thuyết, Trần Chiến còn có những trải nghiệm cũng rất sâu sắc trong truyện ngắn và một số thể loại khác như tản văn, chân dung Tuy nhiên, thể loại chủ công của ông vẫn là tiểu thuyết Ở thể loại này, Trần Chiến đã ghi dấu tên mình trong danh sách giải thưởng của Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nội, Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội, Bùi Xuân Phái - vì tình yêu Hà Nội,…

Tuy đã ghi được những dấu ấn như vậy, nhưng trong thực tiễn sáng tác của Trần Chiến vẫn chưa được giới thiệu đúng mức Chưa có một luận án, luận văn hoặc công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, hệ thống về những tác phẩm

của ông Từ thực tế và nhận thức trên, chúng tôi mạnh dạn lấy “Phong cách tiểu

thuyết Trần Chiến” làm đề tài luận văn thạc sĩ

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cố gắng nhận diện một số nét đặc trưng trong tiểu thuyết của Trần Chiến, từ đó làm nổi bật phong cách sáng tác của nhà văn, cũng như khẳng định những đóng góp của Trần Chiến vào nền văn chương đương đại Việt nam

2 Lịch sử vấn đề

Do chưa có một luận án, luận văn hoặc công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, hệ thống về những tác phẩm của nhà văn Trần Chiến nên khi tìm hiểu các hướng nghiên cứu liên quan đến đề tài, chúng tôi chủ yếu dựa vào các lời tựa, các bài báo giới thiệu về tác phẩm của Trần Chiến

2.1 Những ý kiến về tác giả, tác phẩm

Khi tiến hành tìm hiểu lịch sử vấn đề, chúng tôi nhận thấy đa số các bài báo giới thiệu về tác giả Trần Chiến đều cho rằng ông là một nhà văn khá kiệm lời

trước đám đông Trên báo Thể thao và Văn hóa, tác giả Việt Quỳnh cho rằng:

“Ông tham gia văn đàn với sự dịu dàng trầm mặc pha lẫn ngại ngần của người

ưa quan sát, hơn là phát ngôn”.[31] Trần Chiến đến với sáng tác văn học không sớm, có lẽ một phần lớn là do công việc làm báo với những bộn bề của tin tức, của các chức năng công việc mà ông đảm nhiệm Trong suốt 30 năm làm báo, rất nhiều năm Trần Chiến mới ra một cuốn sách, nhưng mỗi khi tác phẩm mới của ông chào đời là một lần ông tạo được dấu ấn độc đáo với độc giả Điều này cho thấy, Trần Chiến đã ý thức rất sâu sắc về vai trò và trách nhiệm của mình đối với cuộc sống, công việc và văn chương Lương tâm của người cầm bút chân chính khiến ông luôn tự nhủ không thể viết vội vàng, viết cho nhanh, cho nhiều,

đó là điều rất đáng trân trọng ở người nghệ sĩ sáng tác

Bên cạnh đó có thể thấy chính vì những năm tháng làm báo nên Trần Chiến

đã tích lũy cho mình nhiều kinh nghiệm, nhiều kỹ thuật nghề để ông góp phần cho cảm hứng sáng tác được thăng hoa Bạn đọc có thể thấy những dấu ấn báo

chí hiện lên cực kỳ đậm đặc trong tiểu thuyết Đèn vàng và hiện lên tinh tế trong tiểu thuyết Cậu ấm cũng như các sáng tác khác của nhà văn

Ở mảng truyện ngắn, Trần Chiến cũng gặt hái được những thành công qua

các tập truyện Con bụi (giải nhì 5 năm 1986 - 1990 của Hội liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội năm 1992), tập Đường đua (giải C, Liên hiệp các hội văn học Nghệ thuật Việt Nam năm 1997), tập truyện ngắn Hoa nước (2010), tập truyện giả cổ Gót Thị Mầu đầu Châu Long (2014),… Truyện ngắn của Trần

Chiến cũng khá phong phú về đề tài, đa dạng về nội dung, khi hoài cổ với những tích xưa chuyện cũ, khi chuyện Tàu Tây, khi lại rất nóng hổi với những trào lưu hiện đại nhưng tất cả đều hướng về những góc khuất, những mặt còn tồn tại đây

đó của cuộc sống đương đại bằng một giọng văn vừa xót xa vừa tiếc nhớ qua hệ thống ngôn ngữ khi hài hước dí dỏm, khi trần tục đến đớn đau Các truyện gây

ấn tượng mạnh như Thượng đẳng thần, Dâm thần, Thị Mầu, Châu Long, Tổ sư

gàn, Gô Ganh và Sô Panh, Bến, Con bụi, Một tình huống sư phạm, Đò rách, Bốc mộ, Tội nhân, Đường đua, Hoa nước, Táo mèo, Ốc gió, Hạ cánh, Làm đẹp cho đời,… Khi giới thiệu tập truyện Gót Thị Mầu đầu Châu Long, Nguyễn Thị

Hậu lúc là Phó Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Việt Nam cho rằng “Trong những tác phẩm của nhà văn Trần Chiến có tính cách nho sĩ Bắc Hà hòa quyện với chất liệu dân gian, là một góc nhìn sắc sảo về văn hóa người Việt truyền thống - những yếu tố mà sử học hiện đại luôn cần được tiếp cận để phục dựng một “lịch sử xã hội” đa dạng như đời sống vốn có”.[13, tr.7]

Về tản văn, Trần Chiến có tập Hà Nội phố và chợ, A đây rồi Hà Nội 7 món,

đó thực sự là những nỗi niềm trăn trở của tác giả về mảnh đất và con người kinh

kỳ nghìn năm Những trang văn vừa tự hào lại vừa thấm đẫm những lo âu về sự đổi thay của thủ đô văn hiến Nhận xét về mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm,

nhà báo Phương Thúy, VOV - Trung tâm tin cho rằng: “Có lẽ, chính vì phong

cách sống từ tốn, chậm rãi giữa một Hà Nội nhộn nhịp, vội vã đã giúp cho nhà văn có cái nhìn sâu hơn về Hà Nội Trần Chiến viết về ẩm thực Hà Thành, viết

về những con phố cũ, về kiến trúc… Ông kể về những con ngõ gợi cảm ở Hà

Nội, như là ngõ Đoàn Nhữ Hài toàn nhà thấp, ngõ Tràng An có dáng dấp tiểu tư sản điển hình, ngõ Phất Lộc ngoằn ngoèo nhất khu “Ba sáu phố phường” Ông cũng viết về tính cách của người Hà Nội, vẫn thường được biết đến với sự thanh lịch, ăn nói nhỏ nhẹ Nhưng không chỉ nêu bật những nét đẹp trong tính cách Hà Nội, Trần Chiến còn chỉ ra những “hạn chế” như: xét nét, thiếu tính kỷ luật, dè dặt trong thái độ sống Qua mỗi trang viết, người đọc được hình dung về Hà Nội dưới nhiều góc nhìn, nhiều màu sắc: sự ồn ào, náo nhiệt, đông đúc bởi gia tăng dân số và đằng sau đó là sự mất ổn định các giá trị, nền nếp”.[39]

Như vậy, ở hai mảng truyện ngắn và tản văn, Trần Chiến đều có những dấu ấn chung về mặt cảm hứng sáng tác khi hướng những lo âu cho giá trị của cuộc sống đời thường đang bị xáo trộn, phôi pha và cũng có những cách thức thể hiện rất riêng trong mỗi một thể loại

2.2 Những ý kiến về tiểu thuyết của Trần Chiến

Cho tới thời điểm này, Trần Chiến đã xuất bản ba tiểu thuyết và cả ba cuốn tiểu thuyết của ông đều có những giải thưởng khác nhau Đầu tiên phải nhắc đến

cuốn Bốn chín chưa qua, cuốn tiểu thuyết này được Nxb Hội Nhà văn in năm

2000, được giải B của Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam 2001 Cuốn thứ 2

là Đèn vàng, được Nxb Phụ nữ in năm 2002, được giải Văn xuôi Hội Nhà văn

Hà Nội 2003 Cuốn thứ ba là Cậu ấm, do Nxb Trẻ in năm 2015, được trao giải

“Bùi Xuân Phái – vì tình yêu Hà Nội” của báo Thể thao Văn hóa 2015 (chung với tác phẩm A đây rồi Hà Nội 7 món)

Tiểu thuyết của Trần Chiến mang một sức vóc riêng, vượt lên trên nhiều tiểu thuyết cùng thời để chọn cho mình một vị trí trong nền văn xuôi đương đại Việt Nam Vị thế ấy không chỉ khẳng định ở các giải thưởng đã có mà nó thực

sự cũng là một hướng đi cần phải xem xét, nghiên cứu cho thỏa đáng, chí ít cũng

là đề tài về tình yêu Hà Nội Trong bài “Đôi dòng của người được đọc trước”, nhà sử học Dương Trung Quốc khi luận bàn về tiểu thuyết Cậu ấm cho rằng:

“…cuốn tiểu thuyết này để cổ vũ cho tác giả Trần Chiến sẽ viết tiếp và mong có

nhiều cây bút khác cùng khai quật kho báu tiềm tàng về Hà Nội yêu dấu của chúng ta, mà rất tiếc cho đến nay những gì từ thế hệ Nguyễn Huy Tưởng đến những người sau - trong đó có Trần Chiến - mới chỉ là những đóng góp bước đầu”[9, tr.7] Bàn về sức hấp dẫn của tiểu thuyết Trần Chiến, tác giả Việt Quỳnh

nhận định: “Cậu ấm, tiểu thuyết dày dặn với gần 500 trang in, đưa người đọc tới

không khí chân thật của Hà Nội của trước và sau năm 1954 cùng sự miêu tả cụ thể tỉ mỉ kỹ lưỡng như của một sử gia Với nhân vật chính là một cậu ấm, xuất

thân từ tầng lớp khá giả của Hà Nội Người đọc, khi đọc tiểu thuyết Cậu ấm của

nhà văn Trần Chiến, rất dễ bị hút xoáy vào những trang viết, để tâm tưởng trôi theo không gian ba chiều, cùng chiều thứ tư – chiều của tâm tưởng” [31]

