phong cách tiểu thuyết tô hoài

Viết sớm, viết nhiều, đều đặn, dẻo dai và bền bỉ ở mọi đề tài: miền nói, lịch sử, truyện đồng thoại...Tô Hoài là “Con dao pha”, “pha” hết mọi thứ truyện ngắn,truyện dài, truyện loài vật,

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1.Tô Hoài là một nhà văn lớn của văn học Việt Nam hiện đại Xuất hiện

vàđược chú ý tõ tuổi hai mươi, Tô Hoài đã mau chóng trưởng thành và trở thành mét cây bút tiêu biểu của nền văn xuôi hiện đại

Viết sớm, viết nhiều, đều đặn, dẻo dai và bền bỉ ở mọi đề tài: miền nói, lịch

sử, truyện đồng thoại Tô Hoài là “Con dao pha”, “pha” hết mọi thứ truyện ngắn,truyện dài, truyện loài vật, hồi kí, bút kí, kịch, kịch bản phim v.v và ở thể loại nào, “ngón nghề của ông cũng thật là thiện nghệ”[67,169].Cho đến nay, Tô Hoài đã xuất bản được hơn 160 đầu sách các loại và trở thành một nhà văn có khối lượng tác phẩm vào loại đồ sộ nhất của nền văn học hiện đại

Vào nghề sớm lại kéo dài tuổi nghề,cho đến nay Tô Hoài đã có gần 70 năm cầm bút Hành trình sáng tạo của Tô Hoài bắt đầu từ những năm 40 của thế kỉ trước, trải qua những mốc lịch sử quan trọng của đất nước và vẫn tiếp tục viết cho đến ngày hôm nay Càng viết, ông càng tỏ ra có vốn sống phong phó và sức làm việc dẻo dai, bền bỉ, đáng khâm phục Ở mỗi chặng đường, Tô Hoài đều có những thành tựu khác nhau và bao giờ Tô Hoài cũng có tiếng nói riêng, cách nhìn riêngvà tạo dựng được mét phong cách riêng

Ngay tõ những năm 40 của thế kỉ XX, Tô Hoài đã được bạn đọc yêu thÝch

và đón nhận nồng nhiệt qua Dế mèn phiêu lưu kí.Sau cách mạng, những sáng tác

về đề tài miền núi đã mang lại vinh quang cho Tô Hoài Ở tuổi 72, Tô Hoài lại

cho ra mắt độc giả Cát bụi chân ai và ông đã trở thành nhà văn “thượng thặng

trong thể hồi kí” với “phần tư liệu vô giá”[67,168] BÊt ngờ hơn nữa, khi ở tuổi

86,ông lại cho ra đời cuốn tiểu thuyết Ba người khác.Cuốn sách vừa được xuất

bản đã thu hút được sù quan tâm chú ý của bạn đọc

Vì những cống hiến, đóng góp của ông cho văn học nước nhà nên Tô Hoàiđãvinh dự được nhà nước ta trao giải thưởng cao quí:Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật ngay tõ đợt đầu (1996).

1.2.Là một nhà văn có những tác phẩm đạt đến trình độ nghệ thuật xuất

sắc,tác phẩm của Tô Hoài đã được chọn giảng trong nhà trường từ các cấp phổ thông cho đến đại học Sức sáng tạo dẻo dai và bền bỉ của Tô Hoài và những sáng tạo mới mẻ trong nghệ thuật của nhà văn đã khiến cho sù “khám phá về ông cả về văn lẫn đời là một niềm say mê với chúng ta”[67,165].Và đó còng chính là lí

do chóng tôi chọn Tô Hoài làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình

1.3.sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài phong phó, đa dạng cả về đề tài, thể

loại.Trong luận văn này, chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu mét thể loại trong sáng tác của nhà văn: đó là tiểu thuyết, qua đó tìm ra những nét phong cách trong tiểu thuyết của ông

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Là nhà văn lớn có những đóng góp quan trọng cho nền văn học nước nhà nênTô Hoàiđã được nhiều nhà phê bình trong nước và ngoài nước quan tâm nghiêncứu Ở đây, chúng tôi chỉ xin điểm lại những công trình nghiên cứu về Tô Hoài và những tác phẩm của ông có liên quan đến đề tài này

2.1 Những công trình nghiên cứu trên góc độ tổng quan

Vò Ngọc Phan - Ông chủ bút của Hà Nội tân vănđã cho in những truyện ngắn

đầu tiên của của nhà văn trẻ này và cũng là người đầu tiên có những nhận xét,đánh giá về Tô Hoài và tiểu thuyết của ông: “Tiểu thuyết của Tô Hoài thuộc loại tả chân” nhưng Tô Hoài “có khuynh hướng về xã hội”.Vò Ngọc Phan còng khẳng định Tô Hoài “là một nhà tiểu thuyết có con mắt quan sát sâu sắc”[67,53]

Sau cách mạng tháng Tám, Tô Hoài đã được nghiên cứu trên các chuyên luận của các nhà nghiên cứu: Phan Cù Đệ,Trần Hữu Tá, Hà Minh Đức,Vân

Thanh, Đoàn Trọng Huy v.v Các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những đặc điểm nổi bật ở Tô Hoài và sáng tác của ông ở các phương diện:khiếu quan sát, khuynh

hướng sáng tác, nhãn quan phong tục, kiểu nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ văn chương

