NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ, TƯ TƯỞNG
1.1 Chính trị, tư tưởng và giáo dục chính trị, tư tưởng
1.1.1 Khái niệm chính trị, tư tưởng 1.1.1.1.Khái niệm chính trị
Chính trị vẫn là lĩnh vực có nhiều quan niệm đa dạng, trong đó theo nghĩa gốc tiếng Hy Lạp, chính trị (politica) đề cập đến công việc của Nhà nước và các vấn đề xã hội liên quan đến quản lý và tổ chức nhà nước.
Theo Tôn Trung Sơn, chính trị được hiểu đơn giản là việc quản lý các vấn đề của dân chúng Cụ thể, “chính” thể hiện công việc của toàn thể nhân dân, còn “trị” ám chỉ quá trình quản lý, điều hành xã hội Như vậy, chính trị chính là hoạt động quản lý của dân, nhằm xây dựng và duy trì trật tự xã hội tốt đẹp.
Theo V.I Lênin, trong các hoàn cảnh khác nhau, ông đưa ra nhiều luận điểm khác nhau về chính trị Khi phân tích về chính trị, Người nhấn mạnh vào bốn khía cạnh cơ bản: vai trò của Đảng cách mạng, đấu tranh giai cấp, sự nghiệp xây dựng chính quyền mới và nhiệm vụ của giai cấp công nhân trong quá trình cách mạng Những quan điểm này phản ánh tầm nhìn chiến lược của Lênin về công cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, góp phần định hướng các chiến lược chính trị phù hợp với từng hoàn cảnh lịch sử.
Thứ nhất, “chính trị là vấn đề lợi ích, là quan hệ lợi ích là đấu tranh vì lợi ích, mà trước hết là lợi ích giai cấp” [36, tr.325]
Chính trị cơ bản bắt nguồn từ việc tổ chức bộ máy quyền lực nhà nước, bao gồm các lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp Đây là quá trình tham gia vào công việc nhà nước để định hướng phát triển, xác định hình thức, chức năng và nhiệm vụ của nhà nước, nhằm ổn định và thúc đẩy sự phát triển bền vững của quốc gia [36, tr.310].
Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, đóng vai trò xây dựng nền kinh tế quốc gia vững mạnh Nó không thể thiếu vai trò hàng đầu trong việc định hướng phát triển kinh tế và xã hội, đảm bảo sự thống nhất và ổn định cho đất nước Chính trị và kinh tế luôn gắn bó mật thiết, góp phần thúc đẩy tiến trình xây dựng nhà nước vững mạnh và phát triển bền vững.
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ, TƯ TƯỞNG CHO THANH NIÊN
Chính trị, tư tưởng và giáo dục chính trị, tư tưởng
1.1.1 Khái niệm chính trị, tư tưởng 1.1.1.1.Khái niệm chính trị
Chính trị (politica) theo nguyên nghĩa tiếng Hy Lạp là công việc của Nhà nước và xã hội liên quan đến quản lý và tổ chức các vấn đề của Nhà nước Hiện nay vẫn còn nhiều quan niệm khác nhau về bản chất và vai trò của chính trị trong xã hội Chính trị đóng vai trò trung tâm trong việc điều hành đất nước và xác định các chính sách phát triển của quốc gia Chính trị không chỉ liên quan đến quyền lực mà còn ảnh hưởng đến đời sống của từng cá nhân và cộng đồng trong xã hội.
Theo Tôn Trung Sơn, chính trị đơn giản là việc của dân chúng, trong đó “chính” ám chỉ vai trò của người dân còn “trị” liên quan đến quản lý, điều hành Chính trị chính là hoạt động quản lý mọi việc của dân, thể hiện sự tham gia của cộng đồng trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước Đây là khái niệm cốt lõi phản ánh vai trò của dân chúng trong công cuộc lãnh đạo và quản lý xã hội.