Tiểu thuyết của Trần Chiến xuất phát mạnh mẽ từ chất liệu hiện thực Có lẽ đây cũng là một trong những yếu tố làm thành sức hút trong các trang văn của ông Ở khía cạnh này, người đọc có thể liên tưởng đến yếu tố mang tính gia đình khi cha của nhà văn chính là nhà sử học Trần Huy Liệu khả kính Trong mục

Cuộc sống đi vào tiểu thuyết, tác giả Nguyệt Cầm, báo Người lao động nhận

định: “- Những năm làm báo của Trần Chiến gắn với một vùng đất phía Nam:

vùng kinh tế mới Lâm Hà của người Hà Nội vào khai hoang, dựng làng xóm những năm sau giải phóng Rồi Lâm Hà trở thành huyện mới của Lâm Đồng Trần Chiến từng nhiều lần đến đó, có khi ở lại nhiều ngày Chuyện ở Lâm Hà đi vào sáng tác của Trần Chiến, rải rác trong các truyện ngắn và rõ nhất trong

truyện vừa Bốn chín chưa qua (NXB Hội Nhà văn - 2000), ra đời khi tác giả đang ở cái tuổi bốn chín nặng nợ… Đèn vàng có thể coi là “tập đại thành” 20

năm làm báo của Trần Chiến; ở đó có hầu hết những chuyện của làng báo, người làm báo và nghề báo hôm nay, thời kinh tế thị trường có định hướng Đó là chuyện giữa cái nhìn thấy, nghe thấy, cái biết được của anh nhà báo với những

gì được viết ra và được in trên báo.” [5]

Từ cuộc sống đến cuộc đời rồi bước vào tiểu thuyết với các hình tượng nghệ thuật, những tín hiệu thẩm mĩ, những thông điệp nhẹ nhàng mà thấm thía cho nên nếu chỉ kiếm tìm sự li kỳ, kịch tính hoặc những hình ảnh lung linh, ngôn

từ mùi mẫn hay đơn giản hơn là đọc chỉ để đọc thì tiểu thuyết của Trần Chiến không đáp ứng được những mục đích ấy Hình như trong con người ông, ở độ tuổi của ông khi viết tiểu thuyết lại hướng tới những giá trị khác Nói như thế không có nghĩa là tiểu thuyết của Trần Chiến quá kén độc giả, nhưng khi có một vốn văn hóa, một kinh nghiệm sống nhất định thì người đọc mới thấm thía được những điều mà nhà văn trăn trở và đau đáu suốt cả một chặng đường dài của lịch

sử xã hội

Điểm lại lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết của Trần Chiến, chúng tôi nhận thấy các tác giả, các học giả, các nhà phê bình đã có những nhìn nhận, những bàn luận chân xác, mang tính khái quát về các tác phẩm của Trần Chiến nói chung và ba cuốn tiểu thuyết của Trần Chiến nói riêng Tuy nhiên, như trên đã nói, cho đến thời điểm này vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về tiểu thuyết của Trần Chiến, cụ thể là chưa có công trình nào nghiên cứu về phong cách tiểu thuyết Trần Chiến, đó chính là căn cứ

để chúng tôi lựa chọn đề tài này

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sáng tác của Trần Chiến chủ yếu ở lĩnh vực văn xuôi với nhiều thể loại quen thuộc như truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn và chân dung Nhưng cho đến nay, đóng góp của ông tập trung thăng hoa nhất vẫn là ở thể loại tiểu thuyết Do

đó, luận văn đi vào tìm hiểu về phong cách tiểu thuyết Trần Chiến qua một số phương diện nổi bật như cảm hứng, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu

và không gian – thời gian nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát ba tiểu thuyết của Trần Chiến: Bốn chín chưa

qua (Nxb Hội Nhà văn, 2000), Đèn vàng (Nxb Phụ nữ, 2002), Cậu ấm (Nxb

Trẻ, 2015), ngoài ra có so sánh với các thể loại khác của nhà văn để làm rõ hơn

phong cách tiểu thuyết Trần Chiến

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục tiêu nghiên cứu:

Luận văn tập trung vào việc làm sáng tỏ phong cách tiểu thuyết Trần Chiến qua một số phương diện nổi bật như cảm hứng sáng tác, cốt truyện, nhân vật và các phương thức nghệ thuật biểu hiện, từ đó thấy được cái hay, cái độc đáo và sáng tạo của việc kết hợp hài hòa giữa những yếu tố truyền thống và hiện đại, sự đan xen giữa ngôn ngữ trang nhã và ngôn ngữ bình dân trong cách thể hiện nội dung

Qua việc nghiên cứu phong cách tiểu thuyết Trần Chiến, người viết đi đến khẳng định tài năng trong cách khám phá thế giới nghệ thuật và đóng góp của nhà văn đối với văn chương Việt Nam đương đại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi đặt ra cho luận văn phải giải quyết các nội dung sau đây:

- Tìm hiểu và giới thiệu khái lược lí thuyết phong cách

- Tìm hiểu những nét cơ bản về cuộc đời, về những tác phẩm nổi bật của Trần Chiến và cơ sở hình thành phong cách tiểu thuyết của nhà văn

- Tìm hiểu cảm hứng về hiện thực cuộc sống, về cốt truyện, nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn

- Tìm hiểu một số phương thức biểu hiện nghệ thuật trong tiểu thuyết của nhà văn Trần Chiến

5.Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình triển khai luận văn, người viết kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp lịch sử - xã hội

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

6 Đóng góp của luận văn

Bước đầu xác lập một cách đầy đủ và hệ thống những vấn đề cơ bản về nội dung và nghệ thuật trong tiểu thuyết của Trần Chiến Cùng với các tư liệu, dẫn chứng và những nhận xét, đánh giá của luận văn sẽ giúp người đọc hình dung, nhận biết và hiểu được những nét đặc sắc, những sáng tạo trong các cách thể hiện tiểu thuyết của nhà văn

Luận văn khẳng định phong cách tiểu thuyết Trần Chiến dựa trên sự kết hợp sáng tạo, hài hòa giữa những yếu tố truyền thống và hiện đại, ghi nhận những đóng góp của Trần Chiến đối với tiểu thuyết nói riêng và đối với văn học Việt Nam sau thời kì đổi mới nói chung

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, nội dung luận văn được triển khai thành ba

chương:

- Chương 1: Khái lược về phong cách và nhà văn Trần Chiến

- Chương 2: Phong cách Trần Chiến qua cảm hứng, cốt truyện và nhân vật

- Chương 3: Một số phương thức nghệ thuật biểu hiện

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ PHONG CÁCH VÀ NHÀ VĂN TRẦN CHIẾN

1.1 Khái niệm phong cách

Đã từ lâu, khái niệm về phong cách đã trở thành đối tượng bàn luận của nghiên cứu, lí luận và phê bình văn học Trong thực tiễn, phong cách chính là cơ

sở nền tảng để định hình cho vị trí của tác giả và giá trị của tác phẩm trong dòng

chảy văn học Từ khi trở thành một khoa học nghiên cứu văn chương, phong

cách học đã đóng góp nhiều thành tựu trong việc chỉ ra những nét độc đáo, riêng

biệt, những dấu ấn sáng tạo của nhà văn đối với lịch sử phát triển văn học Tuy

xuất hiện sớm nhưng những vấn đề lý luận về phong cách đến nay vẫn còn tồn

tại nhiều quan điểm và ý kiến không giống nhau Vì vậy, việc xác lập hệ thống khái niệm công cụ là điều vô cùng quan trọng và hết sức cần thiết khi nghiên cứu, phê bình đánh giá về một tác giả văn học

Trước hết, về thuật ngữ phong cách, chúng ta đều biết rằng nó được bắt nguồn từ thuật ngữ Stylos của Hy Lạp, Stylus của La Mã với ý nghĩa ban đầu

dùng để chỉ nét chữ, bút pháp, nghĩa rộng hơn là chỉ tình yêu ngôn ngữ, nghệ thuật dùng từ Cùng với sự phát triển của xã hội, các trường phái, các trào lưu

sáng tác và đặc biệt là trong đời sống lý luận phê bình, phong cách được sử

dụngnhiều hơn với ý nghĩa rộng hơn, dùng để chỉ những đặc tính nghệ thuật của tác phẩm văn chương, nó đã trở thành một phương tiện hữu hiệu, một đơn vị kiến thức lớn trong lí luận và phê bình văn học

Ở phương Đông, trong lịch sử văn học Trung Quốc, các công trình phê

bình thơ ca như Văn tâm điêu long của Lưu Hiệp, Tùy viên thi thoại của Viên Mai đã xuất hiện ít nhiều những khái niệm, những thuật ngữ như văn khí, văn

như kỳ nhân,… Những khái niệm và thuật ngữ ấy đã được dùng để định danh sự

độc đáo, khác lạ của những người sáng tạo văn chương Tuy không trực tiếp luận bàn đến vấn đề phong cách nhưng qua sự thể hiện và cách trình bày lập

luận của người viết mà người đọc hiểu được đó chính là những biểu hiện đầu tiên của lối phê bình theo phong cách

Đi tìm hiểu về phong cách nhà văn, cho đến thời điểm này, có lẽ công trình

Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học của Khrapchenco vẫn là

một dấu mốc quan trọng trong hệ thống lí luận về phong cách văn học Theo Khrapchenco, hiện vẫn còn tồn tại không ít những khái niệm khác nhau về phong cách văn học Trong chương ba, trước khi đi sâu vào những vẫn đề cốt lõi trong những quan niệm về phong cách của D Likhachev, A Grogorian, V Turbin, V Jirmunxky, V Kôvalev, L Novichenco, V Dneprov, Ya Elsberg, R

Yakobson, … tác giả Khrapchenco cho rằng: “Hiện đang tồn tại một số lượng

rất lớn những định nghĩa khác nhau về phong cách văn học Những định nghĩa này xòe ra như cái quạt giữa sự thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát nhất và sự nhìn nhận nó như những đặc điểm của những tác phẩm riêng lẻ” [49, tr.130] Có thể thấy rằng nhận định của