Phan Cù Đệ, Nguyễn Đăng Mạnh đều đánh giá cao Tô Hoài khiếu quan sát,

sù thông minh, hóm hỉnh và tinh tế

Hà Minh Đức lại khẳng định Tô Hoài là “Mét cây bút văn xuôi sắc sảo đa dạng”, tác phẩm của ông bao giờ cũng có “tiếng nói, cách nhìn, mét phong cách riêng độc đáo”[16,39]

Khám phá hiện thực đời sống qua những trang mô tả phong tục sinh động, đó

là đặc điểm nổi bật trong sáng tác của TôHoài.Các nhà nghiên cứu đều chỉ ra năng lực đặc biệt này của nhà văn.Trần Hữu Tá đã khẳng định: “Có thể nói Tô Hoài có một nhãn quan phong tôc đặc biệt nhạy bén và sắc sảo”[67,160]

Cùng quan điểm trên, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Long còng đưa ra nhận xét:“Ở Tô Hoài, cảm quan hiện thùc nghiêng về phía sinh hoạt và phong tục”[37,456]

Nh vậy, các nhà nghiên cứu đều đánh giá cao Tô Hoài ở khiếu quan sát, nhãn quan phong tục

Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tô Hoài cũng được các nhà nghiên cứu quan tâm và có những nhận xét đánh giá khá tập trung và thống nhất

Phan Cù Đệ đã nhận xét:“Anh quen viết về những nhân vật, những cảnh đời hồn nhiên như hơi thở của sù sống, khoẻ mạnh, thuần phác, lạc quan như nhữngcâu chuyện trong cổ tích, trữ tình trong sáng, đẹp ý nhị như ca dao” [5,682].Nhà nghiên cứu cũng chỉ ra những hạn chế trong cách xây dựng nhân vật của Tô Hoài “Anh chưa thật thành công khi thể hiện những bước ngoặt của tính cách”,“Anh Ýt khai thác nhân vật của mình ở góc độ trí tuệ, ở sự bừng tỉnh của trí tuệ”[5,699]

Đáng chú ý hơn cả là ý kiến của giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh trong bài viết:Tô

Hoài với quanniệm “Con người là con người” Trong bài viết này, giáo sư đã phân

tích làm rõ những nét riêng trong cách nhìn đời sống, cách xây dựng nhân vật của

Tô Hoài.Ông khẳng định: “Tôi cho rằng Tô Hoài quan niệm con người là con người, chỉ là con người, thế thôi”.Viết về những con người bình thường trong cuộcsống nên nhân vật của Tô Hoài,( ) thường Ýt được lí tưởng hoá”[44,120] Những phương diện khác làm nên diện mạo riêng của văn chương Tô Hoài là giọng điệu và ngôn ngữ cũng được quan tâm chú ý.Vò Ngọc Phan đã chỉ ra giọng văn đặc biệt của Tô Hoài: “Một lối văn dí dỏm, tinh quái, đầy những phong vị và màu sắc thôn quê”, văn Tô Hoài có chất giọng “trào lộng và khinh bạc” [67,59-63]

Ngôn ngữ của Tô Hoài là một nét đặc sắc nổi trội, thể hiện rõ nhất sự tìm tòi, sáng tạo, lao động công phu của nhà văn.Mét sè sách, giáo trình văn học, những

bài viết đăng tải trên Tạp chí văn học, các nhà nghiên cứu đều đề cập tới phương

cứu Năm 2005, Mai Thị Nhung đã cho công bố:Phong cách nghệthuật Tô

Hoài(luận án Tiến sĩ Ngữ Văn trường Đại học sư phạmHà Nội) Trong luận án này,

tác giả đã đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu về cảm quan hiện thực đời thường – hạt nhân phong cách nghệ thuật Tô Hoài, những biểu hiện cụ thể của phong cách nghệ thuật nhà văn trên các phương diện:thế giới nhân vật, giọng điệu và ngôn ngữ.Đây là công trình nghiên cứu công phu và khá

toàn diện về phong cách nghệ thuật của nhà văn Luận án này góp thêm một tiếng nói khẳng định vị trí vững vàng của Tô Hoài trong nền văn học hiện đại Việt Nam

2.2 Những công trình nghiên cứu về tiểu thuyết của Tô Hoài

2.2.1 Tiểu thuyết Quê người

Vò Ngọc Phan đánh giá cao tiểu thuyết Quê ngườiở giá trị phong tục

“TrongQuê người có rất nhiều thói tục có thể là những tài liệu chân xác cho nhà xã

hội học muốn khảo sát phong tục và sự tiến hoá của dân tộc Việt Nam” [67,56] Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức đã chỉ ra giá trị hiện thực của cuốn

tiểu thuyếtQuê người Ông cũng đánh giá cao “vốn hiểu biếtphong phó về làng

quê, mét năng lực quan sát nhạy bén, tinh tế, mét óc phân tích khách quan, chân thực và tấm lòng đôn hậu chân tình”[16,18] của Tô Hoài

Phong Lêcòng nhấn mạnh đến “dấu Ên phong tục là nét nổi trội” trong tiểu

thuyết Quê người, đằng sau bức tranh phong tục Êy là hiện thực của đời sống Nhà

nghiên cứu khẳng định: đó là giá trị, là “đặc điểm riêng trong bức tranh hiện thực của Tô Hoài, và cũng là dấu Ên riêng nơi chủ nghĩa hiện thực kiểu Tô Hoài trong văn xuôi Việt Nam trước cách mạng” [67, 29]

