Giao an tu chon 8

• Những chú ý khi phân tích các yếu tố nghệ thuật đó • Những điều cần tránh khi phân tích các yếu tố hình thức nghệ thuật trong • Các bμi đọc-hiểu thơ trữ tình đã học trong sách Ngữ văn

chủ đề tự chọn môn ngữ văn lớp 8

( Các chủ đề nâng cao )

Hμ Nội 1-2003

Lời nói đầu

Dạy-học các nội dung tự chọn lμ một trong những điểm mới của Chương

trình Ngữ văn THCS Những nội dung nμy chỉ được dạy ở 2 lớp cuối cấp với

3, Hệ thống lại một số tri thức vμ kỹ năng thật thiết thực nhằm góp phần giúp một số HS không có điều kiện học lên, bước vμo cuộc sống tốt hơn

4, Bước đầu đáp ứng nguyện vọng vμ sở thích cá nhân của một số HS

Để đạt được mục đích trên, chung tôi xây dựng các nội dung tự chọn môn Ngữ văn theo ba loại chủ đề như sau:

a, Chủ đề bám sát: hướng tới đối tượng HS từ trung bình trở xuống

nhằm giúp các em nắm vững được những kiến thức vμ kỹ năng đã được học trong chương trình chính khoá Nội dung chủ yếu lμ tổng kết, hệ thống lại những vấn đề đã học, từ đó đưa ra hệ thống bμi tập bổ sung nhằm củng cố vμ rèn luyện

b, Chủ đề nâng cao: Hướng tới đối tượng HS khá giỏi nhằm giúp các em

mở rộng, đμo sâu, nâng cao những tri thức đã học trong chương trình Nội dung

vμ phương pháp chủ yếu lμ giới thiệu một số vấn đề mới chưa được học hoặc chưa có điều kiện học kỹ, học sâu trong chương trình chính khoá

Một lμ gợi ý, hướng dẫn HS tự học bằng cách nêu lên các bước, thực hiện các hoạt động để tìm hiểu các nội dung cần nắm vững

Hai lμ cung cấp những hiểu biết theo các yêu cầu vμ mức độ của từng loại chủ đề đã nêu qua một bμi đọc cụ thể

Do lần đầu tiên biên soạn các chủ đề nμy, các tác giả chưa có nhiều kinh nghiệm, nên tμi liệu chắc chắn còn những thiếu sót Chúng tôi rất mong bạn đọc, các em HS vμ nhất lμ các thầy, cô giáo góp cho những ý kiến để kịp thời chỉnh sửa

• Những chú ý khi phân tích các yếu tố nghệ thuật đó

• Những điều cần tránh khi phân tích các yếu tố hình thức nghệ thuật trong

• Các bμi đọc-hiểu thơ trữ tình đã học trong sách Ngữ văn 6,7,8

• Các thể thơ ca vμ sự phát triển của hình thức thơ ca trong văn học Việt Nam

(Bùi Văn Nguyên, Hμ Minh Đức - NXB Khoa học Xã hội, 1971)

• 99 Phương tiện vμ biện pháp tu từ Tiếng Việt (Đinh Trọng Lạc - NXB Giáo

dục, 1999)

Gợi ý thực hiện:

Để nắm chắc được các nội dung cơ bản đã nêu trong phần Mục tiêu ở

trên, các em cần thực hiện một số hoạt động học tập sau đây:

Bước 1 Ôn lại một số vấn đề về thơ trữ tình

Đọc vμ trả lời một số câu hỏi vμ bμi tập sau đây:

Câu 1: Hãy kể ra một số bμi thơ trữ tình mμ em thuộc trong sách Ngữ văn 6,

Ngữ văn 7 hoặc Ngữ văn 8

Câu 2: Em hiểu thế nμo lμ trữ tình vμ thế nμo lμ tự sự ? Hai cách thể hiện nμy

khác nhau ở chỗ nμo? Nắm được điều đó sẽ giúp gì cho việc tìm hiểu thơ trữ tình vμ văn xuôi tự sự ?

