cái tôi trữ tình trong thơ nguyễn bính

đều được nhà thơ rung động bằng tất cả tình cảm chân thành, tha thiết của mình và chính cái tình ấy theo Vũ Quần Phương nhận xét thì 31T44T"đã làm cho c ảnh quê Nguyễn Bính bâng khuâng

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LỜI CẢM TẠ

27T

Luận án "Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính" đã đ27T29Tược hoàn thành Nhân dịp này, tôi xin được bày tỏ lòng biết 28T29Tơn sâu sắc 28T29Tđối 28T29Tvới công lao dạy dỗ và giúp đỡ của các

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu ở góc độ này hay góc độ khác, phương diện này hay phương diện khác đánh giá về các thành tựu và các giá trị khác nhau của thơ Nguyễn Bính trong phong trào thơ mới nói riêng và trong văn đàn Việt Nam nói chung Tuy nhiên sự thu hút và hấp dẫn của thơ ông là một ấn tượng thôi thúc người viết muốn tự mình đi vào tìm hiểu và khám phá sâu hơn nữa tiếng nói của những lời tâm tình, những cảm xúc dịu dàng và sâu nặng tha thiết trong thơ ông để rồi qua đó cũng xin đóng góp một phần nhỏ vào việc khẳng định giá trị và vị trí thơ của Nguyễn Bính

31T

Để thực hiện được nhiệm vụ trên luận án có mục tiêu nghiên cứu như sau:

- 31TTìm hiểu những đặc điểm cơ bản về cái tôi và cái tôi trữ tình, mối quan hệ giữa cái tôi trữ tình và thơ trữ tình

- 31TXác định và phân tích các đặc điểm về cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính trên cơ sở liên hệ so sánh với một số nhà thơ khác trong phong trào thơ mới

- 31TTìm hiểu và đánh giá các phương diện nghệ thuật đặc sắc của thơ Nguyễn Bính để thấy rõ khả năng khám phá và biểu đạt thế giới tâm trạng của cái tôi trữ tình trong thơ ông

2 L ịch sử vấn đề:

31T

Ra đời trong phong trào Thơ Mới, Nguyễn Bính đã mau chóng trở thành một nhà thơ xuất sắc trên văn đàn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 Hòa mình vào dòng chảy chung của thơ lãng mạn, thơ Nguyễn Bính vẫn tạo được cho mình một vị trí rất

riêng Khi phong trào Thơ Mới phát triển rầm rộ, dòng thơ trữ tình của Nguyễn Bính mau chóng trở thành một đề tài hấp dẫn đối với các nhà phê bình nghiên cứu Hoài Thanh - Hoài Chân là những nhà nghiên cứu, phê bình đầu tiên đánh giá cao về thơ Nguyễn Bính Trong cuốn "Thi nhân Việt Nam", hai ông đà khẳng định: 31T44T"Tôi muốn nói Nguyễn Bính vẫn còn giữ được bản chất chân quê nhiều lắm Và thơ Nguyễn Bính đã đánh thức được người nhà quê ẩn náu trong lòng ta Ta bỗng thấy hình ảnh vườn cau, bụi

c huối là hoàn cảnh tự nhiên của ta và tính tình đơn giản của dân quê là những tính tình cơ bủn của ta" 31T44T[Hoài Thanh-(42,342)]

31T

Nguyễn Bính đã để lại một di sản nghệ thuật thơ văn phong phú bao gồm nhiều thể loại: Thơ, truyện thơ, chèo, kịch thơ, truyện ngắn Hầu hết các tác phẩm đều thể hiện được tâm hồn và hơi thở của con người của cuộc sống dân quê Đặc biệt thơ trữ tình của thi nhân đã thể hiện được một khả năng đồng cảm nhạy bén, sâu sắc với mọi người, thể hiện được tiếng lòng dạt dào cảm xúc, chan chứa tình người của một hồn thơ Trên bình diện của 31T44T"cái tôi" 31T44Tnhà nghiên cứu phê bình Hoài Thanh - Hoài Chân đã xem Nguyễn Bính là 31T44T"nhà thơ chân quê", 31T44Tlà người đã đem những hồn quê thuần khiết trở về trong những điệu ca dao mượt mà để tìm lại bản chất Việt Nam

Trong cuộc hành trình này, cái tôi trong thơ ông chính là sự tổng hợp và phát quang của một tài sản vô cùng quý giá 31T44T"Hồn xưa đất nước" 31T44TNhững nhận xét khái quát và gợi ý ban đầu của Hoài Thanh - Hoài Chân là cơ sở để nửa thế kỷ sau những nhà phê bình nghiên cứu góp phần nghiên cứu và bàn đến những vấn đề mới về cái tôi trong thư trữ tình của Nguyễn Bính mà trong 31T41T“Thi 41T44Tnhân Việt Nam" 31T44Tchưa nói đến

chính th i nghiệp của ông cũng như Hàn Mặc Tử, là rút ra được từ cuộc sống thành khẩn

c ủa mình, sống sâu và nghệ thuật cao diễn tả thành công rực rỡ Không cầu kỳ như Vũ Hoàng Chương, không thuần túy lãng mạn dành riêng cho một giai cấp như Xuân Diệu, không khóc đời suy tư kiểu Huy Cận, không có những thiên nhiên tạo vật buồn nhẹ như Lưu

Trọng Lư nhưng đi sâu vào khía cạnh tâm hồn mọi người, khi mà thi sĩ cũng hòa đồng rung cảm" 31T44T[ Thế Phong (33, 258 - 259)]

Sông Thai với 31T44T" Nguyễn Bính với những bước lỡ làng" 31T44TNhưng nhìn chung việc nghiên cứu về cái tôi trữ tình chưa có một công trình riêng hoàn chỉnh, nó chỉ được bộc lộ rải rác trong các công trình nghiên cứu về thơ Nguyễn Bính trên cái nhìn ở bình diện chung Hơn nữa trong vấn đề cái tôi trữ tình, những nhận xét đánh giá chỉ dừng lại ở chỗ phát hiện, nêu vấn đề một cách khái quát chứ chưa đi vào phân tích sâu

52T

nghiêng về khuynh hướng phủ định Nhận định về thơ mới, Vũ 31T52TĐức Phúc trong quyển

"Bàn về những cuộc đấu tranh tư tưởng trong văn hóa Việt Nam hiện đại 1930 - 1954"

31T52T

viết rằng: 31T44T"Bài thơ mới nào khá nhất cũng có ít nhiều những yếu tố xấu về tư tưởng Cái gọi là chủ nghĩa nhân đạo" 31T44Ttrong Thơ Mới chỉ là một thứ chủ nghĩa cá nhân gầy còm,

trống rỗng và vô vị" Với quyển "Phong 31T52Ttrào 31T52TThơ 31T52TMới 1932 - 1945 31T52T(NXB Giáo dục,

Hà Nội 1997" Phan Cự Đệ cho rằng Thơ Mới chịu ảnh hưởng của ý thức hệ tư sản,

về cơ bản là tiêu cực Tuy nhiên, công bằng mà nói thơ Nguyễn Bính không bị xem như là một ví dụ điển hình có tính chất gay gắt như một số nhà thơ khác ở thời kỳ này có lẽ do hồn thơ mang bản sắc chân quê trữ tình đằm thắm của thơ ông