Khrapchenco một mặt thể hiện sự phong phú đa dạng trong nhận thức của đời sống lí luận phê bình, một mặt nó cũng thể hiện một quan điểm chung đó là thừa nhận phong cách là một phạm trù lịch sử - thẩm mĩ rộng nhất, bao quát và chi phối mạnh mẽ đến sự hình thành cũng như phát triển thế giới nghệ thuật trong các sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ

Vì gắn chặt với vai trò của chủ thể sáng tạo nên bàn về phong cách là chúng ta bàn tới phong cách cá nhân hay còn gọi là phong cách tác giả Có thể

nói đây là một trong những vấn đề quan trọng của lý thuyết phong cách bởi lẽ không ai khác, người nghệ sĩ chính là chủ thể sáng tạo, chính là nhân tố quyết định trong việc tạo định những nét nét riêng biệt và độc đáo trong quá trình lao

động nghệ thuật Nói như vậy thì suy cho cùng, phong cách tác giả là những

biểu hiện khá hoàn chỉnh của cá tính sáng tạo mà người nghệ sĩ nhìn nhận về cuộc sống, đánh giá về thế giới thông qua quan điểm sáng tác và hệ thống tác phẩm của mình

Trên thế giới, khi bàn về đặc điểm của phong cách cá nhân nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật, các nhà lí luận, phê bình, các nhà văn như Buffon, Flaubert, Vinogradov, Turin, V Hugo, Khrapchenco, M Bakhtin,… cũng đã có những trang viết rất sâu sắc về những vấn đề đã trình bày ở trên Ở Việt Nam, vào đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học như Hải Triều, Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Lê Tràng Kiều, Thiếu Sơn, Trương Tửu,… đây đó trong các bài viết của mình, các tác giả đã vận dụng khá nhiều lý thuyết phê bình tiếp thu được trong quá trình tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp để thẩm định những tác phẩm văn chương Một điều không thể phủ nhận đó là trong các bài viết của các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình ấy đã

có sự vận dụng những lý thuyết phê bình theo phong cách Đi cùng thời gian và năm tháng, các công trình về phong cách cũng ngày một đa dạng và phong phú hơn về cả nội dung và cách thức thể hiện

Trong bộ sách Lí luận văn học (tập 3), Phương Lựu cho rằng: “phong cách

là chỗ độc đáo về tư tưởng cũng như nghệ thuật có phẩm chất thẩm mĩ thể hiện trong sáng tác của những nhà văn ưu tú” [28, tr.88]

Trong công trình Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, (Nxb Thanh niên, 2003, t.31), Phan Ngọc chỉ ra: “Phong cách là một cấu trúc

hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả”

Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại chân dung và

phong cách (Nxb Trẻ, 2005, tr.18) cũng nêu quan niệm: “ Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật Mỗi nhà văn có phong cách tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật riêng Thế giới nghệ thuật ấy dù phong phú đa dạng thế nào, vẫn có tính thống nhất … Phong cách bao gồm những đặc điểm độc đáo của các tác phẩm của một nhà văn từ nội dung đến hình thức…Trong quá trình sáng tác của một nhà văn, phong cách nghệ thuật của ông ta luôn luôn chuyển từ tác phẩm

này đến tác phẩm khác Nhưng dù đổi mới thế nào, phong cách vẫn vận động trên cơ sở thống nhất… phong cách một khi đã định hình thì thường có tính bền vững”.

Lại Nguyên Ân trong Từ điển văn học, bộ mới, (Nxb Thế giới, 2005, tr 1472) cho rằng: “Khái niệm chỉ những nét chung, tương đối bền vững của hệ

thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó.”

Theo Từ điển tiếng Việt: “Những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư

tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong các sáng tác của một nghệ sĩ hay trong các sáng tác nói chung thuộc cùng một thể loại (nói tổng quát).”[32, tr.782]

Còn theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Phong cách nghệ thuật là một

phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc” [20, tr.253-254]

Khi bàn về các phương diện của phong cách, Antoine Compagnon cho

- Phong cách là một sự lựa chọn giữa nhiều “lối viết”.[46, tr.285]

Khrapchenco cho rằng: “Nếu như dùng một công thức vắn tắt thì phong

cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”[49,

tr.152], …

Có thể nói, tuy còn nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau về phong cách nhưng đa số các ý kiến đều nhấn mạnh đến một đặc điểm chung của lối phê bình

này, đó là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ

thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc

Như vậy, bàn về phong cách là bàn tới tính hệ thống, tính ổn định tương

đối của các phương tiện biểu hiện mà người nghệ sĩ đã thể hiện trong các sáng

tác của mình Phong cách cũng là căn cứ để chúng ta nhận ra đặc trưng và sự

khác nhau trong các sáng tác của mỗi một nhà văn Bên cạnh đó, chúng ta cũng

thấy được phong cách còn mang dấu ấn của dân tộc và thời đại

1.2 Đặc trƣng của phong cách

Như chúng ta đã biết, trong lí luận phê bình văn học, mỗi một khái niệm có tính nội hàm lớn đều mang những đặc trưng chủ đạo để tạo thành công cụ kiến thức khi tiến hành thẩm định giá trị tác phẩm và đánh giá vị trí của nhà văn Phong cách là một khái niệm có tính nội hàm lớn nên nó cũng mang trong mình nhiều đặc trưng cơ bản Trong phạm vi này, chúng tôi muốn đề cập và nhấn mạnh tới hai đặc trưng tiêu biểu của phong cách văn học như sau:

1.2.1 Thống nhất trong sự đa dạng

Đây là đặc trưng có tính bền vững, chuyên biệt của phong cách văn học Đặc trưng này luôn có sự hoà quyện giữa các yếu tố định hình, thống nhất và sự biến đổi đa dạng, phong phú Trong hệ thống các tác phẩm của nhà văn thì cái riêng biệt, vẻ độc đáo phải xuất hiện thường xuyên, được lặp đi lặp lại, mang tính bền vững và nhất quán Thống nhất từ cốt lõi bên trong, nhưng khi triển khai lại phải mới mẻ, muôn màu Sự thống nhất đó không hề cản trở và cũng không mâu thuẫn gì với sự đa dạng, phong phú Mác-xen Prút (1871-1922), nhà văn Pháp cho rằng: “Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì một lần thế giới được tạo lập” Điều đó nói

lên sự phong phú, đa dạng và sự trưởng thành trong bản lĩnh nghệ thuật của một

cá nhân nghệ sĩ sáng tạo Chúng ta biết rằng, hạt nhân cốt lõi, cảm hứng chủ đạo trong sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Trãi chính là tư tưởng yêu nước thương dân nhưng trong mỗi thể loại, Nguyễn Trãi lại có những dấu ấn rất riêng Những tác

phẩm chính luận của Nguyễn Trãi như Đại cáo bình Ngô, Quân trung từ mệnh

tập mang tinh thần hào hùng, mạnh mẽ, đanh thép và sắc bén ; nhưng Quốc âm thi tập, ta lại thấy một Nguyễn Trãi u hoài, suy tư, trầm lắng Cũng theo hệ hình

như vậy, những tác phẩm của Hồ Chí Minh ở thể loại truyện và kí thì rất hiện đại, có tính chiến đấu cao ; nhưng thơ chữ Hán của Bác lại mang khí vị Đường thi, màu sắc phương Đông cổ kính ; thơ tiếng Việt lại đậm đà cốt cách dân gian, tinh thần dân tộc Hay hình ảnh về cái đói và cái rét trong các truyện ngắn của nhà văn Nam Cao Hình ảnh ánh trăng trong các bài thơ của thi sĩ Hàn Mặc Tử,… Như vậy, phong cách văn học được nảy sinh từ những nhu cầu của hiện thực cuộc sống, mà hiện thực cuộc sống luôn đòi hỏi những khám phá có tính phát hiện, có sự mới mẻ trên nền tảng của vùng thẩm mĩ cá nhân nghệ sĩ sáng tạo ; đồng thời phong cách văn học cũng xuất phát từ chính những yêu cầu cơ bản của quá trình sáng tạo văn học, của những cái không lặp lại để tạo thành sự vận động hấp dẫn đặc thù từ nội dung đến hình thức đối với các thế hệ độc giả, tiếp nhận và phê bình văn học

1.2.2 Thể hiện những phẩm chất thẩm mĩ cao, giàu tính nghệ thuật

Trong bài thơ “Vân chữ”, tác giả Lê Đạt từng viết:

Mỗi công dân đều có một dạng vân tay Mỗi nhà thơ thứ thiệt có một dạng vân chữ Không trộn lẫn

Các hình ảnh thơ trên ít nhiều cho người ta hình dung ra đặc trưng của phong cách văn chương qua những dấu ấn nghệ thuật Trong cái độc đáo, đa dạng, bền vững và luôn đổi mới của các tác phẩm thì người nghệ sĩ phải có những phẩm chất thẩm mĩ Người nghệ sĩ phải không ngừng sáng tạo ra những

hình tượng giàu nghệ thuật, sinh động và hấp dẫn Đây là một trong những đặc trưng quan trọng bậc nhất của phong cách, bởi khi ấy dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ mới thực sự đi vào cuộc sống một cách tự nhiên, bền vững Đặc trưng này cũng in đậm dấu ấn lịch sử và thời đại mà tác giả sống Vôn-te (1694-1778), văn hào Pháp nói: “Cũng giống như từ gương mặt, ngôn ngữ, hành động cụ thể

có thể nhận ra quốc tịch của con người, thì cũng có thể từ phong cách sáng tác nhận ra một số là người Ý, người Pháp, người Anh hay người Tây Ban Nhamột cách dễ dàng” Còn Lét-xinh (1729-1781), nhà văn Đức khi đọc các tác phẩm của Sếch-xpia nhận xét rằng “mỗi ưu điểm nhỏ nhất cũng in dấu ấn riêng, dấu ấn