2.2.2 Tiểu thuyết Mười năm

Cuốn tiểu thuyết nàykhi mới ra đời đã từng có những ý kiến đánh giá, phê phán gay gắt Các ý kiến phê bình đều tập trung phê phán về nội dung của tác phẩm, cách tiếp nhận và khám phá đời sống của nhà văn Như Phong đã phê phánđây là một cuốn tiểu thuyết“chưa thành công”[67,288] Tác giả

bài viết đã kết luận: “Vấn đề của Mười năm chính là vấn đề của mét chủ trương

sáng tác sai lầm,mét khuynh hướng nghệ thuật lệch lạc”[67,299]

Trần Hữu Tá, Vân Thanh còng phê phán những “sai lầm” của tác giả Mười

năm.Theo các nhà nghiên cứu, tác phẩm chưa nêu được những nét chủ yếu của

hiện thực như: những mâu thuẫn cơ bản của thời đại, âm mưu và tội

ác của bọn phong kiến thùc dân, phong trào quần chóng dưới sự lãnh đạo của Đảng

Có thể thấy,Mười năm đã được tiếp nhận với những cách nhìn, cách đánh giá phê

phán khá nặng nề và có phầnkhiên cưỡng, máy móc

Trong không khí đổi mới sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, nhiều “vụ án” văn học, nhiều tác phẩm văn học đã được nhìn nhận đánh giá xem xét lại.Trong

báo Người giáo viên nhân dân số đặc biệt 7 - 1989, Hà Minh Đức đã nêu lên vấn đề:Cần xác định lại giá trị của Mười năm Ông đã chỉ ra rằng Mười nămđã bị “phê phán quá mức”.Ông khẳng định: “Mười năm là một bước phát triểnmới mẻ của

phong cách Tô Hoài”[67, 307]

Nguyễn Đăng Điệp đãnhận xét đánh giá vềMười năm là tác phẩm “đáng chú ý

về tư duy nghệ thuật Trong khi nhiều cây bút hướng tới cảm hướng sử thi thì Tô Hoài vẫn chú ý đến cuộc sống thường nhật” [9,119]

2.2.3 Tiểu thuyết Ba người khác

Ngay từ khi mới ra mắt độc giả, cuốn tiểu thuyết này đã lập tức gây được sù chú

ý của đông đảo độc giả Sáng ngày 22 - 12 - 2006 Hội nhà văn Hà Nội đã tổ chức

hội thảo tại trụ sở Viện văn học về tiểu thuyết Ba người khác với sù tham giađông

đảo của nhiều nhà văn, nhiều nhà nghiên cứu như: Nguyên Ngọc, Nguyễn Xuân Khánh, Bằng Việt, Nguyên Ân, Lê Sơn, Văn Chinh, Hoàng Minh Tường,Phan Thị Thanh Nhàn, Thu Huệ, Nguyễn Trọng Tân và Tô Hoài, tác giả của cuốn tiểu thuyết Những bài tham luận và những ý kiến của những nhà văn, nhà nghiên cứu

đã được đăng tải trên talaws Các ý kiến của các nhà văn, nhà nghiên cứu,đều đánh giá cao giá trị phản ánh của tác phẩm

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đánh giá:“Ba người khác là cuốn sách hay nhất của Tô Hoài”

Dịch giả Lê Sơn cho rằng “Đây là mét trong những đỉnh cao của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại”

Nhà phê bình Lại Nguyên Ân nhìn nhận cuốn tiểu thuyết ở góc độ tâm lí xã hội:“Sự xuất hiện của những cuốn sách như thế này là một cách giải toả cho mét trong những chấn thương của xã hội” Ông còng khẳng định nét mới trong nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết “cách chọn vị trí thể hiện – hoá thân và một nhân vật xưng “tôi” nào đó giúp nhà văn “trần tình” được nhiều hơn và cảm giác tin cậy của người đọc khi đọc ông cũng ngày một nhiều hơn là vì thế”

Nhà văn Nguyên Ngọcnhận xét về những đặc sắc trên phương diện nghệ thuậtcủa tác phẩm: “cách viết hay, độc đáo về cải cách ruộng đất Không viết về nôngdân mà viết về ba anh đội Hoá ra cái thảm kịch của đất nước, xã hội là do ba cái anh lăng nhăng ( ) Ba kẻ chẳng có kiến thức gì tù nhiên làm đảo lộn cả xã hội”.

Trong lời giới thiệu tác phẩm, nhà xuất bản Đà Nẵng còng đánh giá cao giá

trịphản ánh hiện thực của tác phẩm:“Ba người khác sẽ lấp vào đầy thuyết phục mét

trong những chỗ khuyết hụt” của bức tranh toàn cảnh thời kì cải cách ruộng

đất”[23,8].