Trên thực tế, từ sau Đại hội VI (1986) cùng với không khí dân chủ hóa trong đời sống xã hội, trong sáng tác văn học, việc nhìn nhận lại giá trị của trào lưu văn học lãng mạn Việt Nam 1930 - 1945 đã trả cho thơ Mới cũng như thơ Nguyễn Bính trở về với vị trí của nó trên văn đàn Chính bản sắc riêng và sự thể hiện rất riêng của thi nhân mà hiện tượng thơ ông được xem như là một hiện tượng khá đặc biệt: 31T44T"Một trường thơ, một khoanh tre trong bờ tre làng thơ Việt Nam" 31T44T[Tô Hoài (12, 23 )]

31T

Sau một quãng lùi lịch sử, hàng loạt các công trình nghiên cứu và đánh giá của giới nghiên cứu và phê bình văn học lần lượt ra mắt bạn đọc với sự đánh giá mới khách quan hơn và khoa học hơn Tôn Phương Lan trong" 31T52TNguyễn Bính - nhà thơ chân quê" 31T52Ttrên cơ sở phân tích đóng góp về nội dung và nghệ thuật đã khẳng định

31T44T

"Kh i Huy Cận, Xuân Diệu, Chế Lan Viên và phần lớn các nhà thơ đương thời chịu ảnh hưởng của thơ phương Tây và chính nó đã đem lại cho phong trào Thơ Mới những nét đặc sắc thì Nguyễn Bính mang đến cho phong trào thơ một phong cách mộc mạc, chân quê, một lối ví von đậm đà màu sắc ca dao" 31T44T(20,54)

31T

Thơ Nguyễn Bính giàu chất trữ tình, nó là kết quả của một sự hòa quyện gần như là máu thịt giữa nhà thơ với cuộc đời Các giai điệu của nỗi buồn chia ly, niềm đau bị bội bạc hay cảm xúc bâng khuâng trước một phong cảnh mộc mạc, bình dị của quê hương đều được nhà thơ rung động bằng tất cả tình cảm chân thành, tha thiết của mình và chính cái tình ấy theo Vũ Quần Phương nhận xét thì 31T44T"đã làm cho

c ảnh quê Nguyễn Bính bâng khuâng xao xuyến, có sức khêu gợi, đánh thức trong tâm hồn ta những kỷ niệm về một miền quê có thực và cả một miền quê chỉ có trong hoài niệm" 31T44T(34, 26)

31T

Khi thể hiện chất 31T44T"chân quê" 31T44Tvẫn là con người của hiện đại với hồn thơ phảng phất tình điệu lãng mạn đương thời Trong 31T36T"Thư 36T52TMới những 36T52Tbước 36T52Tthăng trầm" 31T52TLê Đình Kỵ đã khẳng định giá trị của sự kết hợp hài hòa này: 31T44T"Nói hương vị của quê hương đất nước thì không đâu bằng ca dao Nhưng nếu nói thơ Nguyễn Bính không khác gì

ca dao xưa thì Thơ Mới sẽ nghèo mất đi một Nguyễn Bính" 31T44TÔng đồng thời cũng đã nhìn thấy rõ rằng cảm xúc thơ của nhà thơ là thứ cảm xúc gắn bó với cuộc sống của đại

đa số người dân Việt Nam: " 31T44TNguyễn Bính đã đến với người đọc không phải như một thợ thơ mà bằng ”tâm hồn tôi", một tâm hồn mộc mạc dễ rung động trước những vui buồn quen

thuộc hàng ngày và giống như ca dao, nó có sức lắng đọng và vương vấn người dọc" [31T44TLê Đình Kỵ (26,109 và 203)]

sự hiểu biết sâu sắc và gần gũi với cuộc sống của con người Việt Nam, 31T44T"Tâm hồn tôi"

31T44T

của Nguyễn Bính 31T36Tđược 31T36Tthể hiện một cách mộc mạc, bình dị và thấm đẫm chất tình

Tình trong thơ ông chính là tình cảm đối với quê hương đất nước, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa, nỗi thông cảm đối với những phụ nữ bất hạnh, nỗi lo lắng trước sự tàn phai của 31T44T"Hồn xưa đất nước" 31T44Tvà sự đổi thay của cuộc đời Trong một công trình nghiên cứu phê bình phong cách của các nhà thơ mới có tên 31T52T"Con mắt thơ", 31T52TĐỗ Lai Thúy đã đi sâu vào khám phá thế giới nghệ thuật của các nhà thơ mới có sự kết hợp giữa 31T36Ttư 31T36Tduy khoa học và 31T36Ttư 31T36Tduy nghệ thuật Nguyên tắc khám phá đó đã giúp ông chỉ

ra được bản chất của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính: 31T44T"Cái t ôi của nhà thơ vừa

là một sản phẩm của đô thị vừa là một thực thể độc lập tách biệt với thế giới bên ngoài, nhất là với chính cuộc sống đô thị"

31T

Có một góc độ riêng trong cảm nhận cuộc sống và phương thức biểu hiện, nhà thơ đã đưa ra cái tôi của mình trở thành trung tâm sáng tạo Và cũng theo ý kiến của nhà phê bình nghiên cứu Đỗ Lai Thúy thì đó là một cái tôi độc đáo với những phẩm chất bình dị nhưng hết sức tinh túy 31T44T"Nỗi niềm quê hương chẳng những là một hương thơm đặc biệt của thơ Nguyễn Bính mà còn là một dòng nước mạnh thay đổi cả đôi bờ thể loại thơ ông34T44T" 31T34Tvà 31T44T"xét trong toàn bộ sáng tạo của Nguyễn Bính thì mảng thơ giang hồ hoài niệm quê hương có một vị trí đặc biệt Dường như nó tỏa ánh sáng kỳ ảo làm tôn lên vẻ đẹp

c ủa chân quê đang biến đổi trước sự tiếp xúc với đô thị hiện đại và tấm lòng thiết tha của nhà thơ trước sự thay đổi của nó"

mọi thời mà có lẽ của nhiều thời" 31T44TTuy không sinh ra trong một gia đình nông thôn nhưng sống nhiều ở nông thôn, rồi lớn lên theo bước chân phiêu bạt nhuốm cát bụi thị thành, trong cuộc sống nhiều tương phản ấy, thi sĩ đã có dịp hiểu tường tận cuộc đời Môi trường đô thị góp phần 31T44T"mài sắc ý thức cá nhân của nhà thơ" 31T44TVà thơ ông 31T44T"là những con sóng vỗ về cả hai phía Tiếng dội của nó vọng từ bờ nọ sang bờ kia" 31T44T[Đỗ Lai Thúy (41,45 và 113)]

31T

Nói đến thơ Nguyễn Bính là nói đến tình yêu thương sâu nặng mà lúc nào nhà thơ cũng dành cho cuộc đời Viết về tâm hồn thơ Nguyễn Bính, nhân ngày giỗ của nhà thơ, Hoài Việt trong 31T44T"Nguyễn Bính thi sĩ của yêu thương" 31T44Tđã nhận xét "Tâm 31T44Thồn Nguyễn Bính như một cây đàn muôn điệu, thoáng một chút gió đã ngân lên" 31T44T(49, 62)