đó có thể lập tức nói với toàn thế giới rằng: Tôi là Sếch-xpia” Chúng ta không

mấy khó khăn khi bắt gặp ở ngoài xã hội một tính cách của Sở Khanh, của Hoạn

Thư, của Thúc Sinh,… trong Truyện Kiều của Nguyễn Du ; một Chí Phèo, một

bá Kiến, một lí Cường,… trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao ; một Tào Tháo, một Lưu Bị,… trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung ; một Gia-

ve, một Giăngvan-giăng, một Phăng-tin,… trong Những người khốn khổ của

V.Huygo ; … Hoặc hình ảnh quen thuộc của cuộc sống đời thường đã trở thành

những dấu ấn nghệ thuật riêng như cái khuy bấm trong bài thơ Chân quê, cái dậu mồng tơi trong bài Người hàng xóm của Nguyễn Bính ; hình dáng và sắc màu của hoa tigôn trong bài thơ Hai sắc hoa tigôn của T.T.KH, … Chính những

hình ảnh đó lại trở lại cuộc sống một cách tự nhiên với sự hưởng thụ mĩ cảm dồi dào của bao thế hệ

1.3 Những biểu hiện của phong cách

Phong cách chính là cách thức nhà văn thể hiện vào thế giới nghệ thuật -

cuộc sống thứ hai mà người nghệ sĩ sáng tạo ra, cho nên phong cách nghệ thuật của một nhà văn chỉ được xem xét qua tác phẩm của nhà văn đó Chúng ta đều biết rằng, trong thực tế phong cách nghệ thuật của người nghệ sĩ sáng tạo không đồng nghĩa với phong cách sống của anh ta Lối sống của người nghệ sĩ là những đặc điểm về thế giới quan, là những thói quen, trong đời sống thường ngày Những nhân tố đó có thể ảnh hưởng tới quá trình hình thành phong cách

nghệ thuật của người nghệ sĩ sáng tạo chứ nhất định không phải là bản chất của phong cách nghệ thuật Trong văn học Việt Nam hiện đại thì trường hợp của Nguyễn Bính, của Vũ Trọng Phụng là một minh chứng cho điều đó Phong cách nghệ thuật có những biểu hiện cơ bản sau:

1.3.1 Qua cái nhìn và giọng điệu riêng của tác giả

Cái nhìn của nhà văn chính là cách nhà văn khám phá, cảm thụ cuộc đời một cách đầy tính nghệ thuật Bản thân nó đã chứa đựng những yếu tố của cá nhân với hiện thực cuộc sống cho nên khi phân biệt phong cách của các nền văn học, các thời đại văn học và các tác giả văn học, người ta căn cứ trước hết là ở cái nhìn và cách cảm thụ đó Thơ Hồ Xuân Hương có cách nhìn sắc sảo đối với đời sống trần tục của con người, gián tiếp phê phán xã hội đa thê, gia trưởng, là tiếng nói cảm thông, bênh vực, ngợi ca người phụ nữ Bà Huyện Thanh Quan lại

có cách nhìn riêng về mối quan hệ giữa con người với vũ trụ, cảm giác cô đơn của con người trước vũ trụ mênh mông, triết lí về thời thế, con người tĩnh lặng, hoài cổ, Sang thế kỷ XX, Nguyễn Tuân có cái nhìn tài hoa, có khả năng khám phá mọi đối tượng từ phương diện thẩm mĩ vào trong các sáng tác của mình Vì thế, qua cái nhìn ấy ta thấy con người luôn tiềm ẩn tư chất nghệ sĩ, tài hoa, tài tử, đến thiên nhiên cũng hiện lên như những công trình tuyệt vời của tạo hoá

Giọng điệu riêng luôn gắn liền với cảm hứng sáng tác của người nghệ sĩ

sáng tạo nghệ thuật Trong Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú

thường có những lời nhận xét ngắn gọn về giọng điệu của từng người khi ông giới thiệu các tác giả: Trần Quang Khải thì “lời thơ thanh thoát, nhàn nhã”, Trần Nguyên Đán thì “cảm khái thế sự, thân tuy ở ẩn, nhưng lòng không quên việc nước”, Phùng Khắc Khoan thì “lời thơ trong trẻo, dồi dào, khí phách hùng hồn”,… Văn học Việt Nam giai đoạn cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, ta bắt gặp giọng điệu trào phúng của Nguyễn Khuyến rất hóm hỉnh, thâm trầm, sâu sắc trong khi tiếng cười của Tú Xương lại châm biếm sâu cay, đả kích quyết liệt, trực diện Đến văn học giai đoạn 1932-1945, ta thấy giọng điệu trong thơ của

Huy Cận là giọng ảo não, buồn thương, ngậm ngùi và tiếc nhớ ; của Tố Hữu là tin tưởng, hào hùng ; trong văn của Thạch Lam là nhỏ nhẹ, man mác buồn ; của

Vũ Trọng Phụng là chua chát và đầy tính giễu nhại,… Từ giọng điệu, quá trình xác định phong cách sẽ trở nên thuận lợi và có cơ sở khoa học hơn

1.3.2 Những sáng tạo độc đáo trong một chỉnh thể nghệ thuật

Sự sáng tạo các yếu tố thuộc nội dung tác phẩm cũng in đậm dấu ấn của tác giả, từ việc lựa chọn đề tài, xác định chủ đề, tới việc triển khai cốt truyện, xây dựng nhân vật, xác lập tứ thơ, cách thể hiện hình ảnh,… Trong những trang văn của các cây bút trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 thường hướng tới những con người dưới đáy cùng của chế độ xã hội cũ Nhắc đến Nam Cao là người ta nghĩ ngay tới một nhà văn của “những kiếp lầm than” với những nỗi ám ảnh kinh hoàng về cái đói và cái rét, một người cầm bút với tâm hồn rộng mở, tha thiết và dằn vặt bằng một cốt truyện tâm lí hết sức sâu sắc, mang màu sắc triết lí Thạch Lam hướng ngòi bút của mình tới cuộc sống và tâm hồn những con người

“nhỏ bé” trong môi trường sống quẩn quanh với cái nhìn đôn hậu và sự rung động thiết tha qua cốt truyện hết sức trữ tình Vũ Trọng Phụng lại chú ý đặc biệt vào những góc khuất, những nơi tăm tối, “chó đểu” của xã hội,… thông qua những phương thức trào phúng đặc sắc, bất ngờ Trong thơ ca về đề tài của tình yêu, nhắc tới Xuân Diệu là người đọc nhớ về một hồn thơ luôn khát khao giao cảm với đời, luôn nồng nàn và đắm say ; nhắc tới Xuân Quỳnh là nhắc tới một hồn thơ của một người phụ nữ nhiều trắc ẩn, nhưng hồn nhiên tươi tắn, chân thành và đằm thắm, da diết trong khát vọng về hạnh phúc đời thường Nhỏ hơn

mà vẫn ấn tượng mạnh là chú dế mèn trong Dế mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài, cây xà nu và đôi bàn tay của Tnú trong truyện ngắn Rừng xà nu của nhà văn Nguyễn Trung Thành, cây tre trong Tre Việt Nam của nhà thơ Nguyễn Duy,

hình ảnh sóng trong bài thơ cùng tên của Xuân Quỳnh, hình ảnh hương bưởi

trong bài thơ Hương thầm của thi sĩ Phan Thị Thanh Nhàn, hình ảnh tiếng đàn trong thi phẩm Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo, hình ảnh bát cháo hành trong truyện ngắn Chí Phèo của nhà văn Nam Cao, hình ảnh con thuyền trong

truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của nhà văn Nguyễn Minh Châu,… Đó là

những sáng tạo độc đáo ở nhiều cấp độ khác nhau nhưng đã để lại những dấu ấn khó phai mở trong độc giả nhiều thế hệ Mỗi lần nhắc đến những hình ảnh sáng tạo độc đáo đó, người ta lại nhớ đến tác phẩm, nhớ ngay đến nhà văn Điều này góp phần tạo nên sức sống bền bỉ của văn học trong tâm thức và đời sống sinh hoạt của con người

1.3.3 Các phương thức biểu hiện mang dấu ấn riêng

Phong cách là những nét riêng biệt, độc đáo của người nghệ sĩ sáng tạo trong quá trình thâm nhập, nhận thức, tích lũy và phản ánh cuộc sống Những nét độc đáo ấy không chỉ thể hiện ở phương diện nội dung mà nó còn thể hiện một cách tinh tế trên phương diện nghệ thuật Hệ thống các phương thức biểu hiện, các thủ pháp kĩ thuật mà nhà văn lựa chọn để tái hiện đời sống sẽ lưu lại đậm nét cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ sáng tạo nghệ thuật Đó là cách dùng

từ, lối cấu tạo câu, sử dụng thể loại, tổ chức kết cấu, đến cách kể chuyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, Tô Hoài nổi tiếng là nhà văn có tài trong miêu tả phong tục, khắc hoạ nét đẹp riêng trong cảnh vật và tính cách con người của một vùng đất Nguyễn Tuân xứng đáng với danh hiệu bậc thầy trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ với khả năng sáng tạo những từ ngữ độc đáo, hình ảnh mới lạ, bất ngờ và những câu văn rất linh hoạt xuôi theo dòng chảy của cảm xúc, của suy

tư Trong các truyện ngắn của Kim Lân, các nhân vật hiện lên với lối khắc họa giàu chất tạo hình và gợi cảm Các nhân vật của Nguyễn Khải lại hiện lên ấn tượng qua các độc thoại nội tâm, đối thoại nội tâm bằng cách thể hiện rất sắc sảo

và triết lí của nhà văn,…

Như vậy, những biểu hiện cơ bản của phong cách nghệ thuật luôn có mối quan hệ thống nhất, hữu cơ với nhau Những biểu hiện ấy có lúc bao hàm hoặc tồn tại trong nhau ở nhiều cấp độ nhưng nhất định chúng không hề tách biệt, li khai trong chỉnh thể của tác phẩm văn học, trong hệ thống hình tượng mang tính thẩm mĩ cao với những giá trị độc đáo Tuy nhiên, không phải nghệ sĩ nào cũng

có khả năng độc sáng, thể hiện rõ nét phong cách riêng của mình, kể cả những nhà văn ưu tú có sự nghiệp sáng tác phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức, thể loại Mỗi nghệ sĩ sáng tạo chỉ có thể nổi bật ở một vài phương diện vì thế giới nghệ thuật là thế giới của sự chuyển động mạnh mẽ, vô cùng