3.Đối tượng nghiên cứu, nhiệm vụ của đề tài

Trong luận văn này, chúng tôi tập trung vào khảo sát các tiểu thuyết Quê

người, Mười năm, Ba người khác để tìm ra những đặc điểm phong cách của tiểu

thuyết Tô Hoài trên các phương diện:cách tiếp cận đời sống, cốt truyện, kết cấu và

hệ thống nhân vật, nghệ thuật trần thuật và những đặc sắc ngôn ngữ.Do khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, và nhiều lí do khác, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát các

tiểu thuyết:Quê người, Mười năm, Ba người khác Đây là những tiểu thuyết tiêu

biểu cho những chặng đường sáng tác của Tô Hoài

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp sau:

4.1 Phương pháp phân tích -tổng hợp:chúng tôi tập trung vào tìm hiểu và

phân tích những đặc điểm của tiểu thuyết của Tô Hoài, tổng hợp kết quả phân tích

để chứng minh cho các đặc điểm Êy

4.2 Phương pháp so sánh đối chiếu đồng đại và lịch đại: Chóng tôi tiến hành

so sánh, đối chiếu tiểu thuyết Tô Hoài với tiểu thuyết của các nhà văn sáng tác trước Tô Hoài và các nhà văn cùng thời với Tô Hoài, để thấy những đặc điểm riêng trong các tiểu thuyết của Tô Hoài

4.3 Phương pháp hệ thống:chúng tôi đặt tiểu thuyết của Tô Hoài trong hệ thống

tác phẩm ở thể loại khác của ông như truyện ngắn, hồi kí để thấy được những nét riêng biệt của thể loại tiểu thuyết và sự vận động trong tiểu thuyết của Tô Hoài

4.4 Phương pháp thống kê: chúng tôi tiến hành thống kê, so sánh, để tìm ra

những đặc sắc về cách xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ trong tiểu thuyết của

Tô Hoài

5 Cấu trúc của luận văn:Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo,

luận văn được chia thành bốn chương

Chương 1: Quan niệm về đề tài và những tiền đề tạo nên phong cách nghệ

thuật tiểu thuyết Tô Hoài

Chương 2: Cách tiếp cận đời sống trong tiểu thuyÕt Tô Hoài.

Chương 3:Cốt truyện , kết cấu và hệ thống nhân vật.

Chương 4: Nghệ thuật trần thuật và đặc sắc ngôn ngữ.

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1

QUAN NIỆM VỀ ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ TẠO NÊN PHONG

CÁCHTIỂU THUYẾT TÔ HOÀI 1.1 Quan niệm về đề tài

1.1.1.Khái niệm phong cách

Phong cách tiếng Hy Lạp cổ là “stylos”nghĩa là một cái que vót nhọn để viết trên các tấm bảng có phủ nến”[53,385] Ban đầu, các nhà văn La Mã dùng tõ trên theo lối hoán dụ để chỉ ra các đặc điểm của lời văn viết của một tác giả nào đó.Sau này, khái niệm phong cách đã được dùng rộng rãi, phổ biến,không chỉ trong lĩnh vực văn học nghệ thuật mà còn được dùng trong nhiều ngành khoa học và đời sống như kiến tróc, điện ảnh, thời trang

Đầu thế kỉ XX, thuật ngữ phong cách đã được quan tâm sâu sắc.Ở Liên xô(cò), viện sĩ M.B.Khráp chen cô đã dành khá nhiều công sức nghiên cứu vấn đÒ

này Trong cuốn: Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự pháttriển của văn học, ông đã

thống kê và đưa ra đến gần 20 cách hiểu khác nhau về phong cách Hê Ghen trong

cuốn Mĩ học tập 1 còng chỉ ra rằng: “Phong cách nói chung bao hàm tính chất độc

đáo của một chủ thể nhất định Chủ thể này sẽ biểu lộ trong phương thức biểu đạt, trong cách nói năng” Ông khẳng định: “Hạt nhân của phong cách nghệthuật là tính chất độc đáo của mét chủ thể nhất định”[11,472]

Ở nước ta,mãi những năm 80 của thế kỉ XX, việc nghiên cứu về phong cách mới

được chú ý đến Cuốn Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên (1984)đã đưa ra

định nghĩa: phong cách “Là chỗ độc đáo mang phẩm chất thẩm mĩ cao được kết tinh trong sù sáng tạo của nhà văn Không phải nhà văn nào cũng tất yếu có phong cách”.Phong cách “đòi hỏi sù bền vững, không chấp nhận sự chóng phai mờ, nhưng phảilặp đi lặp lại một cách đổi mới”[30,214]

Cuốn 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn,từ điển thuật ngữ

văn học do tập thể các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng

chủ biên) còng nêu lên khái niệm phong cách

Tác giả Phương Lựu khi viết cuốn Lí luận văn họccòng đã khẳng định:“Phong

cách là chỗ độcđáo về tư tưởng còngnhnghệ thuật có phẩm chất

thẩm mĩ được thể hiện trong sáng tác của những nhà văn ưu tú Nã đòi hỏi trước hết nhà văn phải đem lại tiếng nói mới cho văn học”[35, 482]

Nh vậy, dù diễn đạt dưới những hình thức khác nhau nhưng các nhà nghiên cứu đều chỉ ra rằng:Điểm cốt lõi, yếu tố quyết định tạo lên phong cách nghệ thuật của nhà văn là tính độc đáo thể hiện trong sáng tác

Phong cách bắt nguồn sâu xa tõ hiện thực khách quan, bằng thực tiễn sống của nhà văn Nhà văn muốn tạo cho mình phong cách riêng trước hết phải có cách cảm nhận thế giới độc đáo, có tư tưởng nghệ thuật độc đáo, và có phương thức thể hiện độc đáo phù hợp với nội dung của nã Bởi vì “sự thống nhất của các phương tiện

biểu hiện phù hợp với cách nhìn độc đáo đối với đời sống”sẽ tạo nên “diện mạo riêng biệt” trong sáng tác của nhà văn [32,169] và đó chính là phong cách của người nghệ sĩ.