31T

Theo Hồ Sĩ Hiệp, Cội nguồn của cái tôi trong thơ Nguyễn Bính 31T44T"Bắt rễ từ những hoa đồng, cỏ nội, những ao muống, vạt cần, những mồ hôi, nước mắt, những lam lũ thường nhật của quê hương, một quê hương gắn bó suốt cuộc đời, dù có lúc ông phải lênh đênh khắp từ Bắc chí Nam hoặc bị cuộc đời hất hủi" 31T44THồ Sĩ Hiệp nói rõ hơn: 31T44T"Nguyễn Bính không ca ngợi những bóng dáng mỹ nhân mà luôn đi sâu vào thế giới tâm tình của những mảnh đời ngang trái dở dang Có thể nói, với ngòi bút của mình Nguyễn Bính đã nói lên chân thật đầy đủ nỗi ưu buồn trầm lắng, giải tỏa được những tiếng kêu bi thương của những tâm hồn mộc mạc Tiếng thơ của Nguyễn Bính gây được sự rung cảm chân thành, lời thơ không gò bó gượng ép giả tạo, như chính nhà thơ đã mang nỗi niềm tâm sự hơn là do chính tác giả tưởng tượng làm ra " 31T44T[ 20, 18 và 97]

52T

"Cái tôi" trữ tình trong thơ Nguyễn Bính khá sâu sắc:

44T

" Ở Nguyên Bính dường như có hai con người, con người của đồng quê và con người thi sĩ giang hồ đắm đuối với sự nghiệp Hai con người đã tạo nên hai cái tôi trữ tình" 31T44TQuá trình khúc xạ để tạo nên hai cái tôi trữ tình ấy đã hình thành một tâm hồn - Hồn thơ Nguyễn Bính Để rồi từ những rung động và thổn thức của trái tim mình, hồn thơ ông như những cung đàn cứ ngân lên hoài giai điệu yêu thương của cuộc sống Khi

đề cập đến tác phẩm 31T52T"Lỡ 36T52Tbước 36T52Tsang ngang" 31T52Tcủa Nguyễn Bính, Hà Minh Đức cũng đã nói: 31T44T"Cá i tôi trữ tình của Nguyễn Bính có căn cứ để thâm nhập, để chan hòa vào cuộc sống, nhiều số phận" 31T44Tvà kết luận: 31T44T"Cái tôi trữ tình của Nguyễn trước sau vẫn là cái tôi trữ tình

yêu cầu sự thông cảm Tác giả không tự tôn mình lên, "Cái tôi" của nhà thơ không khinh bạc, kiêu căng tách khỏi mọi người" [Hà 31T44TMinh Đức (17, 208 31T45Tvà 31T45T209,213)]

31T

Thể hiện cái tôi bằng khả năng đồng cảm cao giữa nhà thơ và 31T45Tcuộc 31T45Tđời là điều không thể phủ nhận được, có phải vì thế mà sau năm 1945, trước sự chuyển đổi của nhiều nhà thơ mới thì thơ Nguyễn Bính lại dễ dàng ít vật vã?

31T

Thơ Nguyễn Bính mượt mà dung dị giàu chất nhân ái, gắn bó với cuộc sống của nhân dân, cùng với cảm hứng lãng mạn là cảm hứng nhân bản Ông viết về nỗi đau bằng những nếm trải và viết về tình đời bằng những tình cảm chân thành của trái tim mình Chính vì vậy mà những vần thơ mang đậm đà bản sắc dân tộc của Nguyễn Bính được đông đảo bạn đọc mến mộ Lại Nguyên Ân trong bài nghiên cứu

là sự tự ý thức và 31T44T"ý thức về sự sống của cá nhân và quyền được vui sống của con

35T44T

người” 31T35TCũng phân tích về 31T44T"cái tôi" 31T44Ttrong thơ Nguyễn Bính, Lại Nguyên Ân đã xác định một khía cạnh quan trọng trong cảm hứng sáng tác của nhà thơ: "Ngay từ đầu, giữa 31T35T"thời đại 35T44Tcủa cái tôi" 31T44Tthơ Nguyễn Bính cũng ít khi nói về "tôi", từ những tiểu sử

31T44T

"thật như đếm" 31T44Tcủa chính mình, mà 31T44T"cái tôi", 31T44Ttrữ tình trong thơ Nguyễn Bính phần nhiều là gởi tâm sự theo lối "thác lời", 31T44T"làm lời" 31T44Tngười khác, nói hộ người khác và ngay khi nói chuyện mình, nhiều lúc ông cũng đưa ra cái "tôi" nửa mình, nửa người khác, thêu dệt "tôi" trong một câu chuyện khác xa tiểu sử của bản thân Ông rất tài nhập vai và nói rất đúng giọng của họ" (49, 32 và 33)

phân tích bài 31T36T"Tương tư" 31T36Tcủa Hà Bình Trị, phân tích 31T36T"Lỡ bước 36T52Tsang ngang" 31T52Tcủa Hoàng Như Mai Các tác giả cũng đã ít nhiều đề cập đến các đặc điểm của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính: Thiết tha gắn 31T45Tbó 31T45Tvới cuộc đời, với con người và với quê hương ở cả nội dung thơ và nghệ thuật sáng tạo Đồng cảm với thi nhân, Hà Bình Trị trong "Bài thơ tương 31T36Ttư" 31T36Tcủa Nguyễn Bính đã đi sâu vào phân tích cảm xúc của thơ trữ tình và nhu cầu giải bày của nó Tác giả xem 31T44T"cái tôi" 31T44Tcủa Nguyễn Bính

lớp thanh niên tiểu tư sản những năm 30 của thế kỷ này" 31T44T(20,76)

31T

Vấn đề 31T44T"cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính" 31T44Tđã được các nhà phê bình nghiên cứu khai thác ở nhiều khía cạnh khác nhau với các đặc điểm khác nhau Chúng ta có thể rút ra một số điểm chung trong những nhận xét về cái tôi như sau:

31T

- Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính vừa mang tính truyền thống vừa mang tính hiện đại Đó cũng là cái tôi vừa gắn li31T41Tền 31T41Tvới hoàn cảnh xã hội Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, vừa như là một 31T44T"th ực thể độc lập" 31T44Tvượt qua bên ngoài hoàn cảnh

ấy để trở về với cội nguồn 31T44T"chân quê"

31T

- Cái tôi của nhà thơ một mặt đưa chúng ta đến với phần 31T44T"người" 31T44Tbên trong của nhà thơ, mặt khác lại giúp chúng ta hiểu thêm về tình đời, tình người và cuộc đời qua khúc giao cảm của nhà thơ đối với cuộc sống

31T

Bên cạnh đó, như chúng ta đã nói, việc nghiên cứu về cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính vẫn chưa có một công trình riêng hoàn chỉnh Các đặc điểm của cái tôi chỉ được nêu rải rác trong các bài nghiên cứu về một vấn đề khác thuộc phần nội dung hay nghệ thuật của thơ ông Hơn nữa, trong vấn đề cái tôi trữ tình, các nhận xét đánh giá chỉ dừng lại ở chỗ phát hiện, nêu vấn đề một cách khái quát chứ chưa phân tích sâu

31T

Tuy nhiên, những nhận xét, đánh giá trên chính là cơ sở quý báu để 31T52Tngười 31T52Tviết

đi sâu hơn trong việc nghiên cứu cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính, xem cái tôi

là hạt nhân, nhân cách của hình tượng thơ và là cơ sở để chủ thể trữ tình bộc lộ ý thức chủ quan của mình trong mối quan hệ giữa nhà thơ và cuộc sống