Theo V.I.Lênin, trong những hoàn cảnh cụ thể khác nhau cũng có nhiều luận điểm khác nhau về chính trị Khi nói về chính trị, Người nhấn mạnh đến bốn khía cạnh:
Thứ nhất, “chính trị là vấn đề lợi ích, là quan hệ lợi ích là đấu tranh vì lợi ích, mà trước hết là lợi ích giai cấp” [36, tr.325]
Chính trị cơ bản bắt nguồn từ việc tổ chức bộ máy quyền lực nhà nước, gồm có ba ngành chính: lập pháp, hành pháp và tư pháp Đây là quá trình tham gia vào công việc nhà nước, định hướng hoạt động và xác định hình thức, nội dung, chức năng cũng như nhiệm vụ của nhà nước Việc xây dựng và tổ chức bộ máy quyền lực là nền tảng để đảm bảo hoạt động hiệu quả và ổn định của hệ thống chính trị.
Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, đóng vai trò xây dựng nền móng cho nhà nước về mặt kinh tế Đồng thời, chính trị không thể thiếu trong việc định hướng và quản lý các hoạt động kinh tế, giữ vị trí hàng đầu để đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước Chính trị và kinh tế gắn bó chặt chẽ, tạo thành nền tảng vững chắc cho sự thành công của quốc gia.
Thứ tư, Chính trị là vấn đề phức tạp nhất, liên quan đến vận mệnh hàng triệu người; “Chính trị vừa là khoa học vừa là nghệ thuật” [36, tr.318]
Chính trị là tập hợp các hoạt động và vấn đề liên quan đến quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia và các nhóm xã hội xoay quanh việc giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước Đây là quá trình thể hiện quyền lực nhằm mục tiêu đạt được lợi ích và ảnh hưởng trong xã hội Chính trị đóng vai trò trung tâm trong quản lý và điều hành các mối quan hệ xã hội, góp phần xây dựng và duy trì trật tự xã hội ổn định.
Chính trị là hoạt động liên quan đến các mối quan hệ giữa các giai cấp, dân tộc và tầng lớp xã hội, trung tâm là việc giành, duy trì và sử dụng quyền lực nhà nước cũng như tham gia vào công việc của nhà nước, xác định hình thức tổ chức, nhiệm vụ và nội dung hoạt động của nhà nước Nó phản ánh lợi ích của các giai cấp và nhà nước, đồng thời thuộc kiến trúc thượng tầng gồm hệ tư tưởng chính trị, nhà nước và các đảng phái xuất hiện dựa trên cơ sở hạ tầng kinh tế, cho thấy chính trị "là sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế" và có vị trí độc lập ảnh hưởng lớn đến phát triển kinh tế Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội, chính trị còn đảm bảo vai trò lãnh đạo của đảng cộng sản, hiệu lực quản lý của nhà nước, và quyền làm chủ của nhân dân lao động trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Bản chất của chính trị là hoạt động xã hội của con người xoay quanh việc giành, giữ, tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước nhằm mục đích bảo vệ lợi ích, thể hiện hoạt động thực tiễn của các giai cấp, đảng phái, tổ chức chính trị xã hội và nhà nước trong hoạch định và thực hiện con đường chính trị để duy trì chế độ, bảo vệ quyền lực của giai cấp cầm quyền, đặc biệt ở Việt Nam, chính trị thể hiện sự tham gia của nhân dân dưới sự lãnh đạo của đảng, nhằm xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh, phát triển kinh tế, hiện đại hóa đất nước, bảo tồn và phát triển nền văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc, đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước.
Chính trị được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau như tư tưởng, quan điểm, đường lối chính sách của đảng và nhà nước, phản ánh qua các tư tưởng lý luận Chủ thể chính trị bao gồm các thủ lĩnh, nhà hoạt động chuyên nghiệp và công dân có ý thức chính trị, biểu hiện qua con người chính trị Các thể chế chính trị được thể hiện qua các đảng phái, hệ thống nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội khác Hoạt động chính trị diễn ra trong các hoạt động bầu cử, hoạch định và thực thi chính sách Các quan hệ chính trị tồn tại dưới dạng thể chế, hoạt động và các mối quan hệ vật chất Giá trị chính trị thể hiện rõ qua văn hoá chính trị góp phần xây dựng nền tảng cho hệ thống chính trị ổn định và phát triển bền vững.
Trong Từ điển Triết học, tư tưởng được định nghĩa là hình thức phản ánh thế giới bên ngoài, đồng thời bao gồm ý thức về mục đích và triển vọng của việc tiếp tục nhận thức cũng như cải tạo thế giới đó Tư tưởng khái quát hoá kinh nghiệm phát triển tri thức trước đó và được sử dụng làm nguyên tắc để giải thích các hiện tượng Theo V.I Lênin, tư tưởng là hình thức cao của nhận thức, thể hiện sự phát triển và nâng cao của quá trình tư duy trong quá trình nhận thức thế giới.