Để trả lời được câu hỏi nμy, các em hãy suy nghĩ vμ tìm hiểu một số điểm sau:

a Có bạn giải thích trữ tình lμ: tích trữ tình cảm (trữ lμ tích trữ như tích trữ lương thực; tình lμ tình cảm, tâm hồn của người viết); còn tự sự lμ kể lại, thuật

lại sự việc ( tự lμ kể lại thuật lại; sự lμ việc) Trong cách giải thích của bạn có gì

đúng vμ có gì chưa đúng ?

b Khi đọc tác phẩm Lão Hạc hoặc Tắt đèn, em có thấy nhμ văn Nam Cao vμ

Ngô Tất Tố xuất hiện trực tiếp không ? Có khi nμo Nam cao nói trực tiếp trong truyện: “tôi thương lão Hạc lắm” không ? Ngược lại khi đọc đoạn thơ sau:

Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ Mμu nước xanh, cá bạc, chiếc thuyền vôi, Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi, Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá !

( Quê hương - Tế Hanh Ngữ văn 8 - sách thí điểm)

thì tình cảm nhớ nhung đối với quê hương trong đoạn thơ có phải lμ của Tế Hanh không vμ có phải nhμ thơ đã phát biểu một cách trực tiếp không ?

c Có người phân tích bμi Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương chỉ tập trung

phân tích hình tượng chiếc bánh trôi, từ đó lμm nổi bật phẩm chất cao đẹp vμ thân phận chìm nổi của người phụ nữ Việt Nam Theo em cách phân tích đó còn thiếu điều gì quan trọng đối với thơ trữ tình ?

Câu 3 Có hai ý kiến khác nhau khi phân tích bμi thơ Lượm của Tố Hữu

ý kiến 1: Tập trung phân tích vμ lμm nổi bật vẻ đẹp của hình tượng Lượm ( vui tươi, nhí nhảnh, dũng cảm, lạc quan )

ý kiến 2: Tập trung phân tích những tình cảm yêu thương, trân trọng của nhμ thơ Tố Hữu đối với chú bé liên lạc trong bμi thơ

ý kiến của em như thế nμo ? Tại sao em lại lựa chọn hoặc đề xuất ý kiến như thế ?

Câu 4 Qua các bμi thơ trữ tình đã học, hãy xác định xem những yếu tố hình

thức nghệ thuật nμo thường được chú ý phân tích, những yếu tố nμo em thấy ít

được chú ý vμ yếu tố nμo chưa biết bằng cách đánh kí hiệu vμo trước chữ cái của các yếu tố sau Yếu tố đã được chú ý ghi dấu cộng (+); yếu tố ít được chú ý

đánh dấu trừ (-) vμ yếu tố chưa biết ghi dấu tích (√ )

A Thể thơ

B Vần thơ

C Thanh điệu (bằng, trắc)

D Nhịp thơ

E Từ ngữ - Hình ảnh

H Các biện pháp tu từ

I Không gian vμ thời gian

Bước 2 Đọc kĩ bμi đọc Những yếu tố hình thức nghệ thuật cần chú ý khi phân

tích thơ trữ tình vμ trả lời các câu hỏi:

1 Bμi đọc có mấy phần ? Mỗi phần nêu các nội dung lớn gì ? Hãy lập dμn ý đại cương cho bμi đọc ấy

2 Những hình thức nghệ thuật nμo thường được các nhμ thơ sử dụng trong thơ trữ tình? Ngoμi các hình thức mμ bμi viết nêu lên, còn có hình thức nμo khác không? Nếu có thì hãy liệt kê ra vμ cho một ví dụ cụ thể

3 Bμi đọc giúp em hiểu thêm được điều gì vμ giúp em tránh được những lỗi gì khi phân tích, cảm thụ thơ trữ tình ?

Bước 3 Lμm các bμi tập thực hμnh

Bμi tập 1 Đọc kĩ các đoạn thơ dưới đây vμ trả lời câu hỏi :

Đoạn 1 : Tiếng suối trong như tiếng hát xa,

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ,

Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhμ

( Cảnh khuya - Hồ Chí Minh )

Đoạn 2 : Gậm một khối căm hờn trong cũi sắt,

Ta nằm dμi, trông ngμy tháng dần qua,

Khinh lũ người kia ngạo mạn, ngẩn ngơ,

Giương mắt bé diễu oai linh rừng thẳm

( Nhớ rừng - Thế Lữ )