1.4 Nhà văn Trần Chiến với thể loại tiểu thuyết

1.4.1 Vài nét về cuộc đời và tác phẩm

Nhà văn Trần Chiến tên khai sinh là Trần Trường Chiến Bút danh viết báo: Hoàng Định Trần Chiến sinh năm 1951 tại Vĩnh Phúc, quê quán ở Xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định Hộ khẩu 53 Lãn Ông, quận Hoàn Kiếm,

Hà Nội Ông là con trai của nhà sử học Trần Huy Liệu (1901-1969), người đã từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền Cổ động, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam,

Sau khi tốt nghiệp phổ thông, Trần Chiến lên đường nhập ngũ năm 1968 Năm 1974, Trần Chiến được quân đội cử đi học lớp Văn của khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Năm 1978, Trần Chiến về Nhà xuất bản Quân đội làm Biên tập viên Phòng sách Văn nghệ

Năm 1981, Trần Chiến chính thức chuyển sang ngành báo chí Trần Chiến

về Báo Hà Nội mới làm phóng viên, sau ông là Trưởng ban Văn hóa - Xã hội cho đến khi được nghỉ hưu, năm 2011 Trong suốt thời gian làm ở Hà Nội mới,

ông còn cộng tác với nhiều báo khác

Hiện nay, Trần Chiến ở nhà số 20, ngách 44/1 Đỗ Quang, quận Cầu Giấy

thành phố Hà Nội Trong suốt 30 năm làm báo chính thống, con người Trần

Chiến mang trong mình hai đặc điểm gần như tương phản Một mặt là được đi nhiều và tiếp xúc rộng Một mặt là ông không thể đưa hết những suy nghĩ, ấn tượng của mình lên mặt báo Đây cũng là một nguyên cớ để ông viết văn Trần

Chiến viết muộn, có lẽ còn vì phải cần thêm thời gian “tiêu hóa” cho hết lý luận

nhà trường (chữ dùng của nhà văn)

Đến với văn học, Trần Chiến có các tác phẩm chính đã được xuất bản và các giải thưởng như sau:

- Con bụi, tập truyện ngắn, Nxb Tác phẩm mới - 1990, giải nhì 5 năm

(1986 – 1990) Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội năm 1992

- Hà Nội phố và chợ, tập tản văn, Nxb Hà Nội, năm 1994

- Đường đua, tập truyện ngắn, Nxb Văn hóa Thông tin - 1997, giải C Liên

hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam năm 1997

- Bốn chín chưa qua, tiểu thuyết, Nxb Hội Nhà văn - 2000, giải B Liên hiệp

Văn học nghệ thuật Việt Nam năm 2001

- Đường về nghiệp sử, (thể loại chân dung) trong tủ sách danh nhân của

Nxb Kim Đồng năm 2001

- Đèn vàng, tiểu thuyết, Nxb Phụ nữ - 2002, giải Văn xuôi Hội Nhà văn Hà

Nội năm 2003

- Chữ văn chữ báo, tản văn, Nxb Văn học năm 2007

- Cõi người - Trần Huy Liệu, Nxb Kim Đồng năm 2009

- Hoa nước, tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ năm 2010

- Gót Thị Mầu đầu Châu Long, tập truyện “giả cổ”, Nxb Trẻ năm 2014

- Cậu ấm, tiểu thuyết, Nxb Trẻ 2015, giải tác phẩm “Bùi Xuân Phái – vì tình yêu Hà Nội” của báo Thể thao Văn hóa 2015 (chung với A đây rồi Hà Nội 7

món)

- A đây rồi Hà Nội 7 món, tập tản văn, Nxb Trẻ 2015

- Trần Chiến – truyện ngắn, Nxb Hội Nhà văn 2015, sách Nhà nước đặt

hàng

- Ốc gió, tập truyện ngắn, Nxb Trẻ năm 2016

1.4.2 Những yếu tố hình thành phong cách Trần Chiến

Chúng ta đều biết rằng, để trở thành một nhà văn cần phải hội tụ nhiều yếu

tố, và để trở thành nhà văn có phong cách riêng lại càng cần hơn những yếu tố

chuyên biệt, đặc thù Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi khảo nghiệm và đánh giá những yếu tố hình thành nên phong cách tiểu thuyết Trần Chiến trên ba phương diện cơ bản: về hoản cảnh gia đình ; về bối cảnh xã hội ; về tư chất cá nhân nhà văn

Về hoàn cảnh gia đình, Trần Chiến là con trai của Giáo sư Trần Huy Liệu (1901-1969), Bộ trưởng Bộ Thông tin, Tuyên truyền (tiền thân của Bộ Thông tin

và Truyền thông ngày nay), Chủ tịch đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Đức Mẹ của Trần Chiến là bà Nguyễn Thị Hy con gái của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc (1890 - 1942), một nhà văn, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn hoá dân tộc nổi tiếng Việt Nam

Quê ngoại của Trần Chiến ở xã Thái Học, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương Quê nội của nhà văn xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định Hai mảnh đất với rất nhiều vốn văn hóa truyền thống cũng như có nhiều văn nhân chí sĩ Đó cũng là những chất liệu hiện thực quý giá khi Trần Chiến đến với văn chương sau này Hình ảnh những triền đê, những ngôi làng, những ngôi nhà bức bàn năm gian, những hoành phi câu đối, những nhà thợ họ tộc, những tập quán canh tác, cưới hỏi, ma chay, chôn cất, đều trở thành những dấu ấn trong tiểu thuyết của Trần Chiến Trần Chiến sinh ra ở Vĩnh Phúc nhưng học hành và trưởng thành chủ yếu ở Hà Nội Cha của nhà văn là Trần Huy Liệu, đã từng tham gia hoạt động cách mạng rất sôi nổi, bị thực dân Pháp bắt và kết án nhiều lần, bị đày ra Côn Đảo, đày vào nhà tù Sơn La Tại tù ngục Sơn La, Trần Huy Liệu với Bí danh Nam Kiều giữ chức Bí thư Chi bộ Nhà tù Sơn La từ tháng 2/1940 đến 5/1940 Sau Cách mạng, Trần Huy Liệu vừa làm chính trị vừa nghiên cứu khoa học và đảm nhận nhiều chức vụ quan trọng trong các cơ quan trung ương của Đảng, Quốc hội, các vụ, viện Tuy quãng thời gian hai cha con sống bên nhau ngắn ngủi nhưng hình ảnh người cha lại là nguồn mạch nghĩ suy không bao giờ vơi cạn trong nhà văn Trần Chiến Từ con đường cha đi, nhà văn thấy được rất nhiều biến động đau đớn, dữ dội, hào hùng của lịch sử Từ mái nhà thường xuyên vắng bóng người cha mà nhà văn luôn mang trong mình nhiều

tâm sự âu lo, thắc thỏm về cuộc sống đời thường, về hạnh phúc gia đình Cũng

có thể đó là những lí do vì sao trong các tiểu thuyết của nhà văn, nhân vật người cha thường nổi bật và là trung tâm của tác phẩm

Về bối cảnh xã hội mà Trần Chiến sống và sáng tác cũng là một trong những yếu tố quan trọng hình thành nên phong cách nhà văn Ở phương diện này, điểm đáng chú ý là sau khi tốt nghiệp trung học năm 1968, Trần Chiến đi

bộ đội Quãng thời gian trong quân ngũ và hiện thực chiến tranh cũng là một môi trường cho Trần Chiến cảm thấu những gian khổ của mưa bom bão đạn, hiểu hơn về người cha khả kính, hiểu hơn những góc khuất phía sau khói súng Việc được quân đội cử đi học lớp Văn của khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1974 cũng là một tiền đề để Trần Chiến hiểu hơn về văn chương, nhất là lúc nhà văn vừa đi qua môi trường quân ngũ, đang chín trong độ tuổi trưởng thành Như vậy, thời gian học tập, trau dồi và tích lũy kiến thức cũng chính là nguồn nhựa sống dồi dào cho quá trình sáng tác bên cạnh tài năng của nhà văn

Năm 1978, Trần Chiến về Nhà xuất bản Quân đội làm Biên tập viên Phòng sách Văn nghệ Thời gian làm biên tập của một nhà xuất bản có uy tín, thêm một lần nữa, Trần Chiến lại được trau dồi ngôn ngữ, được tiếp cận với kinh nghiệm sáng tác của nhiều nhà văn Tuy thời gian làm việc ở đây không lâu, chỉ khoảng bốn năm, nhưng có lẽ đó cũng là những dấu ấn thực tiễn mà Trần Chiến khai

thác thành công khi miêu tả nhà in Dân Cường trong tiểu thuyết Cậu ấm của

mình Năm 1981, Trần Chiến chính thức chuyển sang ngành báo chí Trần Chiến

về Báo Hà Nội mới làm phóng viên, sau là Trưởng ban Văn hóa - Xã hội cho đến khi được nghỉ hưu, năm 2011 Trong suốt thời gian làm ở Hà Nội mới, ông

còn cộng tác với nhiều báo khác và dấu ấn này cũng được tái hiện khá ấn tượng

trong chuyên mục Có nên? bên báo Nhân vật & Sự kiện ở tiểu thuyết Đèn vàng

Trong sáng tác, hiện thực cuộc sống bao giờ cũng là chất liệu quan trọng

cho cốt truyện Đôxtôiépxki từng khuyên một nhà văn trẻ: “Anh hãy nhớ lấy lời

tôi Đừng bao giờ bịa ra các sườn truyện, các tuyến truyện Anh hãy lấy những cái do bản thân cuộc sống cung cấp Cuộc sống phong phú hơn hết thảy những điều bịa đặt của chúng ta" [18; tr.174] Chính những năm tháng gắn bó sâu sắc

với thực tế đã làm cho các tiểu thuyết của Trần Chiến có thêm sự hấp dẫn một cách tự nhiên chứ không phải do kỹ thuật làm nghề Từ Nam ra Bắc, Trần Chiến tích lũy cho mình nhiều vốn sống, nhiều sự trải nghiệm để sau này những yếu tố