Tư tưởng là phản ánh của hiện thực trong ý thức, thể hiện quan hệ giữa con người và thế giới xung quanh và bị ảnh hưởng bởi chế độ xã hội cùng điều kiện vật chất Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng luôn mang bản chất giai cấp, thể hiện lợi ích vật chất của các giai cấp, và cuộc đấu tranh tư tưởng chính là hình thức của cuộc đấu tranh giai cấp Hệ tư tưởng là hệ thống các quan điểm, tư tưởng và khái niệm do một giai cấp hoặc chính đảng xây dựng và truyền bá, bao gồm các lĩnh vực như chính trị, triết học, nghệ thuật và tôn giáo Mọi hệ tư tưởng phản ánh và bảo vệ lợi ích của chế độ kinh tế và cơ cấu xã hội trong một giai đoạn nhất định, luôn mang nét bản chất giai cấp Trong xã hội, có hệ tư tưởng tiến bộ, cách mạng và hệ tư tưởng thoái bộ, phản cách mạng, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển hoặc trì trệ của xã hội.
Hệ tư tưởng chính trị phản ánh trực tiếp lợi ích của giai cấp thống trị thông qua đường lối, cương lĩnh chính trị, luật pháp và chính sách nhà nước Nó được xây dựng và truyền bá một cách tự giác bởi các nhà tư tưởng của giai cấp, nhằm củng cố lợi ích và vị trí của giai cấp đó Hệ tư tưởng chính trị thường gắn liền với các tổ chức chính trị, tham gia vào cuộc đấu tranh ý thức hệ để bảo vệ lợi ích của giai cấp mình Tác động của ý thức chính trị phụ thuộc vào tính chất tiến bộ hoặc lạc hậu của giai cấp mang hệ tư tưởng đó, ảnh hưởng đến sự phát triển xã hội.
Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, đồng thời là vũ khí tư tưởng của Đảng cộng sản Sức mạnh của hệ tư tưởng này đến từ tính khoa học và cách mạng của nó, phản ánh trung thực các quy luật khách quan của sự phát triển xã hội Nó thể hiện rõ các nhu cầu tất yếu của quá trình lịch sử, đặc biệt trong giai đoạn quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn cầu.
1.1.2 Khái niệm giáo dục chính trị, tư tưởng
Trong nghĩa rộng, giáo dục là quá trình hình thành con người qua tác động của môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh Nó được thúc đẩy bởi hoạt động chuyên nghiệp của các nhà giáo có mục đích nhằm bồi dưỡng những phẩm chất cần thiết cho con người để họ tự tin tham gia vào cuộc sống xã hội.
Giáo dục theo nghĩa hẹp là công tác giáo dục chuyên biệt do Nhà giáo dục tiến hành, chủ yếu trong thời gian giờ học
Giáo dục, theo cách tiếp cận rộng, là quá trình kết hợp giữa phát triển tinh thần và thể chất của mỗi cá nhân trong xã hội, là một hiện tượng không thể tách rời khỏi cuộc sống và xã hội loài người Nó xuất hiện cùng với sự tiến hóa của nhân loại, khi con người bắt đầu giao tiếp và truyền đạt kinh nghiệm qua các thế hệ nhờ các công cụ và phương tiện lao động Giáo dục đảm bảo sự kế thừa và phát triển văn hóa, góp phần hình thành và phát triển nhân cách của mỗi cá nhân trong xã hội.
Giáo dục mang tính phổ biến và vĩnh hằng, chỉ tồn tại trong xã hội loài người và là yếu tố không thể tách rời của đời sống xã hội qua mọi thời đại và mọi thiết chế xã hội khác nhau Nền giáo dục xã hội chủ nghĩa ở nước ta phải phản ánh rõ bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là tính công bằng xã hội, dân chủ, tiến bộ và dựa trên cơ sở khoa học Đồng thời, giáo dục cần hội nhập với nền giáo dục tiên tiến trên thế giới để nâng cao chất lượng và phát triển toàn diện.
Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chính trị, tư tưởng
1.3.1 Vai trò của thanh niên trong sự phát triển của đất nước
Thanh niên là giai đoạn có sự phát triển mạnh mẽ về trí tuệ và nhân cách, thể hiện nhiều khả năng to lớn như sự dũng cảm, tinh thần dám nghĩ, dám làm Tuy nhiên, thế hệ thanh niên cũng đối mặt với những hạn chế như thiếu kinh nghiệm, thiếu trải nghiệm, tính bồng bột và đôi khi lao vào các hành động phiêu lưu, liều lĩnh Để khắc phục những nhược điểm này, cần có sự rèn luyện, phấn đấu không ngừng của chính bản thân thanh niên kết hợp với sự hướng dẫn, giúp đỡ từ các chủ thể xã hội.
Trong lịch sử nhân loại, vấn đề thanh niên luôn được coi là một yếu tố cực kỳ quan trọng của mọi quốc gia và thời đại C.Mác nhấn mạnh rằng thanh niên là nguồn gốc của sự sống của dân tộc và giai cấp công nhân, cũng như là "bộ xương" của mỗi quốc gia Ph.Ăngghen đã nhấn mạnh rằng thanh niên không thể đứng ngoài chính trị vì chính cuộc sống thực tại đã và đang kéo tuổi trẻ vào hoạt động chính trị.
Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, đặc biệt từ năm 1986, Đảng ta đã nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực và phát triển con người như là động lực và mục tiêu của sự nghiệp đổi mới Đảng hiểu rõ ý nghĩa quyết định và giá trị quan trọng của con người, chủ thể của mọi sáng tạo và nguồn lực vật chất, tinh thần Để thực hiện nhiệm vụ phát triển con người, Đảng đã tập trung đặc biệt vào thế hệ trẻ, khẳng định rõ vai trò trung tâm của thanh niên trong chiến lược phát huy nhân tố và năng lực của đất nước.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sáng tạo phát triển các luận điểm Marxist về vai trò và vị trí của thanh niên, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đối với thế hệ trẻ Hồ Chí Minh đánh giá cao tiềm năng to lớn của thanh niên và khẳng định vai trò quan trọng của họ trong sự nghiệp cách mạng Theo Hồ Chí Minh, “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà” và “Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên,” nhấn mạnh trách nhiệm và tầm ảnh hưởng của thanh niên đối với vận mệnh đất nước.
Thanh niên được xem là tương lai của đất nước, là lực lượng xã hội có tiềm năng to lớn, đóng vai trò xung kích trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (Theo Khoản 1, Điều 4, Luật Thanh niên) Nghị quyết Trung ương 4 (khoá VII) của Đảng khẳng định rằng sự thành công của sự nghiệp đổi mới, vị trí của đất nước trong cộng đồng quốc tế và sự vững chắc của cách mạng Việt Nam phụ thuộc phần lớn vào lực lượng thanh niên và công tác bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ trẻ (Theo Nghị quyết Trung ương 4, khoá VII).
Trong quá trình lịch sử phát triển của đất nước qua các thời kỳ cách mạng, Đảng ta luôn đặt trọng tâm vào công tác giáo dục và bồi dưỡng thanh niên Đặc biệt, mục tiêu chính là nâng cao nhận thức lý tưởng cách mạng và xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho thế hệ trẻ Điều này góp phần hình thành những lớp người kế tục trung thành tuyệt đối với lý tưởng "Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội", đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước.
Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, quyết định vận mệnh của dân tộc và là đội quân xung kích của cách mạng từ những ngày đầu của cuộc đấu tranh chống lại sự áp bức Đảng và Bác Hồ luôn nhấn mạnh vai trò quan trọng của thanh niên, xem họ như dự bị tin cậy của Đảng, giúp đảm bảo thành công của cách mạng Công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, đóng vai trò quyết định trong sự thành bại của chiến lược cách mạng Trong mọi giai đoạn lịch sử, thanh niên đều hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước và bảo vệ tổ quốc.
Thanh niên là lớp người trẻ tuổi, có sức khỏe và trí tuệ, đóng góp to lớn trong sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước Họ là những người nhạy bén với cái mới, đam mê tiến bộ khoa học, sôi nổi và nhiệt huyết với hoài bão lớn Tuy nhiên, thanh niên cũng dễ mắc phải những sai lầm không nhận thức trong hành động Chính vì vậy, công tác giáo dục, bồi dưỡng và hướng lớp trẻ vào hành động cách mạng là nhiệm vụ vô cùng quan trọng của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
Trong 30 năm đổi mới và phát triển đất nước, một thành tựu nổi bật là xây dựng thế hệ thanh niên mới có đạo đức, nhân cách, tri thức, sức khỏe, tư duy năng động và sáng tạo Thanh niên Việt Nam luôn tiếp nối truyền thống hào hùng của dân tộc và của Đảng, thể hiện lòng yêu nước, ý thức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Họ sẵn sàng hy sinh vì sự nghiệp cách mạng, tình nguyện vì cộng đồng, sống có trách nhiệm với gia đình và xã hội, đồng thời không ngừng vươn lên trong học tập, lao động, lập thân, lập nghiệp và làm giàu chính đáng Thanh niên mong muốn cống hiến cho đất nước, có việc làm ổn định, thu nhập tốt, đời sống văn hóa phong phú, môi trường sống an toàn, lành mạnh Dù còn có những tâm trạng khác nhau, nhưng thanh niên vẫn tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và sự phát triển của đất nước.
Một bộ phận thanh niên hiện nay thiếu lý tưởng và giảm sút niềm tin vào tương lai, ít quan tâm đến tình hình đất nước Họ có ý thức chấp hành pháp luật kém, dễ bị kích động và dễ dàng bị lôi kéo tham gia các hoạt động trái pháp luật Thanh niên sống thực dụng, quá coi trọng vật chất và thiếu tôn trọng người lớn tuổi, đồng thời ít quan tâm đến gia đình, gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước.
Với đường lối đúng đắn của Đảng, đất nước tiếp tục ổn định, phát triển mạnh mẽ và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa để nâng cao vị thế quốc gia Tăng cường hội nhập quốc tế là điều kiện quan trọng để Việt Nam sớm thoát khỏi tình trạng kém phát triển và xây dựng nền kinh tế công nghiệp hiện đại vào năm 2020 Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, gia đình, nhà trường và xã hội đối với thế hệ trẻ là nguồn lực quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi để thanh niên thể hiện tài năng, sức trẻ và cống hiến cho đất nước Trong bối cảnh nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc cũng như hội nhập quốc tế, việc nâng cao giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh thiếu niên là yêu cầu cấp thiết để hình thành lớp thanh niên vừa "hồng" vừa "chuyên nghiệp".
Chuyên môn vững vàng, giàu lòng yêu nước và niềm tự hào về chủ nghĩa xã hội, có bản lĩnh chính trị vững chắc và ý thức chấp hành pháp luật Người có đạo đức cách mạng và lối sống đẹp, luôn hướng tới ước mơ, hoài bão và khát vọng đưa đất nước vươn lên mạnh mẽ Họ đóng vai trò quan trọng trong nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
1.3.2 Nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho thanh niên trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa là yêu cầu cấp bách
Trong suốt 30 năm đổi mới đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng, nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, làm cho thế và lực của đất nước ngày càng lớn mạnh Tính theo thu nhập bình quân đầu người, Việt Nam đã vươn lên ngang bằng các quốc gia đang phát triển có thu nhập thấp Việc mở rộng quan hệ quốc tế và chủ động hội nhập kinh tế toàn diện đã mang lại nhiều cơ hội phát triển cho đất nước Việt Nam duy trì môi trường hòa bình và thúc đẩy ngoại giao với 168 quốc gia, thiết lập quan hệ bình thường với tất cả các nước lớn và trung tâm kinh tế - chính trị toàn cầu, hướng tới các mối quan hệ ổn định lâu dài dựa trên các thỏa thuận đã ký kết.
Việt Nam là thành viên tích cực của các tổ chức quốc tế và khu vực như Liên hợp quốc, ASEAN, APEC, ASEM, và WTO Trong đó, Việt Nam đã đóng vai trò quan trọng với vị trí ủy viên không thường trực của Hội đồng bảo an Liên hợp quốc, thể hiện cam kết góp phần thúc đẩy hòa bình, an ninh quốc tế và hợp tác toàn diện giữa các nền kinh tế thế giới.