3 Đóng góp của luận án:

Vấn đề "cái tôi trữ tình" là một phương diện giá trị của thơ ông giải quyết vấn

đề này, luận án sẽ có những đóng góp như sau:

- 31TCái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính là cái tôi nội cảm Trước hết đó là cái tôi của nhà thơ đã được nghệ thuật hóa, thơ hóa Nó phản ánh tâm tư tình cảm và cuộc đời của nhà thơ

- 31TCái tôi trữ tình trong thơ Nguyên Bính là cái tôi trữ tình nhập vai Ông đã hóa thân vào tâm trạng của những chàng trai những cô thôn nữ dịu dàng é ấp và tất

cả những người thôn quê bình dị mộc mạc để nói lên nỗi lòng của họ Cái tôi trữ tình trong thơ ông chính là cái tôi hoài niệm, cái tôi tự ý thức về mình, cái tôi yêu thương - chia xẻ và cái tôi với những yêu thương và lỡ làng trong tình yêu

- 31TCái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính được chuyển tải qua các phương diện nghệ thuật - phương tiện lý giải và khám phá cuộc sống - mang tính cảm tính và mang tính quan niệm của Nguyễn Bính như thể thơ, ngôn từ, hình ảnh đến nghệ thuật biểu hiện và quan niệm nghệ thuật về con người, giọng điệu nghệ thuật, thời gian và không gian nghệ thuật

- 31TĐể giải quyết vấn đề, chúng tôi xem cái tôi là hạt nhân, nhân cách của hình tượng thơ

4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu:

31T

So với các nhà thơ cùng thời, trước Cách mạng tháng Tám Nguyễn Bính là nhà thơ có nhiều thi phẩm được in nhất (7 tập thơ, 1 truyện thơ, 1 kịch thơ và một số bài thơ lẻ chưa xuất bản) Sau Cách mạng Tháng tám Nguyễn Bính vẫn tiếp tục làm thơ

và cho ra đời nhiều tập thơ khác kể cả truyện thơ Tuy nhiên khi tiến hành đề tài này, chúng tôi chỉ chú trọng tìm hiểu, khảo sát "cái tôi trữ tình" của thơ ông trong các tập thơ sau:

1 31TLỡ bước sang ngang

6 31TMười hai bến nước

7 31TMây Tần

31T

Cạnh bảy tập thơ này, chúng tôi còn căn cứ vào những bài thơ của Nguyễn Bính sáng tác trong giai đoạn trên nhưng chưa được in thành tập và những bài thơ lẻ

của Nguyễn Bính trước năm 1945 gửi cho ông Bùi Hạnh Cẩn ở dạng các bức thư đã

được xuất bản trong cuốn "Nguyễn Bính và tôi" xuất bản năm 1995 và quyển

"Nguyễn Bính một vì sao sáng" xuất bản 1999

cơ sở xem xét các quan điểm của những nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá về thơ ông để sau đó tổng hợp, rút ra được những đặc điểm chung mang tính đặc trưng nhất của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính, đồng thời sử dụng hệ thống lý luận về cái tôi trữ tình của thi pháp như một hệ qui chiếu, để phân tích lý giải tìm ra những đặc điểm riêng của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính

- 52TPhương pháp so sánh:

31T

Mục đích của phương pháp so sánh là nhằm chỉ ra những đặc điểm tương đồng

và dị biệt của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính so với cái tôi trữ tình trong thơ của các nhà thơ mới đương thời Phương pháp này giúp cho người viết có cơ sở để

lý giải sâu hơn và rõ ràng hơn sự thể hiện của cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính Trên cơ sở đó xác định đúng giá trị chung và riêng của thơ ông trên thi đàn

thơ mới nói riêng và văn đàn Việt Nam nói chung Thao tác này được tiến hành như sau: Đặt thơ Nguyễn Bính trong mối quan hệ với các nhà Thơ Mới cùng thời Sử dụng phương pháp phân tích, lý giải cùng với phương pháp so sánh để rút ra được đặc điểm chung và riêng trong sự thể hiện của cái tôi trữ tình, đồng thời qua đó so sánh thơ Nguyễn Bính với các nhà thơ có cùng đề tài phản ánh như: Đoàn Văn Cừ, Anh Thơ, Bàng Bá Lân nhằm làm nổi bật bản sắc riêng của thơ Nguyễn Bính và cái tôi trữ tình trong thơ ông

31T

Ngoài ra, để làm nổi bật đặc điểm và sự thể hiện cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính, người viết còn sử dụng phương pháp thống kê, phương pháp hệ thống, phương pháp loại hình đan xen vào để hỗ trợ cho việc phân tích và tìm hiểu cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính

CHƯƠNG 1: CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ NGUYỄN BÍNH 1.1 C ái tôi hoài niệm:

1.1.1 Ý thức sâu sắc về sự đổi thay của nông thôn trước vấn đề đô thị hóa:

31T

Vào những năm đầu của thế kỷ 20, sau khi củng cố xong bộ máy chính quyền

đô hộ, thực dân Pháp bắt đầu chính sách khai thác thuộc địa Đi đôi với việc thay đổi bộ mặt kinh tế là việc làm thay đổi các giá trị văn hóa của xã hội nước ta Cuộc sống đô thị hình thành, phát triển cùng với sự du nhập của luồng văn hóa Âu Tây từ sách vở, báo chí đến lối sống Tác động đến các giá trị tinh thần của cộng đồng người Việt, bào mòn bản sắc văn hóa truyền thống vốn như một giá trị bất biến mà

từ bao đời nay con người nâng niu gìn giữ Sự đổi thay ấy một mặt ảnh hưởng lớn đến sự đổi mới về nội dung và nghệ thuật của văn thơ, mặt khác nó là nguyên nhân những luồng tư duy nghệ thuật với những nỗi đay dứt, trăn trở của nhà văn, nhà

êm đềm Nguyễn Bính cũng là một trong những nhà thơ như 31T45Tvậy 31T45TNhưng khác hẳn với sự trở về của Anh Thơ, Bàng Bá Lân hay Đoàn Văn Cừ trong những bức tranh nông thôn thuần khiết hương vị quê mà nhà thơ như một người du ngoạn cảnh quê:

Sự trở về của Nguyễn Bính là sự trở về của một đứa con lúc nào cũng gắn bó

với quê hương cho nên nó chất chứa khôn nguôi những day dứt, trăn trở, những

nhận thức sâu sắc về cuộc sống và những dự cảm xã hội mang tính thời sự Với nhà thơ, hơi thở cuộc sống ở nông thôn trong từng cảnh vật của làng quê từ bến nước,

giàn trầu, hàng càu, giậu mồng tơi, khung cửi đã khắc sâu vào máu thịt của ông Ông hiểu rất rõ những phong tục tập quán, nền nếp thế giới tâm linh qua cách ăn mặc, cách cư xử và qua sự tín ngưỡng tôn giáo của người dân Một đêm hát chèo, một buổi lễ chùa, một ngày hội xuân, lời hò hẹn của đôi trai gái yêu nhau, tình cảm con người sâu nặng trong thơ Nguyễn Bính bao giờ cung mang hồn sắc dân tộc