Đoạn 3 : Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan

Đường bạch dương sương trắng nắng trμn Anh đi nghe tiếng người xưa vọng

Một giọng thơ ngâm, một giọng đμn

( Em ơi Ba Lan - Tố Hữu )

a, Hãy chỉ ra các chữ mang vần trong 3 đoạn thơ trên vμ xác định đó lμ những vần gì ?

b, Cách gieo vần trong đoạn thơ thứ ba có gì đặc biệt ? Cách gieo vần như thế

đã giúp gì cho việc biểu hiện nội dung đoạn thơ ?

• Đọc các câu thơ sau đây vμ trả lời câu hỏi :

Đoạn 1 : Ô ! Hay buồn vương cây ngô đồng

Vμng rơi, vμng rơi: thu mênh mông

( Bích Khê )

Đoạn 2 : Đoạn trường thay lúc phân kì

Vó câu khấp khểnh, bánh xe gập gềnh

Đoạn 3 : Tμi cao phận thấp chí khí uất

Giang hồ mê chơi quên quê hương

hoặc : Thôi rồi, Lượm ơi ! vμ Lượm ơi, còn không ? có bạn vẫn đọc theo ngữ

điệu giống như khi đọc các câu thơ khác trong bμi ? Theo em như thế có đúng không ? Vì sao ?

Bμi tập 3: Những câu thơ sau đều có ít nhất 2 cách đọc Cách nμo cũng thấy có

vẻ đúng, nhưng nghĩ kỹ thì sẽ có một cách đọc đúng nhất Hãy đọc vμ ngắt nhịp cho chính xác

• Một chiếc xe đạp băng vμo bóng tối

Bμi tập 4 : Mở đầu bμi thơ Hội Tây, Nguyễn Khuyến viết :

Kìa hội Thăng bình tiếng pháo reo Bao nhiêu cờ kéo với đèn treo ,

Chữ Kìa trong câu thơ trên đã giúp nhμ thơ diễn tả được điều gì ?

Bμi tập 5 Đọc các câu thơ sau vμ trả lời câu hỏi

( Khóc Dương Khuê - Nguyễn Khuyễn )

a, Có ý kiến cho rằng khi phân tích câu thơ trên của Nguyễn Du chỉ cần chú ý

chữ : nhờn nhợt vμ ăn gì lμ đủ ý kiến của em như thế nμo ?

b, Có người nói trong câu thơ khóc Dương Khuê, Nguyễn Khuyến viết thừa

một chữ thôi vμ có thể thay vμo đó bằng chữ mất rồi : "Bác Dương thôi đã mất

rồi " ý kiến của em như thế nμo ?

Bμi tập 6 Hãy tìm vμ phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ trong đoạn thơ

sau :

" Chúng đem bom nghìn cân Giội lên trang giấy trắng

Như bμn tay ròng ròng máu chảy

( Trang giấy học trò - Chính Hữu )

Bμi tập 7: Ca dao có câu

• Người sao một hẹn thì nên

Người sao chín hẹn thì quên cả mười

• Chờ em đã tám hôm nay

Hôm qua lμ tám, hôm nay lμ mười

Biện pháp tu từ sử dụng trong 2 câu ca dao trên lμ biện pháp nμo? Các biện pháp ấy đã giúp tác giả dân gian thể hiện được tâm trạng gì trong lòng nhân vật trữ tình ? Hãy sưu tầm một số câu thơ có chưa biện pháp tu từ trên đây

Ví dụ : “ Thôn Đoμi ngồi nhớ thôn Đông

Một người chín nhớ, mười mong một người” ( Nguyễn Bính )

Hoặc : Nhμ em cách bốn quả đồi

Cách ba ngọn núi, cách đôi cánh rừng ” ( Nguyễn Bính)

Bμi tập 8 :

Cũng cờ cũng biển cũng cân đai Cũng gọi ông nghè có kém ai

( Ông nghè tháng tám - Nguyễn Khuyến )