Nh vậy, căn cứ duy nhất để khẳng định phong cách tác giả là những yếu tố thể hiện sự độc đáotrong sáng tác của nhà văn, thể hiện tài năng của người nghệ sĩ.Phong cách có thể được biểu hiện ở nội dung tư tưởng, cách nhìn, cách khám pháhiện thực của nhà văn Cách nhìn Êy sẽ chi phối đến thế giới nhân vật, giọng điệu,ngôn ngữ tức là chi phối đến hình thức nghệ thuật của tác phẩm Nhà văn Pháp MácxenPruxt đã viết: “Đối với nhà văn ( ) phong cách không phải là vấn đề

kĩ thuật mà là vấn đề cách nhìn”[Dẫn theo 32,152] Cái nhìn hay thế giới quan chínhlà yếu tố quan trọng tạo nên phong cách người nghệ sĩ Nhà văn Nguyễn Tuân đã nhấn mạnh: “Mỗi người viết có mét cái vision (nhãn quan) riêng, nã đẻ ra phong cách” [43,174]

Nói tóm lại: Phong cách chính là những biểu hiện độc đáo của tài năng sáng tạo nghệ thuật, có tính chất thống nhất và tương đối ổn định được lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn, thể hiện cái nhìn và sự chiếm lĩnh nghệ thuật độc đáo của nhà văn đối với thế giới và con người Phong cách nhà văn vừa thống nhất, ổn định vừa luôn vận động biến đổi qua mỗi giai đoạn, mỗi chặng đường sáng tác, nã chịu sù chi phối của các yếu tố khách quan:môi trường, xã

hội, thời đại Tuy vậy, yếu tố độc đáo mang tính chất thẩm mĩ - hạt nhân của phong cách nhà văn vẫn ổn định, bền vững và vẫn thường xuyên lặp lại

1.1.2.Phân biệt phong cách tác giả và phong cách thể loại

1.1.2.1 Thể loại và phong cách thể loại

Thể loại tác phẩm văn học là khái niệm chỉ “qui luật loại hình của tác phẩm.Ứng với một nội dung nhất định có một loại hình thức nhất định tạo cho tác phẩm mét hình thức tồn tại chỉnh thể”[35,339]

Thể loại tác phẩm văn học cho người đọc biết phương thức tái hiện đời sống và

hệ thống các phương tiện, biện pháp thể hiện tương ứng.Trong thể loại tác phẩm văn

học, bao giờ cũng có sự thống nhất qui định lẫn nhau của đề tài, chủ đề, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn.

Mỗi một thể loại tạo ra mét kênh giao tiếp với bạn đọc Nói đến thể loại là nói

đến một cách tổ chức tác phẩm, mét kiểu tái hiện đời sống và một kiểu giao tiếp nghệ thuật.Thể loại tác phẩm văn học hình thành trong lịch sử văn học trên cơ sở lặp lại có quy luật của các yếu tố tác phẩm Cuộc sống luôn vận động, biến đổi,đổi mới các kênh giao tiếp, bởi vậy thể loại tác phẩm văn học không chỉ đơn giản là

sù lặp lại các yếu tố loại hình mà luôn vận động biến đổicho phù hợp với nhu cầu thị hiếu của con người trong các thời kì, các giai đoạn cụ thể Sù hình thành và phát triển của thể loại gắn liền với sự phát triển của văn học qua các giai đoạn, nãđáp ứng nhu cầu xã hội, nhu cầu văn hoávà trải qua sù trải nghiệm trong sáng tác của các nghệ sĩ để rồi cuối cùng hình thành nên những thể loại tương đối ổn định

Trong mỗi thể loại tác phẩm văn học,có các yếu tố ổn định, truyền thống lại có các yếu tố đổi mới do tiến trình văn học và tài năng của nhà văn đóng góp

Như vậy, thể loại văn học thể hiện các qui luật phản ánh đời sống và tổ chức tác phẩm tương đối bền vững, ổn định, đã được hình thành trong thực tiễn sáng tác Nhưng mặt khác, thể loại cũng được tái sinh đổi mới để đáp ứng với nội dung hiện thực.Nhà nghiên cứu Phan Ngọc đã chỉ ra rằng: “Thể loại

có thể ra đời rất sớm nhưng phải đến mét giai đoạn lịch sử nhất định nó mới được định hình và trở thành một tiếng nói mới mẻ của nghệ thuật và tạo dựng được phong cách của nã”[48,396] Phong cách thể loại chính là những đặc điểm riêngbiệt độc đáo của mỗi thể loại Mỗi một thể loại trong quá trình hình thành đều tạo nên những đặc điểm của thể loại mình, nhưng qua tài năng sáng tạo của những người nghệ sĩ, thì những đặc điểm của thể loại Êy lại có thêm những nét đặc sắc mới và in dấu Ên của sự sáng tạo riêng của những người nghệ sĩ tài hoa Êy Cùng

là thơ Đường luật nhưng thơ Đường luật của Hồ Xuân Hương khác với thơ Bà

huyệnThanh Quan, là truyện thơ Nôm nhưng Truyện Kiều của Nguyễn Du đã vượt

xa rất nhiều các truyện thơ Nôm khuyết danh cùng thời, cùng là truyện ngắn nhưng

truyện ngắn Thạch Lam khác với truyện ngắn của Nam Cao hay truyện ngắn Nguyễn Công Hoan v.v Những điểm khác nhau Êy tạo nên phong cách nghệ thuật cho mỗi thể loại, tạo sự đa dạng phong phó cho nền văn học dân tộc.