Nó chính là những bộ phận nhỏ của văn hóa làng quê từ bao đời đã trở thành cố hữu trong tâm thức người dân Chính vì vậy một sự đổi thay của cuộc sống dù rất nhỏ trong thơ ông đều mang nỗi niềm khắc khoải âu lo của nhà thơ về sự đổi thay của bản sắc dân tộc Đỗ Lai Thúy trong bài viết "Đường về chân quê của Nguyễn Bính"

có nhận xét rõ về chất hoài niệm trong thơ Nguyễn Bính: "Trong số các nhà thơ

cùng thời viết về nông thôn như Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ có lẽ chỉ có Nguyễn Bính là nhận thức sâu sắc được sự thay đổi của thôn quê trước cuộc xâm lăng của đô thị Nếu thơ của các thi sĩ trên chỉ là những "bức tranh quê" những bài

"Thôn ca" những họa phẩm phong tục và lịch sử quý giá thì thơ Nguyễn Bính là nhớ thương, lo âu và khắc khoải về sự phôi pha của quê hương" [Đỗ Lai Thúy (42,111)]

31T

Trong tâm trạng của một người "thị dân hiện đại" có nguồn gốc nho gia, sự trăn trở của Nguyễn Bính xuất phát từ sự ý thức sâu sắc về sự xói mòn của các giá trị văn hóa truyền thống của làng quê Việt Nam trước những ảnh hưởng của luồng văn hóa du nhập từ Âu lây sang Trong tâm trạng của một chàng trai làng chờ đợi người yêu đi tỉnh về nhà thơ xót xa:

Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng

44T Áo cài khuy bấm! Em làm khổ tôi

"chân quê" được khơi nguồn từ đời sống của quê hương, của dân tộc với những tình cảm bình dị, gần gũi mà quý báu của ông xuất phát từ ý thức muốn chống lại tình trạng tha hóa, xu hướng học đòi làm mất đi bản sắc văn hóa tốt đẹp của quê hương Nhà thơ hụt hẫng tìm kiếm:

Nà o đâu cái áo tứ thân?

44TCái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen ?

cổ truyền "Đàn ông đóng khố đuôi lươn, đàn bà yếm thắm hở lườn mới xinh" Sự trở

về trong thơ Nguyễn Bính trước hết là sự trở về với cội nguồn bằng thể thơ dân gian quen thuộc cùng với cách nói ví von, cách sử dụng những hình ảnh từ lâu vốn đã được xem là bản sắc văn hóa của cộng đồng người việt Trong sự trở về này thi nhân

đã chứng tỏ được sự hiểu biết sâu sắc và sự trân trọng những giá trị văn hóa ấy của mình Với nhà thơ, thơ là sự thể hiện của niềm khao khát và ước nguyện của tâm hồn ông Những êm đềm và ngọt ngào của cuộc sống bình dị sau lũy tre làng khác biệt hầu như hoàn toàn với những cay đắng mà nhà thơ đã nếm trải trong những ngày lăn lộn kiếm sống ở thành thị đã biến nhà thơ thành người của quê hương - một quê hương thiết tha và đằm thắm nghĩa tình - thế mà những năm đầu của thế kỷ XX

này, tất cả đang bị xói mòn đi và đang có nguy cơ biến mất Lời tâm sự của anh trai

làng vì thế là sự thấm thìa sâu sắc những đổi thay đang đi đến chỗ mất mát của hồn

xưa đất nước

31T

Trong thơ Nguyễn Bính sự tàn phai của "Hồn xưa đất nước" cứ trăn đi trở lại như một ám ảnh với tất cả sự day dứt và trăn trở Sài Gòn đang biến mình thành đô thị hiện đại chớm bắt mình vào nền văn minh công nghiệp Văn hóa Âu tây đã có những ảnh hưởng mạnh đến đời sống văn hóa của người Việt Trong xã hội Việt, do

sự qui định của cơ chế kinh tế nông nghiệp, các thành viên của làng không chỉ quan

hệ gắn bó với nhau bằng quan hệ máu thịt mà còn gắn bó với nhau bằng quan hệ sản xuất, con người cùng lao động với nhau trên mảnh vườn, đồng ruộng, rồi hẹn hò gặp

gỡ ở những buổi hội chèo sự thay đổi theo cơ cấu đô thị của cả một nền kinh tế văn hóa đã phá vỡ mối quan hệ gắn bó của cộng đồng đưa người ta ra khỏi tổ ấm gia đình Trong cái nhìn đầy nỗi âu lo của một thành viên trong cộng đồng, nhà thơ cảm nhận:

Thời gian sống ở thôn quê của ông có lẽ không nhiều nhưng gắn 31T45Tbó31T45Tvà có nhiều

kỷ niệm êm đềm Ông am hiểu tường tận cuộc sống, cách cảm, cách nghĩ của nông

thôn Trong thơ ông có những hình ảnh thường thấy được xem là biểu tượng văn hóa

làng, thể hiện tính cộng đồng của nông thôn như: Cây đa, bến nước, con đò, hội hè, đình đám, mái chùa Nói đến làng người ta nghĩ đến mái đình: Trung tâm hành chính, trung tâm văn hóa và trung tâm về mặt tình cảm với những đêm hội chèo thân

thương: "Qua đình ngả nón trông đình - Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu", "Đêm qua tát nước đầu đình, bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen", cây đa: nơi hò hẹn Cũng với ý nghĩa ấy nhưng những biểu tượng của làng còn mang cả tâm trạng khắc khoải không yên của một tâm tư hoài niệm:

Chùa chiền, mái đình là nơi tổ chức hội hè đình đám, nhưng khi những chỗ ấy

bị người ta quên lãng thì những đám hát, những hội hè cũng dần dần trở về với dĩ vãng:

bản sắc văn hóa truyền thống càng phôi pha, tính hài hòa vốn có trong quan hệ xã

hội bị phá vỡ, con người cảm thấy chênh vênh, mất đi thế cân bằng Trong tâm trạng

ấy của con người, cuộc sống thuần khiết êm ả sau lũy tre làng cũng trở thành bất an:

Con người Việt Nam đời đời kiếp kiếp gắn bó với mảnh vườn, đồng ruộng để

mà sinh sống, chuyện cái tình cái nghĩa cũng sinh ra từ đây Đứng ở mảnh vườn hiện tại làm một cuộc trở về bằng giấc mơ có hình ảnh của cánh bướm, một kỷ niệm