Thái độ vμ tình cảm của nhμ thơ qua câu thơ trên lμ một tình cảm vμ thái

độ gì ? Biện pháp tu từ nμo trong câu thơ đã giúp tác giả thể hiện dược điều đó

? Hãy phân tích để lμm sáng tỏ điều đó

Bμi tập 9: Đọc các câu thơ sau :

Trong như tiếng hạc bay qua

Đục như tiếng suối mới sa nửa vời Tiếng khoan như gió thoảng ngoμi Tiếng mau sầm sập như trời đổ mưa

( Kiều - Nguyễn Du )

Bỏ nhμ lũ trẻ lơ xơ chạy Mất ổ bầy chim dáo dát bay

( Chạy Tây - Nguyễn Đình Chiểu )

Ta đi tới không thể gì chia cắt Mục Nam Quan đến bãi Cμ Mau Trời ta chỉ một trên đầu

Bắc Nam liền một biển

Lòng ta không giới tuyến Lòng ta chung một cụ Hồ Lòng ta chung một thủ đô

Lòng ta chung một cơ đồ Việt Nam

( Ta đi tới - Tố Hữu )

Trong các câu thơ trên, hai nhμ thơ đã dùng biện pháp tu từ gì ? Chúng có tác dụng gì trong việc biểu hiện nội dung tư tưởng, tình cảm của nhμ thơ ?

Bước 4 Đọc vμ suy nghĩ về một số điểm cần chú ý sau đây

• Thơ có thể có vần, có thể không có vần Bình thường mỗi đoạn thơ có một

vần lặp lại ở các câu thơ, nhưng có đoạn mang nhiều vần khác nhau

• Những câu thơ, đoạn thơ sử dụng chỉ một hoặc phần lớn một loại thanh lμ

những câu thơ đặc biệt

• Khi gặp đoạn thơ mang nhiều vần, hoặc sử dụng thanh đặc biệt, cần chú ý

để phân tích chỉ ra vai trò của chúng trong việc biểu hiện nội dung

• Khi đọc cũng như khi phân tích đoạn thơ trên, cần chú ý tới các dấu câu

Chú ý vị trí của các dấu câu đó, chúng ta sẽ đọc đúng nhịp thơ hơn

• Dấu câu không chỉ để tách ý, tách đoạn vμ lμm rõ nghĩa của thông báo

khi viết, mμ còn dùng để ngắt nhịp lμm tăng sức biểu cảm cho thơ

• Trong một bμi thơ, câu thơ, không phải chữ nμo cũng hay, cũng đắt, khi

đọc thơ cần nhận ra được đúng các chữ đó vμ phân tích cái hay, cái đẹp của chúng Những chữ dùng hay lμ những chữ không thể thay thế được

• Thơ ca thường sử dụng các biện pháp tu từ Các biện pháp tu từ hay bao

giờ cũng giúp nhμ thơ biểu hiện được nội dung một cách sâu sắc

• Chỉ chú ý phân tích các yếu tố nghệ thuật độc đáo, bao giờ cũng cần chỉ

ra vai trò, tác dụng của những yếu tố ấy trong việc thể hiện nội dung

• Tránh phân tích trμn lan (yếu tố nμo cũng phân tích); tránh suy diễn một

cách gượng ép về ý nghĩa vμ tác dụng của các yếu tố hình thức nghệ thuật

Bước 5: Tìm hiểu các yếu tố hình thức của một số bμi thơ trọn vẹn

Bμi tập 1: Tìm hiểu đặc điểm hình thức nổi bật của thơ trữ tình thông qua thể

lục bát

Thề non nước

Nước non nặng một lời thề, Nước đi đi mãi, không về cùng non

Nhớ lời nguyện nước thề non, Nước đi chưa lại, non còn đứng không

Non cao những ngắm cùng trông, Suối tuôn dòng lệ chờ mong tháng ngμy

Xương mai một nắm hao gầy, Tóc mây một mái đã đầy tuyết sương

Trời tây ngả bóng tμ dương, Cμng phơi vẻ ngọc nét vμng phôi pha

Non cao tuổi vẫn chưa giμ, Non còn nhớ nước, nước đμ quên non

Dù cho sông cạn đá mòn,

Còn non còn nước hãy còn thề xưa

Non cao đã biết hay chưa?