1.1.2.2 Quan hệ giữa phong cách tác giả và phong cách thể loại

chúng ta biết rằngphong cách có nhiều cấp độ khác nhau:có phong cách

tác phẩm, thể loại, trào lưu, thời đại v.v nhưng thực tế qua các công trình nghiên cứu về phong cách, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu dường như mới chỉ tập trung nghiên cứu phong cách tác giả -phong cách cá nhân mà chưa có sù quan tâm thích đáng đến phong cách thể loại Thực tế sáng tác của các nhà văn cho thấy,phong cách cá nhân là sự thể hiện độc đáo phong cách chung của thời đại Ở mỗi nhà văn, tài năng văn học thường bộc lộ, thể hiện rõ trên mét thÓ loại nào đó Có người sáng tác văn xuôi thành công nhưng viết thơ lại không hay, có người thành công trong truyện ngắn nhưng lại thất bại trong tiểu thuyết v.v Tất nhiên với những nghệ sĩ đa tài, họ có thể sáng tác thành công trên nhiều thể loại,song bao giờ cũng có mét thể loại kết tinh tài năng của họ Khi đó người nghệ

sĩ không chỉ đóng góp cho sù phát triển của văn học dân tộc, làm phong phó, đa dạng cho nền văn

học dân tộc mà bằng những tác phẩm xuất sắc của mình, họ còn đóng góp cho sù phát triển của thể loại, đưa thể loại lên đến những đỉnh cao Đó là Hồ Xuân Hương với thơ Nôm Đường luật, Nguyễn Du với truyện thơ Nôm,Nguyễn Đình Chiểu với thể loại Văn tế v.v

Với những nhà văn tài năng, giàu sức sáng tạo, họ không chỉ in đậm cá tính độc đáo của mình trên những trang viết mà còn đóng góp cho sù phát triển của thể loại, tạo cho những thể loại vốn đã định hình và phát triển từ trước có thêm những nét mới mẻ, tạo sự đa dạng, phong phó, cho những thể loại tưởng như đã xơ cứng

đi vì những đặc điểm riêng biệt của nã

Phong cách thể loại cũng có mang những đặc điểm của phong cách nhà văn,nhưng những nét phong cách Êy sẽ thể hiện trên một thể loại và chịu sù quy định của đặc điểm của thể loại Êy.

Tiểu thuyết của Tô Hoài mang những đặc điểm của thể loại tiểu thuyết truyền thống của Việt Nam nhưng đồng thời Tô Hoài còng mang đến cho tiểu thuyết những nét riêng biệt Qua tiểu thuyết của Tô Hoài, ta thấy được sự vận động và phát triển của thể loại tiểu thuyết, bởitiểu thuyết là “Thể loại duy nhất đang hình thành và chưa xong xuôi”[27,331]

Tìm hiểu phong cách thể loại tiểu thuyết của Tô Hoài, chúng tôi sẽ tìm hiểunhững nét độcđáo mang phẩm chất thẩm mĩ,lặp đi lặp lạitrong tiểu thuyết của nhà văn, qua đó thấy được những đóng góp của Tô Hoài cho tiểu thuyết Việt Nam,thấy được cả khuynh hướng vận động của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

1.2 Những tiền đề tạo nên phong cách tiểu thuyết Tô Hoài

1.2.1 Hoàn cảnh gia đình, quê hương, xã hội

Tô Hoài sinh năm 1920, tên thật là Nguyễn Sen Ngoài tên thật khi viết báo,ông còn dùng những bút danh khác nh:Mắt Biển, Mai Trang, Duy Phương, Hồng Hoa Quê nội của ông ở thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, tỉnh

Hà Tây nhưng nhà văn lại sinh ra, lớn lên và rất gắn bó với quê ngoại ở

Nguyễn Đăng Mạnh đã nhận xét: “Có thể gọi Tô Hoài là người chép sử qua những biểu hiện linh tinh hỗn tạp của đời thường”[44,123] Nét độc đáo, đặc sắc này cứ lặp

đi lặp và trở thành một nét phong cách đặc sắc của tiểu thuyết Tô Hoài

Đến vớiBa người khác - cuốn tiểu thuyết xuất bản gần đây nhất của Tô Hoài,chúng ta vẫn thấy cách tiếp cận đời sống quen thuộc Êy của ông Ba

ngườikhácviết về mét sự kiện lịch sử làm chấn động xã hội Việt Nam những năm

1953 - 1956 Nội dung cuốn sách kể về chuyến đi cải cách ruộng đất của ba người trong đội cải cách xuống các vùng nông thôn ở Hải Dương.Qua việc mô tả những chi tiết trong sinh hoạt hàng ngày của ba anh đội trong thời gian làm công tác cải cách, Tô Hoài đã tái hiện lại toàn bộ diện mạo của cuộc cải cách ruộng đất

Chân dung của đội trưởng Cù uy quyền nghiêng ngửa trời đÊt trong cuộc cải cách,được Tô Hoài phác thảo lại qua cách hành xử, qua một vài chi tiết trong cuộc sống sinh hoạt Ngày đầu tiên xuống xã -mét vùng nông thôn đói nghèo

xơ xác,người dân phải ăn độn cám, rau má, quán triệt tinh thần của cấp trên, đội viên đi cải cách phải “ba cùng”với nhân dân nhưng y lại giấu diếm mua lén bánh đúc cất trong ba lô Mồm răn dạy hai đội viên của mình là Bối và Đình bằng cách nêu tấm gương của Nguyễn Bổn bị kỉ luật vì tội đi cải cách hủ hoánhưng chính Cự lại hủ hoá một cách khôn khéo bằng cách chế tạo ra mấy cái “rễ vợ” Vì thành tích, Cù sẵn sàng quy chụp cho người nông dân có mét chót tài sản là trung nông,“cứ tính đứa nào có ruộng đất thì ghi tên là thằng địa, Ýt nhiều mặc kệ”[23,36] Ai có ý định phản bác, không nghe lời, Cù nổi cáu và khép vào thành phần địa chủ để đem ra đấu tố

Còn Bèi - đội phó đội cải cách còng là kẻ tham ăn, ăn cắp, ươn hèn, dốt nát và

hủ hoá một cách bừa bãi Ngay buổi đầu tiên về cơ sở, Bèi đã phát hiện ra đội trưởng Cù mua lén bánh đúc ngô giấu trong ba lô Rất nhanh, Bèi đã thó luôn cả gói Trong suốt đợt cải cách, Bèi hủ hoá hết với với Đơm, với

đòn tất niên”[19,511] Tóng quẫn, Thoại đã liều đi ăn trộm Sau đêm liều lĩnh đánh trộm chó không thành, vợ chồng anh phải bỏ làng ra đi biệt tích

Vợ chồng Hời - Ngây cũng từng có những tháng ngày êm đềm hạnh phúc.Mét mái nhà nhá, mét mẹ già, vợ chồng hoà thuận, tu chí làm ăn Vậy mà cái hạnh phúc nhỏ nhoi bình dị Êy của họ cũng không kéo dài được lâu Vì hàng họ Õ Èm,gia đình Hời cũng lâm vào cảnh túng quẫn khó khăn Mẹ ốm, con nhỏ, Hời phải vay lãi củanhà Lí Chi rồi phải dỡ nhà, gán đất cho chủ nợ

Cốt truyện của Quê người vận động tự nhiên, Ýt có biến cố đột xuất Nhà văn

tổ chức các chi tiết, các sự kiện thành một chuỗi các sự kiện để xây dựng cốt truyện đơn giảntheo trật tự thời gian Các sự kiện diễn ra không dồn dập căng

thẳng Dường như ở Quê người, Tô Hoàichỉ ghi lại một cách trung thực khách

quan về cuộc sống, về những cảnh đời đang diễn ra ở một vùng quê Cuộc sèng

bình yên dần dần bị phá vỡ, con người bị đẩy dần tíi sù tàn tạ, tan tác, chia lìa.Ngòi bút của nhà văn đôi lúc qua sa đà vào các chi tiết, những nhân vật phụ đôi khi được

mô tả quá kĩ lưỡng vì thế cốt truyện trong Quê người có phần lỏng lẻo,tản

ỞMười năm,Tô Hoài vẫn sử dụng kiểu cốt truyện quen thuộc Ngòi bút của nhà

văn vẫn đi theo các sự kiện diễn ra trong đời sống Những thanh niên làng Hạ vừa dệt cửi kiếm sống vừa hăng hái tham gia cách mạng Bên cạnh những hoạt động cách mạng sôi nổi của đám thanh niên, ngòi bút của TôHoài vẫn miêu tả những chuyện đời thường Tình yêu đơn phương của Lạp với Hiền, tình yêu của Nhàn với Lạp, những mối tình phất phơ của An với những cô gái quê, những cuộc hẹn hò nơi gốc tre, đầu ngõ Bân, An bị bắt, Trung phải tạm

*

* * Với Tô Hoài, những cảnh đời thường có sức hấp dẫn đặc biệt đối với ngòi bút

của ông NÕu tiểu thuyết Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan, TắtđÌn của

Ngô Tất Tố mô tả những xung đột, những mâu thuẫn xã hội, gay gắt, nhân vật được

tổ chức thành những tuyến nhân vật đối lập, tương phản, thì tiểu thuyết Quê

ngườicủa Tô Hoài chỉ ghi lại cuộc sống đời thường với bao toan lo vặt vãnh của

những người dân ở vùng quê dệt lụa Cuốn tiểu thuyết này hầu như không có xung đột giai cấp vì thế các nhân vật cũng không được phân chia thành các tuyến đối lập nhau.Trong tác phẩm này, Tô Hoài sử dụng kiểu kết cấu phù hợp với trật tự của các

sự kiện diễn ra theo thời gian, theo cuộc đời số phận của các nhân vật chính Cuộc sống của Hời- Ngây, Thoại- Bướm đã có những ngày khá bình yên cho dù họ vẫn là nhưng người lao độngnghèo sống bằng nghề quay tơ, dệt cửi thuê Làng nghề sa sút

lụn bại, con người lâm vào cảnh thất nghiệp, túng quẫn khó khăn,phải bỏ quê hương

đi tha phương cầu thực ở chèn quê người Kết cấu theo trật tự thời gian của tiểu

thuyết Quê ngườiđã giúp chóng ta thấy diễn biến từng chặng đời, sù biến đổi của số

phận của các nhân vật, thấy được quá trình sa sút, tàn tạ, chia lìa, li tán của cả một vùng quê

ỞQuê người, Tô Hoài còn kết cấu hình tượng nhân vật theo mối quan hệ bổ

sung Bên cạnh những nhân vật chính như Hời - Ngây,Thoại - Bướm, còn một loạt các nhân vật khác góp phần làm bật rõ cảnh tan tác chia lìa Ngay từ đầu tác phẩm nhà văn đã giới thiệu gia cảnh nhà anh Hời, chuyện anh Tõ –con trai cả của bà Vạng bá “đi Sài Goòng làm ăn” sự kiện này dường như dù báo trước cảnh tan tác,chia lìa không tránh khỏi của những con người nghèo khổ trên quê hương.Cuối tác phẩm là một loạt cảnh chia lìa, ly tán Vợ chồng Thoại - Bướm bỏ đi,thằng trưởng Khiếu còng đi mé phu, đi biệt, người làng bỏ đi kiếm ăn các nơi, làm

đủ nghề, trong làng vắng sút hẳn đi Những nhân vật phụ có tên và không tên Êy đã

bổ sung tô đậm hơn bức tranh tàn tạ chia li

hơn trọn vẹn hơn, bởi cuộc sống đích thực bao giờ chả có nỗi vui buồn, tốt xấu đan

xen Có lẽ quan niệm về cuộc sống giản dị như vậynên trong Quê người, ngòi bút

của Tô Hoài đã nhiều lần viết về những đám đánh nhau, chửi bới, ăn trộm của những con người ở thôn quê

Khi các nhà văn hiện thùc như Nguyễn Công Hoan, Vò Trọng Phông, NgôTất

Tè, Nam Cao sáng tạo và xây dựng những nhân vật điển hình và bất hủ thì Tô Hoài vẫn chỉ viết về những conngười bình thường quen thuộc, mà ta có thể bắt gặp

ở bất kì một làng quê nào ở nông thôn Việt Nam với tất cả những phẩm chất và cá tính, thói tật Có thể nói, đây chÝnh là một cách xây dựng nhân vật, một cách phản ánh hiện thực của Tô Hoài

Sau cách mạng tháng Tám,nền văn học Việt Nam phát triển theo khuynh hướng sử thi.Các nhà văn thường xây dựng những nhân vật cách mạng với những

vẻ đẹp mang tính lí tưởng.Tiểu thuyết Mười nămcòng viết về những con người

cách mạng và quần chúng cách mạng nhưng Tô Hoài không hề che đậy những phương diện đời thường, thậm chí những phần bản năng trong con người họ Lêsôi nổi, hăng hái tham gia hoạt động nhưng anh đã không Ýt lần đánh lại bè.Chóc- người tù chính trị phạm bị quản thóc về làng lúc nào cũng nhăn nhã, thèm ăn, thèm gái, bị đòn đánh ghen đến chảy máu đầu An bộc lộ tư tưởng cầu an, cơ hội của kẻ hèn nhát Ba tham gia hoạt động cách mạng song những ngày đói kém,Ba đã đi ăn trộm và bị bắt, bị gọt gáy Chị Hai Tâm tháo vát, đảm đang nhưngngười phụ nữ trẻ đẹp và goá chồng này nhiều lóc còng tỏ ra rất lả lơi Sau mét thời gian bỏ mẹ chồng và con nhỏ trốn đi theo Khiết,chị Hai Tâm đã trở về làng Hạ trong vai người phụ nữ đã giác ngộ cách mạng, tích cực tham gia những hoạt động trừ việt gian, kêu gọi dân làng đi bắt bọn phản động, phá kho thóc Cứ nh thế,song hành trên những trang viết của Tô Hoài là cái tốt đẹp đan xen với những cái bình thường, thậm chí tầm thường của các nhân vật Nhân vật của TôHoài không phải là nhân vật mà chóng ta tôn sùng, ngưỡng mộ mà trở nên hết sức gần gũiquen thuộc.

Không chỉ miêu tả sù kém cái, dốt nát của các anh đội,Ba người khác còn nói

nhiều đến những nhu cầu sinh hoạt mang tính chất bản năng của các anh đội và các

cô gái dân quân Những cảnh hoang dâm quần dâm diễn ra liên tục.Miêu tả con người với những góc khuất lấp, những nhu cầu bản năng, không phải là cách khai thác riêng của Tô Hoài mà đó cũng là xu hướng chung của các nhà văn sau thời đổi mới Nhưng dừng lại và khai thác những mặt tối và khất lấp trong mỗi con người lại trở thành mét đặc điểm nổi bật trong tiểu thuyết của Tô Hoài Điều đáng chú ý

là đặc điểm này đã có ngay tõ những tiểu thuyết khi nhà văn mới “trình làng”, ổn định và lặp lại ở những tiểu thuyết viết trong thời kì chiến tranh cho đến tiểu thuyết gần đây nhất của ông Có thể nói quan niệm con người đời thường đã chi phối nhà văn, tạo nên cách xây dựng nhân vật và trở thành một nét phong cáchtrong tiểu thuyết của Tô Hoài

3.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật