CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ, TƯ TƯỞNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Một số khái niệm và vai trò của việc giáo dục chính trị, tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông
1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1.1.1 Khái niệm chính trị, tư tưởng Để hiểu được khái niệm chính trị, tư tưởng điều quan trọng trước tiên cần làm rõ khái niệm: “chính trị”, “tư tưởng”
Chính trị là một lĩnh vực đặc biệt, đa dạng và phức tạp, liên quan đến lợi ích của các giai cấp và lực lượng xã hội Do đó, có nhiều cách tiếp cận khác nhau để hiểu khái niệm chính trị, phản ánh sự đa dạng và phức tạp của lĩnh vực này trong đời sống xã hội.
Chính trị, theo quan điểm của Mác và Ăng-ghen, là vấn đề giai cấp, quan hệ giai cấp và đấu tranh giai cấp, trong đó điểm nhấn là cuộc đấu tranh giành quyền lực giữa các giai cấp Bước ngoặt của đấu tranh chính trị là sự bùng nổ cách mạng xã hội nhằm giành lấy chính quyền nhà nước, lật đổ chế độ cũ và xây dựng chế độ mới Chính trị liên quan mật thiết đến vấn đề quyền lực, thể hiện rõ nét qua quyền lực nhà nước, và tính hiện thực của quyền lực này chính là lợi ích, trong đó lợi ích kinh tế đóng vai trò trung tâm.
V.I Lênin cho rằng: Chính trị là toàn bộ những hoạt động có liên quan đến các mối quan hệ giữa các dân tộc, các tầng lớp xã hội, mà vấn đề cốt lõi của nó là vấn đề giành chính quyền, duy trì và sử dụng quyền lực nhà nước, sự tham gia vào công việc của nhà nước, xác định hình thức tổ chức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nước Bất kì vấn đề chính trị nào cũng có liên quan đến quyền lợi của các giai cấp và nhà nước Chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng, bao gồm hệ tư tưởng chính trị, nhà nước, các đảng phái xã hội Khi xã hội phân chia thành các giai cấp dựa trên cơ sở kinh tế, đồng thời chính trị có vị trí độc lập và có tác động to lớn đối với kinh tế Chính trị ở trong kinh tế và ngƣợc lại, kinh tế thâm nhập vào chính trị Việc hình thành một quan điểm chính trị đúng về lĩnh vực kinh tế là điều kiện giải quyết có hiệu quả những nhiệm vụ kinh tế Chính trị còn là biểu hiện tập trung của nền văn hóa, của hoạt động sáng tạo, của sự nghiệp giải phóng Trong điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội, nói tới chính trị thì trước hết là bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng cộng sản, hiệu lực quản lý của Nhà nước, quyền làm chủ của nhân dân lao động trên tấc cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội
Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển các luận điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về khái niệm chính trị, tập trung bàn luận về đường lối cách mạng Việt Nam, xây dựng Đảng và giữ vững chính quyền Ông nhấn mạnh vai trò của xây dựng chế độ mới, thực thi quyền làm chủ của nhân dân, đồng thời quan tâm đến vấn đề cán bộ và đạo đức cách mạng để đảm bảo sự thành công của sự nghiệp cách mạng.
Trong từ điển tiếng Việt chính trị, "tổ chức điều khiển bộ máy nhà nước trong nội bộ một nước" đề cập đến các cơ cấu chính trị có vai trò kiểm soát và điều hành bộ máy nhà nước Các hoạt động của tổ chức này thường nhằm giành lấy hoặc duy trì quyền lực, bao gồm hoạt động của các giai cấp, chính đảng, hoặc tập đoàn xã hội Những tổ chức chính trị này đóng vai trò trung tâm trong việc điều hành và duy trì trật tự của hệ thống chính trị quốc gia.
Hiểu rõ về mục đích, đường lối và nhiệm vụ đấu tranh của một giai cấp, hay chính đảng, là yếu tố then chốt để giành lấy hoặc duy trì quyền điều khiển bộ máy nhà nước Đây là nền tảng giúp các tổ chức chính trị xác định chiến lược phù hợp nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp mình và giữ vững vị trí lãnh đạo trong hệ thống chính trị Việc nắm vững những nguyên tắc này đóng vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và bảo vệ chính quyền, góp phần đảm bảo sự ổn định và phát triển của đất nước.
Chính trị là hoạt động xã hội của con người nhằm giành, giữ và tổ chức thực thi quyền lực nhà nước để đạt được lợi ích của các giai cấp và tổ chức chính trị Nó phản ánh hoạt động thực tiễn của các giai cấp, đảng phái, tổ chức chính trị xã hội trong việc hoạch định và thực hiện đường lối chính trị nhằm bảo vệ chế độ, quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền Đối với Nhà nước Việt Nam, chính trị thể hiện qua sự tham gia của nhân dân vào việc xây dựng và thực hiện chính sách, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhằm xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh, phát triển kinh tế, xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.
Khái niệm tư tưởng là trung tâm trong học thuyết của Chủ nghĩa Mác-Lênin, phản ánh hệ tư tưởng và công tác tuyên truyền, cổ động của đảng và giai cấp vô sản Các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác-Lênin đã nghiên cứu và giải quyết các vấn đề lý luận liên quan đến công tác tư tưởng, nhằm xây dựng một hệ tư tưởng rõ ràng và thống nhất để củng cố vai trò của đảng và phong trào vô sản.
Theo Chủ nghĩa Mác-Lênin, hệ tư tưởng là hệ thống các quan điểm và tư tưởng về chính trị, pháp luật, đạo đức, thẩm mỹ, tôn giáo và triết học, phản ánh thế giới quan duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Hệ tư tưởng là một phần của kiến trúc thượng tầng phản ánh quan hệ kinh tế và đấu tranh lợi ích, giai cấp trong xã hội có giai cấp đối kháng Nó có thể phản ánh đúng hoặc sai hiện thực, bao gồm những tư tưởng khoa học hoặc phi khoa học Lợi ích của giai cấp phản động thúc đẩy hệ tư tưởng sai lệch, trong khi giai cấp tiến bộ và cách mạng góp phần hình thành hệ tư tưởng khoa học Theo Lenin, tư tưởng là hình thức cao của nhận thức, đóng vai trò mục tiêu, chương trình, kế hoạch nhằm tiếp tục nhận thức và cải tạo thế giới khách quan.
Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng khoa học chân chính, phản ánh lợi ích sống còn của giai cấp công nhân, đại đa số nhân dân lao động và nhân loại khát khao hòa bình, tự do và tiến bộ Đây là nền tảng tư tưởng vững chắc góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội và bảo vệ quyền lợi của các tầng lớp lao động.
Tư tưởng là sự phản ánh khái quát hiện thực khách quan trong ý thức con người, thể hiện lợi ích của cá nhân, giai cấp và xã hội Nó phản ánh tồn tại xã hội dưới dạng khái quát, phản ánh lợi ích của một con người, tập đoàn người, giai cấp hoặc dân tộc trong một thời đại nhất định Tư tưởng là một dạng của ý thức xã hội, giúp hiểu rõ các quan điểm và lợi ích xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.
Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội xuất hiện trong xã hội có giai cấp và nhà nước, phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, dân tộc và quốc gia Đặc trưng nổi bật của ý thức chính trị là thể hiện trực tiếp và tập trung nhất lợi ích của giai cấp, góp phần hình thành ý thức chính trị trong xã hội.
Hệ tư tưởng chính trị của một giai cấp phản ánh trực tiếp lợi ích cốt lõi của giai cấp đó, thể hiện qua đường lối, cương lĩnh chính trị của các đảng phái, pháp luật, chính sách nhà nước và công cụ của giai cấp thống trị Tác động của ý thức chính trị phụ thuộc vào tính chất tiến bộ của giai cấp mang hệ tư tưởng đó, hướng tới sự phát triển xã hội Đảng ta từ khi thành lập đã xác định lấy Chủ nghĩa Mác - Lênin cùng với tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng chính trị cốt lõi, góp phần đảm bảo thắng lợi trong sự nghiệp đổi mới Việc kiên trì giữ vững hệ tư tưởng chính trị Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là bài học quan trọng dẫn đến thành công trong quá trình phát triển của đất nước Trong quá trình đổi mới, quan điểm giữ vững mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nguyên tắc xuyên suốt của Đảng.
Sự cần thiết phải giáo dục chính trị, tư tưởng cho học sinh trung học phổ thông Kết luận chương 1
1.2.1 Vai trò của việc giáo dục chính trị, tư tưởng trong các trường trung học phổ thông
Trang bị thế giới quan và phương pháp luận khoa học cho học sinh là cần thiết để giúp các em hiểu rõ về hệ thống quan điểm của con người về thế giới và vị trí của bản thân trong xã hội Thế giới quan chính là hệ thống những quan điểm của cá nhân hoặc tập thể về mối quan hệ giữa con người và thế giới, đồng thời định hình vai trò và trách nhiệm của mỗi người trong quá trình phát triển xã hội Việc giảng dạy nhận thức về thế giới quan giúp học sinh hình thành tư duy phê phán, tiếp cận kiến thức khoa học một cách có hệ thống, từ đó phát triển tư duylogic và khả năng ứng dụng trong cuộc sống Đây là nền tảng quan trọng giúp các em xây dựng phương pháp luận khoa học, từ đó nâng cao năng lực phân tích, giải quyết vấn đề một cách hiệu quả và sáng tạo.
Thế giới quan là yếu tố quan trọng định hình thái độ của con người đối với thế giới và là kim chỉ nam cho mọi hoạt động Giáo dục chính trị và tư tưởng giúp học sinh hình thành thế giới quan toàn diện, phát triển phương pháp luận khoa học biện chứng để hướng dẫn tư duy và hành động đúng đắn.
Thông qua việc giáo dục chính trị, tư tưởng, hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học cho học sinh, giúp các em phát triển lý tưởng trong học tập, sinh hoạt và rèn luyện Các em không chịu cúi đầu trước khó khăn, thử thách mà cố gắng vượt qua để hoàn thành nhiệm vụ học tập, luôn có tư duy biện chứng và đúng đắn trong nhận thức về các sự vật, hiện tượng và vấn đề Học sinh cần chủ động làm chủ kiến thức và nhận thức rõ rằng mình là chủ thể của mọi hoạt động, từ đó đề ra kế hoạch và mục tiêu rõ ràng cho bản thân để phát triển toàn diện.
Khi được trang bị thế giới quan và phương pháp luận khoa học, học sinh sẽ xác định được thái độ, cách nhìn về cuộc sống cũng như phương pháp hoạt động, học tập phù hợp với thời đại mới Điều này giúp các em hành động tích cực, góp phần vào sự tiến bộ của xã hội Đồng thời, việc phát triển thế giới quan và kỹ năng phương pháp luận còn thúc đẩy sự hoàn thiện bản thân, xây dựng niềm tin và lý tưởng vững chắc Nhờ đó, học sinh có định hướng rõ ràng cho hoạt động nhận thức và thực tiễn trong quá trình học tập tại trường THPT cũng như trong cuộc sống sau này.
* Góp phần giáo dục các giá trị đạo đức, lối sống có văn hóa: văn hóa học đường, văn hóa công dân
Giáo dục THPT là giai đoạn trọng yếu giúp học sinh phát triển toàn diện, trở thành những người trưởng thành có tri thức vững chắc, đạo đức tốt, phẩm chất chính trị và tư duy tích cực Đây còn là thời kỳ hình thành ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng, gia đình và bản thân, góp phần xây dựng nhân cách và phẩm chất đạo đức cho thế hệ trẻ.
Theo Luật giáo dục 2005, giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển kết quả giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện kiến thức phổ thông, hiểu biết về kỹ thuật và hướng nghiệp để có thể lựa chọn hướng phát triển phù hợp Việc giáo dục chính trị, tư tưởng không chỉ giúp xây dựng đạo đức và lối sống có văn hóa mà còn góp phần hình thành văn hóa học đường và văn hóa công dân, hướng tới sự phát triển toàn diện của học sinh.
Giáo dục chính trị, tư tưởng không chỉ trang bị cho học sinh kiến thức về thế giới quan và nhân sinh quan khoa học mà còn giúp các em hình thành và phát triển nhân cách, nâng cao ý thức trách nhiệm công dân Đây là nền tảng giúp học sinh xác định vị trí của bản thân là chủ thể của sự phát triển cá nhân, xã hội và tự nhiên Nhờ đó, học sinh có thể hình thành những quan điểm, khuynh hướng tư tưởng mới, đồng thời phát triển động cơ, hoài bão, niềm tin và hành vi tích cực, góp phần xây dựng một thế hệ có phẩm chất cao và lý tưởng đúng đắn.
Học sinh ngày nay là những công dân tương lai, sẽ là chủ nhân xây dựng và bảo vệ tổ quốc Để trở thành những công dân gương mẫu và có ích cho đất nước, họ cần được giáo dục chính trị tư tưởng nhằm nâng cao ý thức công dân và phát triển nhân cách tốt Việc này giúp hình thành những công dân có trách nhiệm, nhân cách tốt và góp phần xây dựng đất nước ngày càng phát triển.
* Trang bị những kiến thức cơ bản về pháp luật, về sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội
Dù ở bất kỳ giai đoạn hay thời điểm nào trong lịch sử, việc đào tạo những người lao động phát triển toàn diện không thể chỉ tập trung vào giáo dục trí tuệ mà bỏ qua hoặc xem nhẹ các mặt khác của giáo dục Chính vì vậy, nhà trường phổ thông cần có chương trình và nội dung giáo dục phù hợp với đặc điểm của đất nước, con người Việt Nam cũng như theo xu hướng của thời đại Điều này bao gồm việc trang bị kiến thức cơ bản về pháp luật và vai trò của sự nghiệp xây dựng, bảo vệ tổ quốc.
Tổ quốc và chủ nghĩa xã hội là nội dung cơ bản trong giáo dục chính trị tư tưởng cho hoc sinh THPT
Giáo dục chính trị, tư tưởng giúp học sinh nhận thức rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong nhà trường và xã hội, từ đó biết cách tự kiểm soát bản thân để tránh xa các tệ nạn xã hội Nó cũng giúp các em tuân thủ các quy định pháp luật liên quan đến quyền lợi và trách nhiệm của học sinh, đồng thời hình thành năng lực phân tích, đánh giá các tình huống pháp lý trong đời sống hàng ngày Nhờ đó, học sinh tự giác, tích cực tham gia các hoạt động xây dựng phong trào tự quản, tự phòng, tự bảo vệ, góp phần xây dựng trường học an toàn, trong sạch và không có tệ nạn xã hội.
Giáo dục chính trị, tư tưởng phải giúp học sinh nhận thức rõ rằng mục tiêu và lý tưởng của Đảng là xây dựng và phát triển xã hội xã hội chủ nghĩa dựa trên sự độc lập thật sự của đất nước, từ đó mang lại tự do, hạnh phúc bền vững cho nhân dân Theo Bác Hồ, độc lập mà không có hạnh phúc cho dân thì độc lập đó vô nghĩa, vì vậy, bên cạnh độc lập dân tộc, cần nỗ lực xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội để phát triển kinh tế, chính trị, văn hoá và đảm bảo an ninh, chủ quyền quốc gia Mỗi học sinh cần tích cực tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa bằng cách phát triển kinh tế, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, góp phần giữ vững độc lập, chủ quyền, và toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam; đồng thời, tham gia phong trào vì hòa bình, dân chủ, tiến bộ xã hội trên thế giới.
1.2.2.2 Nội dung của việc giáo dục chính trị, tư tưởng trong các trường trung học phổ thông
* Giáo dục lòng yêu nước, lý tưởng cộng sản, niềm tin đối với sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước
Trong sự nghiệp cách mạng, Đảng ta luôn nhấn mạnh vai trò quan trọng của thanh niên, đặc biệt là học sinh, như Nghị quyết Trung ƣơng 4, Khoá VII khẳng định: “Thanh niên là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, thành công của sự nghiệp đổi mới và vị trí của đất nước trong cộng đồng thế giới phụ thuộc lớn vào lực lượng thanh niên và công tác bồi dưỡng thế hệ trẻ.” Nghị quyết Trung ƣơng 7, Khoá X cũng tiếp tục nhấn mạnh vai trò quan trọng của thanh niên, đề ra mục tiêu xây dựng thế hệ trẻ yêu nước, tự cường, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức, văn hoá, ý thức pháp luật, góp phần trung thành và xuất sắc trong sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc.
Học sinh là những chủ nhân tương lai của đất nước, đại diện cho sức sống của thanh niên và sức mạnh của dân tộc Để biến tiềm năng của học sinh thành hiện thực và động lực trong xây dựng đất nước, cần giáo dục lòng yêu nước, lý tưởng cộng sản, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của Nhà nước Đây là nội dung quan trọng trong công tác giáo dục chính trị, tư tưởng ở các trường trung học phổ thông, góp phần hình thành nhân cách và lý tưởng cho thế hệ trẻ.
Giáo dục lý tưởng cộng sản cho học sinh là nền tảng quan trọng thúc đẩy lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội và tinh thần đoàn kết dân tộc Lý tưởng cách mạng khích lệ học sinh phấn đấu vươn lên làm chủ kiến thức, tự tin lao động, học tập và rèn luyện để xây dựng đất nước Một lý tưởng đúng đắn và cao cả sẽ nuôi dưỡng thái độ tích cực, lập trường vững vàng và các phẩm chất nhân ái, chân thiện mỹ, giúp học sinh đấu tranh chống lại những tiêu cực trong xã hội Đồng thời, giáo dục này còn khơi dậy ý chí hy sinh vì lý tưởng cao đẹp, thậm chí sẵn sàng hi sinh tính mạng để bảo vệ giá trị chung của cộng đồng và xây dựng tương lai tươi sáng.
Lý tưởng của Đảng ta hiện nay là “Độc lập dân tộc gắn liền với CNXH,” đã trở thành nền tảng do Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhân dân lựa chọn, đòi hỏi giáo dục chính trị, tư tưởng phải giúp học sinh tin tưởng dựa trên cơ sở khoa học và trung thành tuyệt đối với lý tưởng này Bên cạnh củng cố niềm tin vào Đảng và lý tưởng cách mạng, việc tăng cường giáo dục tình cảm yêu nước nồng nàn là yếu tố then chốt, giúp học sinh hiểu rằng yêu nước là yêu độc lập của đất nước, yêu CNXH, làm giàu cho gia đình và đất nước, trung thành với Đảng và hiếu với nhân dân để tránh sa vào cạm bẫy của kẻ thù Giáo dục tình cảm yêu nước không chỉ khơi dậy nội lực mà còn hình thành ý chí tự lực, tự cường, giúp học sinh yêu lao động – những chủ nhân tương lai của đất nước, luôn say mê trong học tập và lao động.