ấy bước vào tiểu thuyết với giọng điệu triết lí hóm hỉnh

Điều đáng bàn luận thêm là khi chuyển sang nghề làm báo trong suốt ba mươi năm, Trần Chiến được củng cố gần như trực tiếp hiện thực đang đổi thay từng ngày từng giờ ở khắp nơi Có những đổi thay tích cực, có cả những đổi thay tiêu cực trước cơ chế thị trường Mỗi lần cơ chế thay đổi cũng lại là dịp để những khái quát của nhà văn thêm sâu hơn, gần gũi hơn Có thể nói rằng, quá trình học hành và trưởng thành của Trần Chiến chủ yếu ở phố thị nên những lần thâm nhập vào thực tiễn là những lần tác giả nhận ra những giá trị rất đỗi đời

thường, tích góp cho thêm cho mình nhiều vốn sống và cảm xúc Những năm

làm báo của Trần Chiến gắn với một vùng đất phía Nam: vùng kinh tế mới Lâm

Hà của người Hà Nội vào khai hoang, dựng làng xóm những năm sau giải phóng Rồi Lâm Hà trở thành huyện mới của Lâm Đồng Trần Chiến từng nhiều lần đến đó, có khi ở lại nhiều ngày Chuyện ở Lâm Hà đi vào sáng tác của Trần Chiến, rải rác trong các truyện ngắn và rõ nhất trong truyện vừa Bốn chín chưaqua (NXB Hội Nhà văn - 2000), ra đời khi tác giả đang ở cái tuổi bốn chín nặng nợ Truyện lại giành được giải nhì của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam [5] Đấy là một điều không thể phủ nhận về mối tương quan giữa văn

chương và đời sống thực tế đang biến động mạnh mẽ, giữa nhà văn và vùng thẩm mĩ được nhà văn được định hình từ hiện thực khách quan

Trong sáng tạo nghệ thuật, bối cảnh xã hội và không gian văn học luôn có mối quan hệ hữu cơ trong cách nhìn nhận của nhà văn Tiểu thuyết Việt Nam cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, có nhiều xu hướng, trào lưu Ở giai đoạn đầu sau Đổi mới, dấu ấn hậu hiện đại đã xuất hiện ít nhiều trong văn xuôi của Phạm

Thị Hoài và Nguyễn Huy Thiệp Do nòng cốt của tiểu thuyết hiện đại với những biến hóa rất linh hoạt nên càng về sau càng xuất hiện nhiều phương diện của nghệ thuật biểu hiện như: lối trần thuật đa trị, kiến trúc liên văn bản, giọng điệu

vô âm sắc… Các gương mặt tiểu biểu là Nguyễn Bình Phương, Thuận, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, Phong Điệp,… Tuy xuất hiện cùng thời, gắn liền với những thay đổi mạnh mẽ đó, nhưng Trần Chiến vẫn có một lối thể hiện tiểu thuyết phù hợp với năng lượng của ngòi bút, với vùng cảm xúc nghệ thuật riêng của nhà văn

Một điều không thể phủ nhận là từ hiện thực cuộc sống đến hiện thực tác phẩm là cả một quá trình rất gian khổ Nếu không gian khổ, không có tài năng văn học thì có lẽ tất cả những người bình thường đều trở thành những nhà văn

có phong cách Trong hiện thực mà nhà văn đã trải qua đó luôn chứa những điều

mà nhà văn thấy thích, thấy xúc động hoặc gợi liên tưởng đến sự vật, sự việc, tình tiết khác Với Trần Chiến cũng vậy, trước sự vươn dậy mạnh mẽ của các thành phố, đô thị, trong đó có Hà Nội, Trần Chiến và nhiều cây bút thể hiện cá tính sáng tạo của mình như Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến, Đỗ Phấn, Nhưng dù cùng chung mảng đề tài ấy thì mỗi người lại có một sự lựa chọn riêng

phù hợp với sức của mình Mỗi người viết có một vùng đất, bước ra ngoài là

loạng choạng rồi Tôi mà kể thôn quê hay lớp trẻ hôm nay là dại dột Cũng là thị dân nhưng người nghèo, dân anh chị, giới giang hồ thì chỉ đọc chứ có sống thực gì đâu Cái “mỏ” Hà Nội này còn nhiều lớp quặng chưa khai, chỗ mình khá thuộc thì sao không xông vào [38] Đây cũng là những yếu tố quan trọng để

ta nhìn nhận rõ hơn về sự hình thành phong cách tiểu thuyết của nhà văn Trần Chiến Những điều đó đã góp phần định hình nên phong cách nhà văn

Về tư chất của nhà văn trong quá trình sáng tạo văn học Đây là yếu tố có tính chất quyết định cho công việc sáng tác văn chương Ở phương diện này, ta

có thể hiểu đó là tư chất, trí tuệ có sẵn, là năng khiếu bẩm sinh của nhà văn

Năng khiếu bẩm sinh có thể xuất phát từ di truyền hoặc biến dị Đuypren, nhà triết học Đức đã giải thích năng khiếu nghệ thuật là sự chuẩn bị âm thầm qua

nhiều thế hệ: “Với tính cách như một năng khiếu bẩm sinh, tưởng tượng nghệ thuật chỉ có thể có được thông qua nhiều thế hệ do khả năng nối dõi, củng cố và nhờ các điều kiện thuận lợi đã diễn ra ngoài tầm mắt của chúng ta, khả năng này từ trạng thái vô hình nó sẽ hiện lên ở nghệ sĩ" [18; t.120] Trong thực tế,

nhiều nhà nghiên cứu đã có những công trình khẳng định tính chất trên Đối với Trần Chiến, yếu tố di truyền này càng rõ ràng khi chúng ta thấy cha của nhà văn

là Trần Huy Liệu đã có những tác phẩm, những công trình để đời như: Lịch sử

80 năm chống Pháp, (tác phẩm được đưa vào làm sách giáo khoa trong các

trường đại học chuyên ngành), Một bầu tâm sự, Ngòi bút sắc, Hiến thân vì nước,

Câu chuyện chung, Ngục trung ký sự, Anh hùng yêu nước.Thái Nguyên khởi nghĩa, Ba người anh kiệt nước Ý, Lịch sử Hà Nội, Lê Văn Tám, Khi Trần Huy

Liệu qua đời, ông còn để lại hàng chục tập bản thảo các loại cho Trần Chiến

Trong cơ chế di truyền sinh học cũng đã khẳng định sự tồn tại của cơ chế di

truyền chéo, nghĩa là những phẩm chất nổi bật của ông ngoại có mặt ở cháu trai

Và như thế cũng có nghĩa là năng lực văn chương cũng được chuẩn bị âm thầm

từ thế hệ trước Ông ngoại của Trần Chiến là Nguyễn Văn Ngọc, một học giả lừng lẫy với tên chữ là Ôn Như, người chuyên soạn sách khảo cứu văn hóa dân tộc, văn học dân gian và cho ra đời nhiều cuốn sách bằng tiếng Hán, tiếng Pháp

và chữ Quốc ngữ quý báu Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc tham gia biên soạn các

sách giáo khoa như Phổ thông độc bản, Phổ thông độc bản lớp đồng ấu, Luân lý

giáo khoa thư, Giáo khoa văn học An Nam, Đông Tây ngụ ngôn Nguyễn Văn

Ngọc có lòng say mê đặc biệt với văn hóa, văn học phương Đông, nhất là văn hóa, văn học dân tộc cho nên Nguyễn Văn Ngọc có nhiều tác phẩm tác phẩm lớn

về lĩnh vực khảo cứu: Cổ học tinh hoa, Nam thi hợp tuyển, Đào nương ca,

Truyện cổ nước Nam, Ngụ ngôn, Tục ngữ phong dao, Khi bàn về mối quan hệ

huyết thống này, Trần Chiến rất ít khi muốn biểu lộ ra bên ngoài, bởi con người nhà văn vốn nặng về nội tâm, suy tư chứ không nặng về phô trương, hình thức

Cơ chế di truyền ấy cũng là những ưu thế mang tính trội, sẵn có để Trần Chiến viết văn

Trong tư chất của nhà văn thì bản chất giàu xúc cảm, khả năng quan sát rộng rãi, tinh tế cũng là những yếu tố định hình nên phong cách tiểu thuyết của nhà văn Trần Chiến Giống như nhiều nhà văn chân chính xưa nay, bản chất cảm xúc luôn hướng trái tim nhà văn ra với thế giới hiện thực để đồng cảm, để sẻ chia, để được giác ngộ Một trong những đề tài mà tiểu thuyết Trần Chiến hướng

tới chính là Hà Nội Không chỉ nhận xét, xác định tính cách Hà Nội, Trần Chiến

còn cảm thấy thương mảnh đất mà ông gắn bó Tác giả viết: "Tôi thường có ý thương Hà Nội" Tác giả thương thành phố chen chúc, nhem nhếch vì rác rưởi Ông thương thành phố bị phá vỡ cơ cấu dân cư, kèm theo đó là sự mất ổn định các giá trị, nền nếp Ông cũng thương thành phố đã trở nên vô hồn, bởi đám đông ồn ào kia tuy sống nhờ Hà Nội, không muốn rời Hà Nội, nhưng họ chỉ coi

Hà Nội là một phương tiện chứ không phải là nhà.[37] Như vậy, nhờ khả năng

quan sát của mình mà Trần Chiến đã phát hiện ra còn một Hà Nội còn nhiều rác rưởi bởi tình trạng dân cư đông đúc, chen chúc bên cạnh một Hà Nội văn minh, sạch đẹp Quan trọng hơn, từ khả năng quan sát ấy cộng với tâm hồn tinh tế nhạy cảm, Trần Chiến còn thấy được ý thức, hành vi cũng như đời sống tâm hồn của những cư dân mới đã và đang làm phá vỡ cơ cấu dân cư của thủ đô

Khả năng liên tưởng, tưởng tượng cũng là một trong những ưu thế trong tố chất văn chương Trần Chiến Từ những quan sát, chiêm nghiệm đời sống thực tiễn, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của ông hiện lên sống động, chân thực Những cuộc đối thoại trong tác phẩm khiến người đọc lúc thấy thú vị, lúc thấy

ấm ức, lúc thấy phẫn nộ, lúc lại thấy xót xa, tê dại Hoặc việc ông để cho các nhân vật trong tiểu thuyết của mình bị ám ảnh về những bờ đê sạt lở, những ngôi

mộ, di ảnh, cũng phản ánh khả năng liên tưởng, tưởng tượng sinh động của tác giả

Khi đi sâu vào những vấn đề của quá khứ, nhà văn cũng cần phải có một trí tuệ sắc bén để tiếp cận những vấn đề phức tạp của lịch sử, một khả năng ghi nhớ những sự kiện, những biến cố, những phong tục tập quán của nhân dân Ở phương diện này, Trần Chiến cũng đã có những thể nghiệm thành công khi ông

viết về văn hóa làng quê, văn minh đô thị, với nhiều tầng bậc liên kết với nhau một cách chặt chẽ trong một chỉnh thể thống nhất

Có thể nói rằng, ở Trần Chiến, các yếu tố hình thành nên tư chất của nhà văn khá rõ Từ những phương diện chủ quan, khách quan của đời sống gia đình, của đời sống xã hội và của năng lực cá nhân đến những dấu ấn sau này trong tiểu thuyết của ông đều cơ bản được bộc lộ Từ những vấn đề trên, chúng tôi tìm hiểu và đã phát hiện thấy những dấu ấn đậm nét trong phong cách nghệ thuật tiểu thuyết Trần Chiến, đó là các nguồn cảm hứng, cách tổ chức cốt truyện và phương thức xây dựng nhân vật

1.4.3 Nhà văn Trần Chiến và ba bộ tiểu thuyết

Trần Chiến đến với văn chương không sớm Sự nghiệp văn học của ông tập trung và thành công ở cả bốn thể loại: truyện ngắn, tản văn, chân dung và tiểu thuyết Tiểu thuyết của Trần Chiến cho đến hiện tại có ba cuốn và cả ba tác phẩm đều được nhận được những giải thưởng khác nhau

Tiểu thuyết Bốn chín chưa qua, Nxb Hội Nhà văn xuất bản năm 2000 Năm

2001 được giải thưởng Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam

Tiểu thuyết Đèn vàng, Nxb Phụ nữ xuất bản năm 2002 Năm 2003 được

giải thưởng Văn xuôi Hội Nhà văn Hà Nội

Tiểu thuyết Cậu ấm, Nxb Trẻ xuất bản năm 2015, sau đó ít lâu được nhận

giải tác phẩm “Bùi Xuân Phái – vì tình yêu Hà Nội” của báo Thể thao Văn hóa

2015 (chung với A đây rồi Hà Nội 7 món)

Bên cạnh sự ghi nhận bằng các giải thưởng, các tiểu thuyết của ông còn có một sức sống riêng, tiềm tàng các giá trị, không dễ lẫn với các tiểu thuyết khác

và điều đó làm nên phong cách tiểu thuyết Trần Chiến

Như chúng ta đã biết, tiểu thuyết là thể loại tự sự dài hơi với khả năng tái hiện thời gian và không gian hiện thực rất lớn Đến với thể loại tiểu thuyết, Trần Chiến có những thuận lợi nhất định do 30 năm làm báo chuyên nghiệp, từ những điều mắt thấy tai nghe trong vô vàn những chi tiết và sự việc mà ông khoác vai

phóng viên văn hóa xã hội Đi sâu vào nghiệp báo chí, ngòi bút Trần Chiến ngày càng thể hiện được tầm nhìn mang tính vĩ mô, những mạch chảy đời sống sâu rộng về văn hóa, về lịch sử, về phong tục Ở mỗi cuốn tiểu thuyết, Trần Chiến đều có cái nhìn riêng về đời sống xã hội và tập quán trên cái mạch chủ đạo của giọng điệu, của nghệ thuật ngôn từ và thế giới hình tượng của ông

Trước khi đến với tiểu thuyết, Trần Chiến đã trải nghiệm qua truyện ngắn, tạp văn và sau này là chân dung lịch sử Đây là những yếu tố thứ hai để góp phần củng cố niềm tin, tạo đà khi cầm bút Tiểu thuyết không phải là truyện ngắn mở rộng, tiểu thuyết với những đặc trưng riêng của nó đã làm nên một lịch

sử thể loại mà bất cứ một nền văn học dân tộc nào, quốc gia nào cũng không thể đưa đóng góp của nó lên đầu bảng Vì những giá trị riêng biệt của tiểu thuyết nên có thể nhà văn đã chuẩn bị khá kĩ lưỡng hành trang nghệ thuật khi bước vào thế giới của thể loại này Đây cũng là sự phát triển tự nhiên của nhiều nhà văn trong và ngoài nước, hơn nữa lại là cây bút với ba thập kỉ sống và viết với loại hình báo chí

Điều quan trọng hơn, có lẽ là năng lực viết và độ chín về tư tưởng, cảm xúc của nhà văn bắt đầu cho phép ông đến với thể loại đầy mạo hiểm nhưng cũng vinh quang này Lịch sử văn học đã cho chúng ta thấy có những nhà văn chỉ thành công ở một loại thể hoặc thơ ca, hoặc văn xuôi hoặc kịch ; trong văn xuôi,

có cây bút rất giỏi ở thể loại truyện ngắn nhưng sang thể loại tiểu thuyết lại không thành công Lịch sử văn học cũng cho ta thấy năng lực văn chương của người sáng tác không phải lúc nào cũng phát triển từ khi còn thơ bé, thậm chí có những cây bút chẳng bao giờ có ý đồ xây dựng cho mình một sự nghiệp văn chương nhưng thực tiễn đòi hỏi họ viết và thực tiễn cũng công nhận họ là cây bút có tầm cỡ, nhà văn có phong cách ưu tú, Nguyên nhân viết văn và nguyên nhân dẫn tới thành công trong đời sống văn học rất phong phú và đa dạng Chính điều đó luôn hấp dẫn các cây bút thử nghiệm mình, và chính điều đó sẽ làm nên bề dày đa diện của văn học

Đi tìm hiểu phong cách tiểu thuyết Trần Chiến, chúng ta sẽ lần lượt khai thác các đặc trưng cơ bản nhất trong tiểu thuyết của ông trên các phương diện:

nguồn cảm hứng chủ đạo, cách thức tổ chức cốt truyện và phương thức xây dựng nhân vật Qua những phương diện tiêu biểu ấy, chúng ta thấy được sự vận

động không ngừng nghỉ của văn học - nghệ thuật nói chung, thể loại tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng, trong đó có những đóng góp cá nhân của nhà văn Trần Chiến

Có thể nói rằng, những đặc trưng, những biểu hiện của phong cách văn học và những nét cơ bản về cuộc đời, về tác phẩm cũng như những yếu tố hình thành nên phong cách nhà văn Trần Chiến chính là những cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn giúp chúng ta tiếp cận tiểu thuyết Trần Chiến một cách hiệu quả, khoa học hơn Từ quá trình làm rõ các đơn vị kiến thức, chúng ta đi đến khẳng định

sự xuất hiện phong cách tiểu thuyết Trần Chiến là có những căn cứ xác đáng, rõ ràng và đầy đủ

Chương 2 PHONG CÁCH TRẦN CHIẾN QUA CẢM HỨNG,

CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT

2.1 Những cảm hứng chính trong tiểu thuyết Trần Chiến

2.1.1 Cảm hứng thế sự, đời thường qua ba tiểu thuyết Bốn chín chưa qua,

Đèn vàng và Cậu ấm

Trong mối quan hệ với các thể loại khác thì tiểu thuyết vốn được coi là thể loại chủ công khi tái hiện sinh động và toàn vẹn những bức tranh hiện thực một cách hệ thống, hấp dẫn Để làm được điều đó, nhà văn phải có cái nhìn thấu đáo,

đa chiều về cuộc sống Giữa muôn vàn các sự việc và chi tiết tiêu biểu mà nhà văn đã quan sát ấy, nguồn cảm hứng của nhà văn được phát huy, vùng thẩm mĩ của nhà văn được xác định

Cảm hứng thế sự đời thường không còn là một vấn đề mới đối với văn học Việt Nam, đặc biệt là từ khi nền văn học dân tộc đã đi qua thời kì kháng chiến

và với sức sống nội tại trước sự đổi thay của hoàn cảnh lịch sử xã hội Vốn là nhà văn đã trải qua những giai đoạn chuyển mình đớn đau của chiến tranh, của cải cách văn hóa, của phong trào xây dựng vùng kinh tế mới, cơ chế sản xuất tập trung theo mô hình hợp tác xã, Trần Chiến đã tiếp nối những dòng chảy của quá khứ với hiện tại và tạo cho mình một không gian riêng với lăng kính cá nhân của người nghệ sĩ sáng tạo

Viết về vùng kinh tế mới Tây Nguyên trong tiểu thuyết Bốn chín chưa qua,

Trần Chiến không đi ngay vào những gì thuộc về chủ trương, chính sách hay văn bản luật pháp nào đó như chúng ta thường thấy mà nhà văn lại dành hẳn 10 chương trong phần một để phản ánh về thực trạng nông thôn Bắc bộ truyền thống với những tập tục, tập quán đặc trưng Mở đầu tiểu thuyết là một cảnh bốc

mộ vào thời khắc đêm khuya buốt giá cuối năm 1985, một cảnh tượng được miêu tả mà khiến cho những người lớn tuổi không khỏi suy nghĩ về lẽ sinh tử

của con người ta muôn đời nay Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết chính là con

rể của người đàn bà được bốc mộ Toán hiện lên như một người con hiếu nghĩa khi tận tay mình mò hài cốt của mẹ vợ trong quan tài với sự khéo léo, cẩn trọng của một người có chút năng khiếu nghệ thuật, vừa có sự dũng cảm của một người nông dân mưa nắng

Cái đời thường trong tiểu thuyết Bốn chín chưa qua cũng đã ẩn chứa ngay những mảng tối của cuộc sống nông thôn Sau khi bốc mộ, Toán bỗng nhiên

thấy lạnh kinh khủng, anh uống rượu về thẳng nhà và lăn ra ngủ đến tận tối, khi

tỉnh dậy, anh đội sụp mũ đi thẳng tới xóm Đông, vào nhà cô giáo Thơm dạy trường mầm non trong làng, chồng hi sinh, đang nuôi con trai 5 tuổi Chỉ đợi khi

vị khách của cô giáo về, Toán và Thơm đã môi má nóng bỏng tìm nhau trong

hối hả, họ vồ quấn lấy nhau mà không thèm đóng cửa Toán hiền lành, anh chưa

bao giờ đánh vợ, chửi con Thơm xinh đẹp, hội phụ nữ xã quý, đi đâu cũng nhắc

gương trung liệt, Như vậy, nếu chỉ nhìn hình dáng, công việc và thái độ lao

động của Thơm và Toán thì người ta không thể hiểu đúng bản chất bên trong của họ

Cũng chính vì mối quan hệ bất chính một cách khá dễ dàng này mà người

ta dần nhận ra những nguyên nhân sâu xa trong mối quan hệ gia đình, dòng họ, làng trên xóm dưới trong tiểu thuyết Về gia đình, Toán hầu như lúc nào cũng

yên tâm vì vợ anh - Xuyên quá ổn định, thằng Téo và con Tèo là hai đứa con

đang lớn dần, bố vợ - ông Năm hiền lành lại có thêm nghề tò he và ở nhà riêng,

bố mẹ đẻ đã qua đời, họ hàng thì cũng xa dần Xã của Thơm và xã của Toán chỉ cách nhau một cánh đồng, ông bà rồi bố mẹ đẻ ra Thơm đều là người dân ngụ cư

và cũng đã mất cả

Sự lặp đi lặp lại của mối quan hệ ấy đã dẫn đến sự sụp đổ trong cấu trúc gia đình chính thức của Toán Nhà văn tập trung vào sự ham muốn trong quan hệ vụng trộm giữa Toán và Thơm như một nguyên nhân quyết định cho sự vận động và biến đổi của nội dung Toán tìm đến thơm vì đẹp, vì nồng nàn trong

quan hệ, điều này khác hẳn với vợ anh Thơm luôn tìm mọi cách để có Toán ghé thăm vì Toán phong trần, hóm hỉnh không như đám đàn ông trong thôn, cán bộ

trong xã trông cứ hèn hèn thế nào, Khi sự việc vỡ lở nghiêm trọng, lan ra làng

xã thì những gì của nông thôn cũng lại bùng lên dữ dội Xuyên chì chiết, hờn giận Toán cảm thấy hối lỗi, sợ sệt Ông Năm vừa khuyên bảo con gái nhưng cũng có những dấu hiệu tỏ ra đồng cảm cho con rể Làng xóm có dịp củng cố

thêm về nhân cách của Thơm, nào là những đồ đĩ, không biết giữ thân, thài lài

gặp cứt chó, càng được rộ lên và họ coi thường, khinh bỉ Thơm ra mặt

Khai thác xung đột gia đình, ngòi bút của nhà văn không hướng tới nỗi cực nhọc về việc kiếm tiền mặc dù cuộc sống lúc đó vô cùng khó khăn Chính vì bi kịch gia đình tan vỡ không phải là do gánh nặng cơm áo gạo tiền nên nó cứ âm thầm, dai dẳng mà hạt nhân trung tâm của vấn đề là ở chỗ: Toán thấy mình có tình cảm đẹp với người tình nên muốn giữ, nhưng lại muốn giữ cả gia đình êm

ấm mà anh đang có Anh vừa đắp sửa những rạn nứt trong tình cảm gia đình với Xuyên, vừa muốn đường hoàng tận hưởng tình yêu với Thơm Sự tham lam ấy của Toán không thể tồn tại lâu được, nhất là khi anh đang sống trong xã hội nông thôn truyền thống

Cái độc đáo trong điểm nhìn của nhà văn ở phần đầu tiểu thuyết Bốn chín

chưa qua là như thế! Bi kịch gia đình là bi kịch tinh thần, bi kịch ấy lại là do

những ham muốn thỏa mãn tình cảm, tình dục từ người chồng chứ không phải người vợ Trong cuộc sống, chúng ta thường thấy, khi người đàn ông ngoại tình,

họ thường về kiếm cớ gây chuyện chửi vợ, nẹt con để lấp liếm hành vi không chính đáng hoặc quyết tạo ra nguyên cớ từ bỏ gia đình của anh ta, nhưng ở đây Toán không hề là một người chồng như thế, anh vẫn yêu các con, vẫn nhìn vợ bằng ánh mắt vừa sợ hãi vừa thương hại Thông thường, người đàn ông ngoại tình khi nhận diện được sự sai phạm của mình thì họ thường cải tà quy chính để trở về sửa chữa những lỗi lầm nhưng ở đây Toán, ngoài những lúc tỏ thái độ sám hối thì bóng hình người tình vẫn không hề nguôi ngoai trong anh và anh vẫn

âm thầm, lén lút sang làng Đông với Thơm Vì thế, toàn bộ phần một của tiểu

thuyết xoay quanh một cuộc tình vụng trộm ở một làng quê và kết thúc bằng một cuộc bỏ trốn tới một vùng đất mới

Sang phần sau - Đất mới, tiểu thuyết Bốn chín chưa qua đã dành 19 chương

để phán ánh những biến động âm thầm mà dữ dội của vùng đất Tây Nguyên xã xôi Trần Chiến vẫn tập trung vào khai thác cuộc sống của Toán và Thơm nơi đất khách quê người Cũng từ phần hai, khả năng tái hiện cuộc sống của tiểu thuyết được phát huy cao độ Những góc khuất của cuộc sống được phơi bày nhiều hơn, những gì thuộc về con người cá nhân cũng được trải nghiệm qua những môi trường mưu sinh đầy cam go, thử thách Toán và Thơm trở thành vợ chồng mà không cần giấy chứng hôn Vợ chồng Toán sống nhờ gian bếp của gia đình ông Hiếu - ông anh họ của Thơm làm tuyên huấn ở huyện ủy Tân Bắc

Thơm rất sợ bà Lành vì bà chị dâu ấy chúa ghét cái loại cướp chồng thiên hạ Còn Toán khóc thương nhớ hai con đến nhàu nhó tấm ảnh

Mối quan hệ xã hội của nhân vật Toán được mở rộng khi anh đi làm thuê, làm mướn theo mùa vụ để nuôi sống gia đình mới của anh đang phải đi ở nhờ, còn vợ của anh đang vừa phải nuôi con thơ vừa phải mua sắn về làm bánh rán đem bán ngoài đường chợ mỗi sáng Thông qua việc Toán làm thuê cho trưởng phòng thương nghiệp Lê Hữu Quyền, người ta mới hiểu được ông sao lại có nhiều tiền đến vậy, dựng nhà hai tầng toàn bằng gỗ thông dầu quý Tiếp đến, Toán nhập bọn với Cung "xồm" trốn trại từ ngoài Bắc vào cùng mười người thợ

xẻ vốn là nông dân từ Nghĩa Đàn trở thành nhóm lâm tặc Từ việc miêu tả hành trình của của nhóm người khai thác gỗ trái phép, nhà văn giúp người đọc nhận ra những mâu thuẫn về quyền lợi giữa các thành viên trong nhóm, sự ác độc và thủ đoạn của trưởng nhóm cũng như những khó khổ, thậm chí phải đổ máu của bản thân mỗi cá nhân trong nhóm khi phải đối mặt với khí hậu lạnh lẽo, những nguy hiểm của rừng sâu và sự vây bắt của pháp luật

Hiện thực cuộc sống còn được Trần Chiến tái hiện ở nhiều góc cạnh trong tiểu thuyết Thơm, trong khi bụng mang dạ chửa ngồi bán hàng mà vẫn bị lão

Viên - tên quản lí chợ gạ gẫm trăng hoa Những hẻm ngách của cuộc đời cứ lần lượt hiện ra với bao điều đáng phải suy ngẫm Nhận được tin bố vợ mất, Toán

vượt qua sự đấu tranh, anh vẫn quyết tâm ra Bắc bởi vì trước sau ông cụ có bao

nhiêu nghĩa với anh Quê hương dù nghèo nhưng vẫn là quê hương, gia đình dù

khuyết vế thì vẫn là gia đình Toán trở về mang nhiều nỗi niềm của kẻ bỏ vợ con

đi xa xứ, nhưng điều khiến người ta cảm động chính là ở nhà vẫn giấu làng chuyện anh theo gái góa trốn vào Tây Nguyên Gặp lại vợ con, họ hàng và được nghe những câu chuyện liên quan tới người đã khuất, kể cả những chuyện liên quan tới Thơm, anh tự cảm thấy sợ khi phải đối mặt với những nấm mồ và những di ảnh họ hàng ba bên

Toán trở vào Tây Nguyên sau khi đã bán nhà của Thơm và mang theo

thằng Téo trong nỗi đau nghẹn nấc và thỉu đi không còn khóc được nữa của

Xuyên Gia đình lại một lần nữa chia li Cảm xúc ngày một lì trơ hay nỗi đau quặt thắt trong những gia đình không thể hòa hợp? Tác giả Trần Chiến cứ lần lượt trình bày các sự việc, các tình tiết của cuộc sống trong thời buổi đất nước còn nhiều khó khăn Nguồn cảm hứng mà nhà văn tạo dựng nó chứa đựng nhiều tâm sự kín đáo về thời thế Những người đàn ông và quyền lực trong gia đình, những người phụ nữ thuần hậu đến nhu mì, những người đàn bà nồng nàn tình cảm mà phải đơn côi, những đứa trẻ khi phải sống với một vế phụ huynh, những cán bộ huyện, những kẻ quản lí chợ với những mánh khóe, những tên tù trốn trại thành kẻ cầm đầu xã hội đen, những người nông dân đói khổ phải bỏ quê hương bản quán để theo đuổi nhiều kiểu làm ăn ở cái nơi mà họ hi vọng có thể làm cho

họ đổi đời

Những ẩn số của cuộc sống đời thường cứ hiện lên một cách tự nhiên trong các trang tiểu thuyết Dõi theo những bước đường của nhân vật, người đọc càng thấy thấm thía những cảnh đời khốn khổ và tinh thần của họ Tích lũy được ít

tiền, Toán bàn với Thơm mua xe máy vì nhà nước đi lên từ các ngành kinh tế

mũi nhọn Mũi nhọn của nhà ta là xe ôm em ạ Sau những chuyến chở hàng, chở

khách, Toán bị cướp xe nơi rừng sâu trong đêm tối, may có người K‟ho cứu