Nước đi ra biển lại đi về nguồn

Nước non hội ngộ còn luôn, Bảo cho non chớ có buồn lμm chi

Nước kia dù hãy còn đi, Ngμn dâu xanh tốt non thì cứ vui

Nghìn năm giao ước kết đôi, Non non nước nước chưa nguôi lời thề

(Tản Đμ, Thơ mới (1932-1945): Tác giả vμ tác phẩm-

NXB Hội Nhμ văn, 1999 )

1 Hãy chỉ ra các từ đã tạo ra vần trong mỗi cặp câu sáu tám của bμi thơ

2 Nêu đặc điểm vị trí vμ âm thanh (cấu trúc ngữ âm) của các cặp từ hiệp vần với nhau Xác định tên gọi cho kiểu hiệp vần trong bμi thơ Xác định cách gieo vần ở bμi thơ nμy?

3 Em hãy xác định nhịp của từng câu thơ để thấy được sự phong phú, linh hoạt

về nhịp của bμi thơ trên

Nêu đặc điểm về lối ngắt nhịp của bμi thơ (Cách ngắt nhịp phong phú, linh hoạt – ngắt nhịp xen kẽ, hỗn hợp) Cách ngắt nhịp như vậy có tác dụng như thế nμo đối với hình thức diễn đạt của bμi thơ ?

4 Bμi thơ lμ lời tâm sự, bộc bạch của hai vế trong cặp quan hệ nước - non Qua

lời đối thoại đó, người đọc cảm nhận được tình cảm gắn bó, thuỷ chung của nhân vật trữ tình Vậy nhân vật trữ tình trong bμi thơ lμ ai? Có những biện pháp

tu từ chủ yếu nμo được tác giả sử dụng trong bμi thơ? Biện pháp tu từ nμo quan trọng nhất trong việc thể hiện tư tưởng tình cảm của tác giả?

5 Tμi năng sáng tạo nghệ thuật của Tản Đμ được bộc lộ qua sự vận dụng có kế thừa vμ phát triển hình tượng quen thuộc trong ca dao dân ca trong bμi thơ nμy như thế nμo ?

Lá vμng trước gió sẽ đưa vèo

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, Ngõ trúc quanh co khách vắng teo

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được, Cá đâu đớp động dưới chân bèo

(Nguyễn Khuyến, Hợp tuyển thơ văn

Việt Nam, tập IV- NXB Văn học, 1978)

1 Cấu trúc của một bμi thơ bát cú Đường luật có bốn phần: đề, thực, luận, kết

Em hãy xác định cấu trúc đề - thực - luận - kết vμ nêu rõ nội dung chức năng

từng phần của bμi thơ Thu điếu

2 Trong thể thơ Đường luật, đối rất được coi trọng Đối với thể thất ngôn bát

cú, các câu trong mỗi phần đề vμ thực bắt buộc phải đối nhau, hãy chỉ ra phép

đối trong bμi thơ nμy được thực hiện như thế nμo? Phân tích tác dụng diễn đạt

vμ biểu cảm của nghệ thuật đối trong bμi thơ nμy

3 Thơ Nguyễn Khuyến được Xuân Diệu gọi lμ những bức tranh về lμng cảnh

Việt Nam Những nét đặc trưng nμo về nông thôn Việt Nam được phản ánh

trong bμi thơ nμy? Cảm hứng chủ đạo của Thu điếu lμ gì?

4 Cách sử dụng từ của Hồ Xuân Hương, phần nμo thể hiện được bản lĩnh của

Bμ chúa thơ Nôm Đâu lμ những dấu hiệu hình thức nghệ thuật mang mμu sắc

Hồ Xuân Hương trong bμi thơ nμy?

Hãy chỉ ra những điểm giống vμ khác nhau (bố cục, nhịp điệu, phép đối, hình ảnh, dụng ý nghệ thuật v.v ) của thơ tứ tuyệt Đường luật vμ thơ thất ngôn bát cú Đường luật

Sóng gợn trμng giang buồn điệp điệp, Con thuyền xuôi mái nước song song, Thuyền về nước lại, sầu muôn ngả;

Củi một cμnh khô lạc mấy dòng

Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,

Đâu tiếng lμng xa vãn chợ chiều

Nắng xuống, trời lên sầu chót vót;

Sông dμi, trời rộng, bến cô liêu

Bèo dạt về đâu, hμng nối hμng;

1 Cũng lμ thể thất ngôn, nhưng bμi thơ Trμng giang của Huy Cận có những

khác biệt nμo về hình thức cấu trúc so với thể tứ tuyệt vμ thể thất ngôn bát cú

Đường luật?

2 Phân tích tác dụng biểu cảm của biện pháp đảo ngữ trong bμi thơ Trμng giang

3 Hãy chỉ ra những biện pháp tu từ nổi bật của Trμng giang vμ phân tích tác

dụng của từng biện pháp đối với việc bộc lộ cảm xúc, tư tưởng của tác gia

4 Hãy phân tích tâm trạng nhμ thơ được thể hiện trong bμi thơ Trμng giang

Bμi đọc

Các yếu tố hình thức nghệ thuật cần chú ý khi

phân tích thơ trữ tình

I Đặc trưng của thơ trữ tình vμ một số lỗi cần tránh.

Thơ lμ một hình thái nghệ thuật đặc biệt Hệ thống cảm xúc, tâm trạng vμ cách thể hiện tình cảm, cảm xúc được xem như lμ đặc trưng của nổi bật của thơ trữ tình Trong các tác phẩm thuộc các thể loại như văn xuôi tự sự, kịch, cũng

có cảm xúc, tâm trạng, nhưng cách thể hiện thì rất khác so với thơ trữ tình Cảm xúc của tác giả có trong các thể loại văn học kể trên lμ thứ cảm xúc được thể hiện một cách gián tiếp thông qua hệ thống hình tượng nhân vật, các sự kiện xã hội vμ diễn biến của câu chuyện Trái lại, trong thơ trữ tình, tác giả bộc lộ trực tiếp cảm xúc của mình Rõ rμng khi đọc đoạn thơ:

“ Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ

Mμu nước xanh, cá bạc, chiếc thuyền vôi,

Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi,

Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá !

“ Hôm sau lão Hạc sang nhμ tôi Vừa thấy tôi, lão bảo ngay:

- Cậu Vμng đi đời rồi, ông giáo ạ !

- Cụ bán rồi ?

- Bán rồi ! Họ vừa bắt xong

Lão cố lμm ra vui vẻ Nhưng trông lão cười như mếu vμ đôi mắt lão ầng ậng nước

- Thế nó cho bắt μ ?

Mặt lão đột nhiên co dúm lại Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra Cái đầu lão ngoẹo về một bên vμ cái miệng móm mém của lão mếu như con nít Lão hu hu khóc

( Nam Cao - Trích Lão Hạc)

Người kể chuyện ở đây xưng tôi, nhưng tôi đây lμ ông giáo chứ không

phải lμ Nam Cao Nhμ văn hoμn toμn không xuất hiện mμ luôn dấu mình đi Trong trang sách chỉ có ông giáo kể lại câu chuyện Như thế phải qua cách kể chuyện vμ miêu tả của nhân vật ông giáo về nỗi ân hận, đau khổ đến cùng cực của lão Hạc, chúng ta mới thấy được tấm lòng thông cảm, thái độ trân trọng mến yêu của Nam Cao đối với nhân vật nμy

Trong nhiều bμi thơ trữ tình, nhμ thơ xưng bằng ta, chẳng hạn : “Ta nghe

hè dậy bên lòng - Mμ chân muốn đạp tan phòng, hè ôi” ( Khi con tú hú - Tố

Hữu) hoặc nhiều khi không thấy xưng tôi hay ta gì cả, mμ chỉ thấy một ai đó

đang lẳng lặng kể, tả vμ tâm sự, tâm tình, chẳng hạn : “ Năm nay hoa đμo nở -

Không thấy ông đồ xưa - Những người muôn năm cũ- Hồn ở đâu bây giờ” ( Ông

đồ - Vũ Đình Liên ) Trong trường hợp như thế, người xưng ta hoặc không xưng

gì cũng đều lμ chính nhμ thơ Nghĩa lμ sau câu thơ vẫn thấy hiện lên rất rõ tấm lòng vμ tình cảm sâu nặng của tác giả Có những trường hợp nhμ thơ mượn lời của một nhân vật nμo đó, nhập vai vμo một ai đó mμ thổ lộ tâm tình ( người ta gọi lμ trữ tình nhập vai) thì thực chất nhân vật trữ tình đó cũng chính lμ tác giả Thế Lữ mượn lời con hổ trong vườn bách thảo để đốc bầu tâm sự của chính ông

về nỗi chán ghét cái xã hội giả dối, nghèo nμn, nhố nhăng, ngớ ngẩn đương thời; để nói lên khát vọng tự do, khát vọng về cái thời một đi không trở

lại Trong trường hợp nμy, khi ông viết: “Ta sống mãi trong tình thương nỗi

nhớ - Thuở tung hoμnh hống hách những ngμy xưa” thì ta lμ con hổ vμ cũng

chính lμ Thế Lữ

Phân tích thơ trữ tình thực chất lμ chỉ ra tiếng lòng sâu thẳm của chính nhμ thơ Nhưng tiếng lòng ấy lại được thể hiện rất cô đọng vμ hμm xúc bằng một hình thức nghệ thuật độc đáo - nghệ thuật ngôn từ Tiếp xúc với một bμi thơ trữ tình trước hết lμ tiếp xúc với các hình thức nghệ thuật ngôn từ nμy Nhμ thơ gửi lòng mình qua những con chữ, trong những con chữ vμ các hình thức biểu

đạt độc đáo khác Tất cả thái độ sung sướng, hả hê, bõ hờn của Nguyễn Khuyến

đối với tên quan tuần mất cướp được gửi qua chữ “lèn” trong câu thơ “ Tôi nghe

kẻ cướp nó lèn ông” Tiếng kêu đau đớn, đột ngột của nhμ thơ Tố Hữu trước sự

ra đi của chú bé liên lạc được thể hiện qua chữ thôi rồi vμ hình thức gãy nhịp của câu thơ “Bỗng loè chớp đỏ - Thôi rồi, Lượm ơi !” (Lượm) Như thế, phân

tích thơ trữ tình trước hết phải xuất phát từ chính các hình thức nghệ thuật ngôn

từ mμ chỉ ra vai trò vμ tác dụng của chúng trong việc thể hiện tình cảm, thái độ của nhμ thơ

Nắm chắc đặc điểm vμ yêu cầu trên, HS cũng sẽ tránh được các lỗi dễ mắc trong việc phân tích vμ cảm thụ thơ trữ tình Trong các bμi phân tích, bình giảng thơ trữ tình, HS thường mắc một số lỗi sau đây:

a, Chỉ phân tích nội dung vμ tư tưởng được phản ánh trong bμi thơ, không

hề thấy vai trò của hình thức nghệ thuật Đây thực chất chỉ lμ diễn xuôi nội dung bμi thơ ra mμ thôi

b, Có chú ý đến các hình thức nghệ thuật, nhưng tách rời các hình thức nghệ thuật ấy ra khỏi nội dung (thường lμ gần đến kết bμi mới nói qua một số hình thức nghệ thuật được nhμ thơ sử dụng trong bμi)

c, Suy diễn một cách máy móc, gượng ép, phi lí các nội dung vμ vai trò, ý nghĩa của các hình thức nghệ thuật trong bμi thơ Nghĩa lμ nêu lên các nội dung tư tưởng, tình cảm không có trong bμi; phát hiện sai các hình thức nghệ thuật hoặc “bắp ép”các hình thức nμy phải có vai trò tác dụng nμo đó trong khi chúng chỉ lμ những hình thức bình thường

Tóm lại, để phân tích thơ trữ tình có cơ sở khoa học, có sức thuyết phục phải cần đến rất nhiều năng lực, nhưng trước hết người phân tích cần nắm được một số hình thức nghệ thuật ngôn từ mμ các nhμ thơ thường vận dụng để xây dựng nên tác phẩm của mình Đây chính lμ cơ sở đáng tin cậy nhất để người đọc

mở ra được “cánh cửa tâm hồn”của mỗi nhμ thơ ở mỗi bμi thơ