đẹp hiện về cùng lúc con người ý thức được thế lẻ loi của mình ở hiện tại, bồn chồn

nghe tiếng trống chèo đang vọng một cách thưa thớt Điều này cũng có nghĩa là trong nhận thức của thi nhân, cuộc sống không đi theo chiều hướng sinh sôi nảy nở

mà đang trên đường trượt trở về với cái xơ xác, hoang tàn:

về một kỷ niệm rất đẹp của nhà thơ là dẫn chứng tiêu biểu của âm hưởng vỗ về của tâm hồn thơ giữa đôi bờ quá khứ và hiện tại ấy:

có thể hòa hợp được những phẩm chất trong sáng, chân thực của mình với cuộc đời nhân hậu còn thuần phác Quá khứ với những hình ảnh đẹp về con người và cảnh vật trong thơ Nguyễn Bính như một truyền thống vốn có, như cuộc đời hiện tại nhiều

màu, nhiều vẻ và như những mong ước vốn không hề thay đổi trước những biến động của cuộc đời Có lẽ chính vì vậy mà khi gởi gắm tình yêu của mình về với quê hương 31T39Tđể 31T39Ttìm lại những vẻ đẹp truyền thống, thanh khiết mà không dễ nhận ra 31T39Tở 31T39Tmột nơi nào khác nhất là ở chốn đô thị phồn hoa, nhà thơ cảm nhận được những mất mát lớn lao của cuộc sống mà mảng đậm của nó là nỗi cô đơn, tâm trạng nuối tiếc của con người

trọng và không dễ dàng gì nhận ra nó: Đó là trào lưu ý thức Chính cái âu hóa trầm sâu này mà không phải là cái âu hóa bèo bọt nói trên mới là đối đầu đích thực của nền văn hóa dân tộc Không thận trọng con người sẽ đứng trước nguy cơ còn đấy nhưng lại mất tất cả Thơ Nguyễn Bính vì thế trở thành những dự báo đầy trách nhiệm của một nhà thơ về số phận của những giá trị văn hóa, tinh thần trong sự phát triển của xã hội theo xu hướng mở cửa và thực tế, trong thời đại ngày nay vấn đề này cũng được đặt ra như một thử thách đối với xã hội Và khi xã hội thay đổi, con người có xu hướng "cố lùi xa nếp cũ để đi đến chỗ mà người ta gọi là văn minh" (Hoài Thanh), thì những gì mà nhà thơ gởi gắm trong thơ mãi mãi sẽ làm lay động tâm hồn, nó như lời nhắn gởi con người, trong khi đi đến cuộc sống văn minh, hãy xây đựng nó trên nền tảng của một nền văn hóa mang đậm cốt cách và bản sắc dân tộc của con người Việt Nam, hội nhập chớ không bị hòa tan trong những nền văn hóa khác

Sợ thời gian trôi đi nhà thơ muốn quay trở lại với mùa thu của quá khứ sống ở

đó với những vui buồn Nhưng Nguyễn Bính có lẽ là nhà thơ duy nhất đứng trên

chính mảnh đất quê hương của mình ở hiện tại mà phải hướng tâm hồn mình về quá khứ để tìm lại quê hương với một tâm trạng hụt hẫng xót xa trước tất cả những gì đã

mất và đang mất Sống với hiện tại nhưng trong lòng lại trĩu nặng ân tình với một

làng quê thuần khiết Việt Nam, có cây đa, bến nước, con đò và những con đường thơm hương bưởi, hương cau Có lúc phải thốt ra với nỗi lòng tê tái:

bị đảo lộn Người ta có thể đổi trắng thay đen Nơi thiêng liêng không được tôn trọng và khi chuyện tình nghĩa có thể dễ dàng đổi thay như cơm bữa thì sự tha hóa

của con người dường như trở thành một quy luật tất yếu Nhận ra cuộc sống đang đổi thay đã thấy xót xa, nhận ra chính mình đang đổi thay lại càng thấy xót xa hơn:

31T

Thơ Nguyễn Bính mang tiếng nói trăn trở của ông về những đổi thay của cuộc sống hiện tại, những đổi thay đã bào mòn đi bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Vì thế cảnh quê và tình quê trong thơ ông luôn gắn liền với cách tư duy, lối suy nghĩ phù hợp với tâm hồn, tính cách người Việt Đặt cảnh quê và tình quê ấy trong một thế giới nghệ thuật thơ vừa truyền thống vừa hiện đại và trong các thế có sự cọ xát giữa cái đang đổi thay " khăn nhung, quần lĩnh", " áo cài, khuy bấm”, " lệch mặt chữ điền", "Ngự Viên ngày trước không còn nữa" và cái không thay đổi: một cây đa, bến nước, con đò, vườn dâu, vườn chè, những con người đôn hậu dù ở đâu, hoàn cảnh nào cũng chung thủy, nồng tình thắm nghĩa, nhân ái Nguyễn Bính đã nêu bật được mối quan hệ giữa khả năng tha hóa con người và sự đổi thay của các hiện tượng cuộc sống như một kết quả tất yếu Nguyễn Bính cảm nhận tất cả những đổi thay đang diễn ra một cách âm thầm lặng lẽ ấy bằng sự nhận thức sâu sắc về mối nguy hiểm của nó với hệ thống giá trị văn hóa làng quê và bằng nỗi lòng âu lo khắc khoải của thi nhân

thời sự Vấn đề bảo tồn những giá trị văn hóa tinh thần thể hiện bản sắc dân tộc

trong quá trình phát triển của xã hội không chỉ ở thời điểm những năm đầu của thế

kỷ thứ XX này, mà cho đến nay, nó vẫn còn là vấn đề đang được xã hội đặc biệt quan tâm chú ý Phát triển cuộc sống là một nhu cầu cần thiết nhưng phát triển ấy chỉ bền vững khi và chỉ khi chúng ta xây dựng trên nền tảng của văn hóa truyền thống và những tinh hoa cổ truyền của dân tộc có nghĩa là trên một phương diện nào

đó của bình diện văn hóa, chúng ta vẫn là:

31T

Thơ Nguyễn Bính nhẹ nhàng, man mác nhưng trong từng chữ, từng dòng thơ, người ta cảm nhận được nỗi lòng đang trĩu nặng suy tư của nhà thơ Âu lo trước cuộc sống hiện tại nhà thơ tìm về quá khứ đốt cháy lòng mình trong nỗi khát khao tìm lại cuộc sống xưa thuần khiết êm đềm Trong Thi nhân Việt Nam - Hoài Thanh

đã nói về thơ Nguyễn Bính: 31T44T"Nguyễn Bính vẫn còn giữ được bản chất nhà quê nhiều lắm

Và trong thơ Nguyễn Bính đã đánh thức người nhà quê ẩn náu trong lòng ta" 31T44T[Hoài Thanh (42, 343)] Sự phân thân của cái tôi trữ tình để làm con sóng vỗ giữa đôi bờ hiện tại

và quá khứ là cảm hứng chủ đạo trong suốt cuộc đời thơ của Nguyễn Bính Những năm tháng gắn bó với cuộc sống nông thôn và những cuộc phiêu lưu nơi chốn thị thành giúp nhà thơ hiểu rõ hơn giá trị của cuộc sống và thân phận của con người Tâm hồn thơ Nguyễn Bính đã được gọt giũa từ những nếm trải thấm thía Cuộc sống là đề tài vô tận và nhà thơ đã cần mẫn chắt lọc những hương vị của cuộc đời để tạo thành những giọt mật mang hương vị riêng của mình Có thể nói, trong thơ Nguyễn Bính hình ảnh nhân vật trữ tình chán nản với hiện tại và trở về quá khứ có một tần số xuất hiện rất nhiều:

Khi hiện tại không thỏa lòng thì quá khứ sống lại bao giờ cũng đẹp hơn Hướng tâm hồn trở về quá khứ, Nguyên Bính đã đưa con người trở về với cảm giác mênh mông, êm dịu Nó góp phần làm giảm đi cái không khí ngột ngạt, oi bức của cuộc sống hiện tại Cuộc sống của con người với tình yêu và những kỷ niệm trong thơ Nguyễn Bính gắn liền với cảnh vật làng quê: Một mái đình cong cong cổ kính, một cây đa, bến nước, con đò quê

Niềm hoài niệm của thi nhân nằm trong cấu trúc cảm hứng: Cắm con đò trên

bến vắng ở dòng sông hiện tại người lái đò mơ lại giấc mơ xưa rồi thả mình trong giấc mơ ấy:

Nhưng ước mơ vẫn chỉ là mơ ước, hiện tại là cái mà con người không thể chối

bỏ Người lái đò đành phải bán con thuyền bản mệnh của mình đi:

Và Xuân Diệu ngập chìm trong tình yêu cuồng nhiệt, khát vọng tình yêu cũng

là khát vọng sống của thi nhân:

44T

Từ lúc yêu nhau, hoa nở mãi

tượng chàm lở lói rỉ rên than" Còn Nguyễn Bính trong phong cách ca dao ở cả tư

duy lẫn cảm xúc, ở cả ý, tình điệu, nhà thơ đã làm những cuộc hành trình trở về quá khứ với "những ước mơ quan trạng, những tâm tình bao dung, lặng lẽ của người mẹ, người chị, người vợ, cô lái đò, cô hái dâu " {Đỗ Lai Thúy(20, 48)}

31T

Với cái tôi trữ tình luôn lắng sâu, đậm đà, tha thiết với quê hương, trong thơ ông, chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy rất nhiều từ ngữ chỉ thời gian xuất hiện với tần số cao như: Vườn xưa, ngày xưa, thời trước, bữa ấy

Không khí thuở xưa dịu dàng bàng bạc trong thơ ông chính là những ước mơ

và nỗi đau khắc khoải của nhà thơ trước cuộc đời dâu bể Xuất thân trong gia đình

có truyền thống nho giáo, lớn lên trong mùi thơm nồng nàn của hương bưởi, hương

cau, chất thơ ngọt ngào trong thơ ông là kết quả của một tài năng thi sĩ bẩm sinh và

là kết quả của sự tiếp thu trọn vẹn của nền văn minh thôn dã Hầu hết những bài thơ viết về quá khứ qua sự hồi cố của nhà thơ như: Giấc mơ anh lái đò, xóm cũ, quan trạng, vườn xưa, lạy giời cấm cửa rừng mai, thời trước là những bài thơ viết về những kỷ niệm rất đẹp Quá khứ càng đẹp, chất hoài niệm trong thơ càng đậm, khát khao gìn giữ cái đẹp càng cháy bỏng Nơi thành thị xa hoa không phải là nơi nhà thơ

có thể tìm thấy sự đồng cảm cảm, chia xẻ, tâm hồn thi nhân hướng về làng quê nơi

Và với Nguyễn Bính cảm xúc đó đâu chỉ là nỗi niềm thương cảm cho một thời

đã tàn Giữa một hiện tại mà con người cảm thấy mình không thể hòa nhập, tâm trạng hướng về quá khứ sẽ góp phần củng cố mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng Con người còn có chỗ dựa, có hy vọng để mà sớm quên đi những ngày tháng chán nản không biết ngày mai cuộc đời rồi sẽ đi đâu, Làm gì Quá khứ như một chỗ dừng chân của người khách bộ hành:

Cũng bằng sự cộng hưởng của các chi tiết, thơ của Anh Thơ đã đưa con người trở về với một miền quê tĩnh lặng, êm đềm, có đường đê, ruộng lúa, có cánh bướm rập rờn Đắm mình trong thơ của Anh Thơ chúng ta tưởng chừng như đang sống lại cái nhịp sống thong thả, yên bình dường như cố hữu của phương thức sản xuất nông

nghiệp làng xã, Nhà thơ thản nhiên gạt ra ngoài những ồn ào, chấn động để đi tìm cái tĩnh lặng trong sáng:

thơ Nguyễn Bính: "Khi nào anh cũng là người của cái xứ đồng, của cải diều bay,

của dây hoa lý, của mưa thưa mưa bụi, giữa công ăn việc làm vất vả sương nắng Bởi đấy là cốt lõi cuộc đời và tâm hồn thơ Nguyễn Bính Quê hương là tất cả và cũng là nơi in đậm dấu vết đời mình" [(12, 20] Hình ảnh nông thôn Việt Nam được

tái hiện trong thơ ông như một cái gì đó bất biến, không xê dịch với cái tôi khắc khoải mang nặng tình cảm:

Quê hương qua sự hoài niệm của Nguyễn Bính không cụ thể như Anh Thơ, tỉ

mỉ như Đoàn Văn Cừ mà biểu hiện người ở thế giới nội tâm, ở tình đời và tình người

31T

Tâm trạng hoài niệm bằng những biểu hiện cụ thể của nó: Tương tư, mơ mộng

và chiêm bao đã đưa nhà thơ vượt qua khỏi những rào cản:

về sự tồn tại của những giá trị tưởng chừng như bất biến lại đang vơi cạn và thay đổi Sự vơi cạn và thay đổi bắt đầu từ chiếc "khuy bấm", "khăn nhung quần lĩnh" và tâm trạng "rộn ràng" của cô gái quê vừa đi tỉnh về Cho nên, xét trong toàn bộ những bài thơ về quê hương của nhà thơ, dù với cái tôi vui buồn hay lo âu khắc khoải, bao giờ chúng ta cùng cảm nhận được tấm lòng tha thiết của thi nhân

31T

Trong cuộc hành trình trở về sống trong quá khứ xưa với nông thôn bằng mơ mộng, tưởng tượng, nhà thơ liệu có gặp lại mình không?

là sẽ ngân lên với những cung điệu yêu thương và khắc khoải âu lo

31T

Nông thôn Việt Nam trong thơ Nguyễn Bính đẹp, tinh tế và gắn liền với những

tồn tại mang giá trị tinh thần của cả cộng đồng Hà Minh Đức trong "Một thời đại

thỉ ca" đã nhận xét rất có lý về cái tôi trong mảng thơ viết về làng quê của nhà thơ:

"Tro ng mảng thư viết về làng quê "cái tôi" của Nguyễn Bính không đứng ngoài mà luôn chia sẻ, hòa đồng với cảnh vật, con người của làng quê Tuổi trẻ lớn lên trong hương đồng gió nội, Nguyễn Bính càng tự xem mình là thành viên của cộng đồng”

[Hà Minh Đức (17, 209)]

31T

Viết về quê hương, nhà thơ đã gửi trọn tâm hồn của mình vào trong từng bức tranh quê, nhập trong tiếng trống hội chèo, trong tâm hồn náo nức của cô gái quê và trong nỗi bồi hồi xao xuyến của đôi trai gái đang hò hẹn để rồi vẽ lên những cảnh đẹp thuần khiết, nói lên tất cả những nỗi lòng trong sự hiểu biết sâu sắc, tinh tế và chia sẻ Và từ những cảnh đẹp ấy, những nỗi lòng ấy, toát lên một thứ giá trị vô cùng quý giá "Hồn xưa đất nước" làm rung lên trái lim yêu thương của độc giả trên khắp mọi miền đất nước Người ta thuộc lòng những bài thơ viết về quê hương của Nguyễn Bính bởi vì quê hương nằm sâu trong tâm khảm của nhà thơ với nỗi nhớ niềm thương và những âu lo, khắc khoải của một "tâm hồn tôi” chưa bao giờ nguôi những day dứt:

Sự tái hiện những cảnh đời này đã góp phần làm nên giá trị nhân văn đậm đặc

và sâu lắng tình đời, tình người trong thơ ông Cái đẹp trong sự hoài niệm của nhà thơ chính là cái đẹp của lòng mến yêu tha thiết cuộc sống thanh bình trong trẻo của làng quê và nỗi cảm thương những cảnh đời ngang trái

31T

Trên bình diện xã hội, hình ảnh quê hương trong thơ Nguyễn Bính vượt lêntrên cái nhìn của thực tại Nhà thơ không vẽ lên bức tranh quê bằng sự chính xác tỉ

mỉ của các chi tiết mà chỉ phác họa nắm bắt được cái thần của hồn quê, chính vì vậy

mà quê hương của nhà thơ vừa mang đầy chất thơ, vừa đẹp, vừa hữu tình:

của nhà thơ đối với quê hương, vẻ đẹp của quê hương trong thơ ông có nguồn gốc

sâu xa từ vẻ đẹp của tình quê, vẻ đẹp của lòng người Chính sự hài hòa bình dị của mỗi cá nhân trong cộng đồng đã tạo nên bản sắc chung ấy, khởi sắc cho mọi sự thăng hoa của tâm hồn:

Sau lũy tre làng trong sắc màu thanh thoát, nhà thơ đã phát hiện ra vẻ đẹp của người thiếu nữ Hòa trong cảnh của đất trời cây cỏ, vẻ đẹp ấy đã gợi lên một tình quê nồng nàn và gieo vào tâm hồn người đọc một ấn tượng khó quên

31T

Nông thôn Bắc Bộ từ bao đời nay gắn liền với hình ảnh: Lũy tre, mái gianh, mảnh vườn Đây cũng là hình ảnh biểu tượng cho quê hương thanh bình trong thơ Nguyễn Bính Cái tôi trữ tình của nhà thơ đã hóa thân vào những hình ảnh rất đỗi thân thương ấy:

trong lòng mình một nỗi buồn man mác:

Hình ảnh quê hương trong xa cách được kết lại bằng những kỷ niệm đẹp của

tuổi trẻ và nỗi nhớ quê Nhắc đến quê hương, chúng ta thường nhắc đến những mảnh vườn quanh nhà, vườn cũng được nói tới khá nhiều trong thơ Nguyễn Bính với nhiều sắc thái khác nhau và nhiều cung bậc tình cảm khác nhau của cái tôi trữ tình Vườn là sự hiện diện và là "nhân chứng" của một cuộc sống hạnh phúc:

Trong lúc cuộc sống xã hội đang có xu hướng chạy theo lối sống Âu tây thì thơ Nguyễn Bính vẫn kéo được người đọc ngược dòng thời gian trở về với cuộc sống xa xưa Hóa thân trong niềm vui và tấm lòng của người vợ có chồng đỗ trạng, nhà thơ

đã tạo ra được một âm điệu cộng hưởng giữa mảnh vườn với cuộc sống của con người:

1.2 Cái tôi tự ý thức về thân phận của kẻ tha hương:

31T

Thời đại của thơ mới là thời đại của cái tôi - cái tôi tự ý thức về mình Bất mãn với hiện thực, các nhà thơ mới đi sâu vào khám phá mọi ngõ ngách của tâm hồn con người, lấy nỗi buồn làm cảm hứng thẩm mỹ của thơ ca Cái tôi buồn vì nhiều lẽ: Vì tình yêu, tình đời hay chỉ đơn thuần là nỗi buồn vu vơ "Không hiểu vì sao tôi buồn" Buồn, cô đơn không còn là tâm trạng đơn nhất của một cá thể mà là tâm trạng chung của các nhà thơ mới Khi cuộc sống chỉ là những chuỗi ngày dài lê thê

bế tắc, hiện thực không đáp ứng nỗi ước mơ thì nỗi buồn chất chứa trở thành cái cớ

để người ta trốn tránh cuộc đời Tản Đà xem đời là "Giấc mộng lớn, giấc mộng con" Chế Lan Viên ru ngủ mình trong những tháp chàm đổ nát Xuân Diệu mải miết trên con đường tình yêu Thế Lữ trốn lên tiên Người ta làm tất cả để chạy trốn hiện thực ngột ngạt của cuộc sống Thú giang hồ phiêu lãng được rất nhiều nhà thơ

ôm ấp Nhưng đi đâu? Làm gì? Chưa ai trả lời được Đi vì đơn giản là không muốn sống một cuộc đời chật hẹp, tù túng:

mê chơi quên giang sơn" nhà thơ xem hành động của mình là :

Khỏa lấp nỗi khắc khoải, âu lo trước sự xâm lấn của cuộc sống đô thị mà phải làm những chuyến ra đi, trở thành Con chim lìa đàn" Hành động này là chuyện bất đắc dĩ Nếu như Thâm Tâm trong "Tống biệt hành" còn giữ được thái độ "dứt khoát" với chút ít hào khí của tráng sĩ xưa, xem đó là nợ của người trai thì những chuyến giang hồ của Nguyễn Bính lại chẳng có một chí hướng nào cả, đi để mà đi "dan díu" với kinh thành sống rày đây mai đó, chật vật với chuyện cơm áo và cuộc đời, chấp nhận trong một tâm trạng hết sức chua xót:

Nhưng rồi ở những miền đất hứa xa xôi ấy, người con của quê hương đã hiểu

rõ hơn bản chất của đời sống thị thành và trong sự cọ sát với bao nỗi lo toan, nhà thơ càng có dịp hiểu rõ hơn mình và hiểu rõ hơn cuộc đời Đúng như lời nhân xét của Đỗ Lai Thúy về nhà thơ: "Cái tôi của nhà thơ vừa là một sản phẩm đô thị, vừa là một thực thể độc lập, tách biệt với thế giới bôn ngoài, nhất là với chính cuộc sống

đô thị" ( 41,105) Chính cuộc sống mà đặc biệt là môi trường đô thị đã góp phần mài

sắc ý thức cá nhân của nhà thơ Trong vị thế vừa hòa mình vào cuộc sống, vừa tách mình ra như một chủ thể cá nhân, nhà thơ đã ý thức được thân phận của mình: Thân phận của một kẻ tha hương: lạc loài - cô đơn

31T

Với Nguyễn Bính, thơ ông chính là tâm hồn ông Tâm hồn của một trái tim đa

cảm, nhiều nếm trải và tất nhiên, nếu cuộc sống là cội nguồn cảm hứng của thơ ca thì thơ Nguyền Bính được sàng lọc từ một cuộc sống có nhiều mồ hôi, nước mắt, nhiều tình yêu và nỗi đau Cuộc sống và trái tim yêu của nhà thơ đã làm nên những vần thơ sống mãi với thời gian và cùng với thời gian âm vang của nó đọng mãi trong lòng người đọc Như một quy luật nghiệt ngã của cuộc sống, đời ông càng khổ thì thơ ông càng hay Chất thơ của nhà thơ như hạt ngọc trai mà để tạo thành ngọc, con sinh vật biển đã chịu sự giày vò đau đớn của những hại cát

31T

Chốn đô thị phồn hoa nhưng đó lại là nơi khó tìm ra được mối đồng cảm và cũng không phải là nơi tâm hồn có thể hội nhập Cuộc sống ấy đã làm cho những vần thơ viết về nỗi niềm của những ngày xa quê phả ra hơi thở chua chát thê lương: