SƠ LƯỢC LỊCH SỬ HÌNH THÀNH NHÀ HỒ Từ giữa thế kỷ XIV, tư tưởng cải cách đã bắt đầu xuất hiện trong một số quan liêu, nho sĩ mà tiêu biểu là: Lê Quát, Phạm SưMạnh, Lê Quý Ly… Xu hướng thờ
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN 1: MỞ ĐẦU 3
PHẦN 2: NỘI DUNG 3
A SƠ LƯỢC LỊCH SỬ HÌNH THÀNH NHÀ HỒ 3
B TỔ CHỨC BỘ MÁY NHÀ NƯỚC THỜI NHÀ HỒ TỪ NĂM 1400 – 1407 7
1 Hồ Quý Ly và vương triều Hồ (1400 - 1407) 7
2 Tổ chức bộ máy nhà nước thời nhà Hồ (1400 - 1407) 8
2.1 Về việc tuyển chọn người tài 9
2.2 Về lĩnh vực kinh tế 10
2.3 Về lĩnh vực văn hóa, giáo dục 11
2.4 Về lĩnh vực chính trị, quân sự 12
2.5 Về tổ chức bộ máy nhà nước 13
2.6 Về các khu vực hành chính 14
3 Di tích Thành Nhà Hồ - Tòa thành kiến trúc đá “độc nhất vô nhị” .15
3.1 Thành Nhà Hồ và lịch sử hình thành 16
C HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI CỦA NHÀ HỒ TỪ NĂM 1400 – 1407 19
1 Hoạt động đối ngoại với Chiêm Thành và mở rộng lãnh thổ về phía Nam 19
1.1 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành từ năm 1400 - 1401 20
1.2 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1402 20
1.3 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1403 21
1.4 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1407 22
2 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ với quân Minh 23
2.1 Quân Minh tiến đánh nước Đại Ngu lần thứ nhất 25
2.2 Trận đánh của nhà Hồ và quân Minh ở bãi Thiên Mạc và bãi Mộc Hoàn 28
2.3 Trận đánh của nhà Hồ và quân Minh tại thành Đa Bang 29
2.4 Trận giao tranh tại Mộc Phàm 30
2.5 Trận đánh ở Hàm Tử 32
2.6 Kết quả hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và nhà Minh 33
C KẾT BÀI 34
PHẦN 3: PHỤ LỤC 35
1 Cảnh quang thiên nhiên 35
2 Trải nghiệm ẩm thực 37
3 Chứng nhân Lịch sử 38
4 Kết nối, sẻ chia 41
PHẦN 4: TÀI LIỆU THAM KHẢO 43
Trang 3PHẦN 1: MỞ ĐẦU
Nửa sau thế kỷ XIV, xã hội Đại Việt đã lâm vào một cuộc khủng hoảng trầmtrọng Các điền trang ngày một phát triển, nhưng sản xuất lại trở nên trì trệ, đời sốngcác nông nô, nô tì trong đó bị bần cùng hoá Mất mùa, đói kém liên tiếp xảy ra, nôngdân nổi dậy bạo động, điển hình là cuộc khởi nghĩa của Ngô Bệ ở núi Yên Phụ (HảiDương) năm 1344-1360 Triều đình nhà Trần ngày một sa đọa Nhiều đại thần mắc tệnạn tham nhũng, rượu chè cờ bạc, tham ăn, hiểu sắc, Nhà vua (như Trần Dụ Tông)cũng ăn chơi xa xỉ truỵ lạc Chu Văn An đã từng dâng sớ Thất trảm, xin chém 7 gianthần, nhưng bị từ chối Dương Nhật Lễ (con người phường chèo, cháu Dụ Tông) nốingôi Dụ Tông, gây sự biến, mưu đổi họ, bị các triều thần lật đổ, gây nên khủng hoảngcung đình Bên ngoài, Champa nhiều lần gây xung đột, chiến tranh với Đại Việt, đemquân vào đánh phá Thăng Long Duệ Tông đi đánh Champa, lâm nạn tại thành ĐồBàn Chỉ đến khi Chế Bồng Nga tử trận (1390), chiến tranh mới tạm yên
Tiếp đó, nhà Minh ở phương Bắc lại gây sức ép, hạch sách, đòi cống nạp,mượn đường, đe doạ xâm lược, càng làm cuộc khủng hoảng thêm sâu sắc, đe dọa sựtồn tại của vương triều Hồ Quý Ly chuyên quyền, lật đổ nhà Trần Vương triều Hồhình thành
PHẦN 2: NỘI DUNG
A SƠ LƯỢC LỊCH SỬ HÌNH THÀNH NHÀ HỒ
Từ giữa thế kỷ XIV, tư tưởng cải cách đã bắt đầu xuất hiện trong một số quan liêu,
nho sĩ mà tiêu biểu là: Lê Quát, Phạm SưMạnh, Lê Quý Ly… Xu hướng thời bấygiờ là làm sao thay đổi mô hình nhànước quân chủ quý tộc, xóa bỏ kinh tếđiền trang, giải phóng sức lao động củanông nô Cuộc đấu tranh giữa haikhuynh hướng bảo thủ và cải cách diễn
Trang 4ra ngày càng gay gắt, quyết liệt trong suốt 30 năm (từ năm 1370 đến năm1400)
Mặt khác, nhà nước bất lực trước các cuộc chiến tranh xâm lược của nướcngoài Cụ thể là Chiêm Thành 3 lần tấn công kinh thành Thăng Long (1367-1396) vànhà Minh chuẩn bị xâm lược nước ta
Đứng trước cuộc khủng hoảng kinh tế – xã hội vào cuối thế kỷ XIV, nhà Trần
tỏ ra bất lực, không đủ khả năng giải quyết Yêu cầu đặt ra lúc bấy giờ là phải có mộtnhà nước trung ương tập quyền vững mạnh, đủ khả năng lãnh đạo đất nước tiến hànhcải cách và đánh thắng ngoại xâm
Vua Minh Tông nhường ngôi cho Thái Tử TrầnHiển Tông vào năm 1329 lên làm Thượng hoàng.Thật ra Thượng hoàng vẫn nắm trọn quyền hành vìTrần Hiển Tông khi làm vua chỉ có 10 tuổi và đếnnăm 23 tuổi thì chết Một người con khác của MinhTông lên làm vua là Trần Dụ Tông Vua Dụ Tông làngười rượu chè, hoang phí, hay xây cung điện vàđánh bạc
Các người tài giỏi của thời trước thì đã qua đời, thế hệ tiếp chưa có ai, chỉ còn lạiChu Văn An Thấy triều đình chính nghiêng ngả, Chu Văn An dâng sứ xin chém 7nịnh thần (vẫn thường được gọi là "Thất trảm sớ") nhưng vua không nghe, Chu Văn
An bèn từ quan về ở ẩn.1
1
Person (2018) Chu Văn an - người thầy từng gây chấn động Với Thất Trảm Sớ đòi chém 7 KẺ Nịnh Thần, Báo điện tử VTC News VTC News Available at: hps://vtc.vn/chu-van-an nguoi-thay-tung-gay-chan-dong-voi- that-tram-so-doi-chem-7-ke-ninh-than-ar439312.html (Accessed: February 5, 2023).
Trang 5“Thất trảm sớ” của Chu Văn An – đúng thời điểm nhưng sai ngườiTrong nước loạn lạc khắp nơi Ngoài ra, người Chăm, dưới sự lãnh đạo của vị vuatài ba Chế Bồng Nga đã đòi lại đất Hóa Châu và Thuận Châu.
Triều Trần lâm vào cảnh rối loạn Quân Chăm đánh phá liên tục Các ông vuakhông đủ sức bảo vệ đất nước Một ông vua bị giết tại trận chiến (vua Trần Duệ Tông)còn quân Chăm thì "ra vào Đại Việt như chỗ không người" Trong các năm 1377,
1378 quân Chăm vào đánh tận Thăng Long, vua Trần phải bỏ thành mà chạy Mãi đến
1389 Trong một trận quyết chiến, Trần Khát Chân giết được Chế Bồng Nga, đất nướcmới tạm yên về mặt đối ngoại, nhưng trong nội bộ thì thế lực của nhà Trần đã hết.Một thế lực khác nổi lên chi phối toàn bộ việc triều chính, đó là của Lê Quý Ly
Lê Quý Ly vốn có tổ tiên họ Hồ,người Chiết Giang (Trung Quốc) sangsinh sống ở Quỳnh Lưu Đến ông tổ bốnđời của Quý Ly lại dời ra Thanh Hóa làmcon nuôi cho một gia đình họ Lê nên đổi
ra họ Lê Quý Ly có hai người cô đều lấyvua Trần Minh Tông, một người là mẹcủa vua Trần Nghệ Tông, người kia là
mẹ của Trần Duệ Tông Dưới triều vuaTrần Nghệ Tông (1370-1372), Lê Quý
Ly làm đến chức Khu Mật đại sứ và rấtđược Nghệ Tông tin dùng Vào đời TrầnDuệ Tông (1372-1377), ngoài việc bảnthân vua là con người cô của Quý Ly, thìhoàng hậu cũng là em họ của Quý Ly
Uy quyền của Quý Ly vì thế nghiêng trời lệch đất.2
2
Gia thế của Hồ Quý Ly và ý nghĩa của quốc hiệu Đại Ngu (no date) Bảo tàng Lịch sử Quốc Gia Available at: https://baotanglichsu.vn/vi/Articles/3098/15076/gia-the-cua-ho-quy-ly-va-y-nghia-cua-quoc-hieu-djai-ngu.html (Accessed: February 5, 2023).
Trang 6Sau khi vua Trần Duệ Tông chết trong trận đánh với quân Chăm, con là Trần Nghiện lên nối ngôi, sử sách thường gọi là Đế Hiển (1377-1388) Nhà vua thấy LêQuý Ly quá chuyên quyền muốn trừ đi nhưng âm mưu bại lộ Quý Ly bèn tâu vớiThượng hoàng Nghệ Tông rằng Đế Hiển chỉ là cháu của Nghệ Tông mà lại được làmvua, xưa nay thiên hạ bỏ cháu nuôi con chứ không ai bỏ con nuôi cháu Nghệ Tôngnghe lời, giáng Trần Nghiện xuống rồi bắt thắt cổ chết và lập con út của mình lên làmvua, đó là Trần Thuật Tông (1388-1398).
Quý Ly đem con gái gả cho Thuật Tông còn bản thân thì giữ chức Phụ chính Thái
sư Vào năm 1397 Quý Ly cho xây dựng kinh đô mới ở Thanh Hóa, gọi là Tây Đô rồi
ép vua phải vào đấy ở Năm sau, Quý Ly lại ép Trần Thuận Tông phải nhường ngôicho con là Trần Án (cũng là cháu ngoại của Quý Ly) Nhưng rồi Thuận Tông cũng bịQuý Ly bức tử chết
Trần An chỉ mới ba tuổi, lên làm vua là Trần Thiếu Đế Quý Ly xưng là Quốc tổChương hoàng đế, mặc áo màu bồ hoàng, ở cung Nhân Thọ, lạm dụng nghi vệ củaThiên tử, ra vào dùng đến 12 chiếc lọng vàng Một số quan đại thần mưu loại trừ Quý
Ly nhưng bất thành, bị Quý Ly trả thù, giết đến 370 người, trong số ấy có tướng TrầnKhát Chân
Vào năm 1400, Quý Ly phế Trần An và tự xưng làmvua thay cho nhà Trần Nhà Trần chấm dứt sau 175 năm
trị vì, trải qua 12 đời vua và triều đại nhà Hồ bắt đầu
Quốc hiệu Đại Việt đã đổi thành Đại Ngu năm 1400, Chữ
“Ngu”có nghĩa là “sự yên vui, hòa bình” “Đại Ngu thể
hiện ước vọng của nhà Hồ về một giang sơn bình yên và
rộng lớn Trong lịch sử đã ghi nhận những đóng góp to
lớn của nhà Hồ nhằm thực hiện mong muốn này Nhưng
nó chấm dứt khi Hồ Hán Thương bị quân Minh bắt vào
năm 1407
Trang 7Tuy nhà Hồ chỉ tồn tại trong khoảng thời gianngắn ngủi bảy năm (1400 – 1407), nhưng nhữngđóng góp to lớn cùng với chính sách cải cáchkinh tế, văn hóa, xã hội thời kì này cũng đã góp phần xây dựng đất nước, chống lại ngoại xâm vàcác chế độ phong kiến Nhà Hồ đã trở thành một phần quan trọng trong sử dựng nước và giữ nướccủa dân tộc và đồng thời là một mắt xích khôngthể thiếu để hình thành nhà nước Việt Nam củachúng ta ngày hôm nay Đặc biệt hơn hết, cáchthức tổ chức nhà nước và hoạt động đối ngoạicủa nhà Hồ cũng là bước đà nền tảng trong sựnghiệp chống ngoại xâm, thực hiện các hoạtđộng đối nội – đối ngoại và giành lại độc lập, tự
do cho đất nước ta sau này Bài báo cáo của chúng em xin được đi sâu vào cáchthức tổ chức nhà nước và hoạt động đối ngoại của nhà Hồ dựa trên những kiếnthức bổ ích, lý thú mà chúng em đã thu thập được trong chuyến đi Thực tập thực tếBắc – Trung tiến năm 2022 vừa qua
B TỔ CHỨC BỘ MÁY NHÀ NƯỚC THỜI NHÀ HỒ TỪ NĂM 1400 – 1407
1 Hồ Quý Ly và vương triều Hồ (1400 - 1407)
Hồ Quý Ly quê gốc Nghệ An, tổ 4 đời dời ra Thanh Hóa, đổi theo họ ngườicha nuôi họ Lê (khi lên ngôi, lấy lại họ Hồ) Hồ Quý Ly có quan hệ họ ngoại khăngkhít với các vua Trần, bản thân ông là con rể vua Trần Minh Tông Từng bước, HồQuý Ly đã tiến lên nắm giữ những chức vụ quan trọng về chính trị và quân sự nhưKhu mật sứ, Thống chế, Đồng bình chương sự Mặt khác, ông còn tìm cách đưa họhàng và tay chân thân tín vào nắm giữ các trọng trách khác Củng cố được thế lực, HồQuý Ly tiến hành các âm mưu phế lập và đàn áp Ông tìm cách mưu hại các vua Trần(Đế Nghiễn, Thuận Tông), sát hại các quý tộc tông thất và quan liều triều Trần Tronghội thề Đốn Sơn (1399), 370 quý tộc quan liêu, đứng đầu là Trần Khát Chân, đã mưugiết Quý Ly Việc không thành, tất cả đều bị giết hại Năm 1400, Quý Ly ép Thiếu Đế
Trang 8phải nhường ngôi cho mình, lập nên triều Hồ, lấy niên hiệu Thánh Nguyên, quốc hiệuĐại Ngu Sau 10 tháng, nhường ngôi cho con thứ là Hồ Hán Thương, lên làm TháiThượng hoàng Năm 1402, ông đem quân đi đánh Champa, chiếm đất Chiêm Động và
Cổ Lũy Năm 1407, lấy cớ phù Trần diệt Hồ, quân Minh do Trương Phụ chỉ huy, đãtiến hành xâm lược nước ta Nhà Hồ cự địch ở thành Đa Bang (Hà Tây) về TrungQuốc Triều Hồ (1400-1407) sụp đổ
2 Tổ chức bộ máy nhà nước thời nhà Hồ (1400 - 1407) Nhà Hồ tồn tại rất ngắn, có 7 năm, kể từ khi Hồ Quý Ly lên ngôi (3-1400), đếnlúc ông bị quân Minh bắt đưa về Kim Lăng (6-1407) Bảy năm trời không thấm gì sovới lịch sử hàng nghìn năm của nhà nước quân chủ Việt Nam (thế kỷ X - XIX) thờiTrung đại nhưng nhà Hồ đã đánh dấu như một nét vạch về sự chuyển biến của chế độchính trị Việt Nam từ thế kỷ XIV sang thế kỷ XV
Tuy nhà Hồ tồn tại chỉ có vài năm, thời gian để kiện toàn bộ máy nhà nướcchưa được bao nhiêu, nhưng nhà Hồ lại có thế mạnh thừa hưởng một phần cơ ngơi củatriều đại cũ Hay nói khác đi, nhà Hồ được thiết lập trên một cái nền sẵn có mà HồQuý Ly là người có công gây dựng từ mấy chục năm trước đó
Đứng về mặt nhà nước mà nói, nhà nước thời Hồ thực chất là một nhà nướcquân chủ tập trung quan liêu Nhà nước này còn rất sơ khai và đang trên con đườngkiện toàn về mặt thiết chế, lại ra đời trong hoàn cảnh đất nước đang đứng trước nguy
cơ đe dọa của một thế lực hùng mạnh từ bên ngoài nên nó chưa có được một cơ sở xã
Trang 9hội vững vàng cho sự tồn tại Cơ sở của chính quyền quân chủ thời Hồ là chế độ sở hữu lớn của nhà nước và cơ sở giai cấp của nhà nước thời Hồ là cộng đồng địa chủquan liêu.
Chế độ sở hữu nhà nước đang được phục hồi ở đầu thế kỷ XV với hàng loạt cảicách kinh tế - xã hội của Hồ Quý Ly Chính sách “hạn điền”, “hạn nô” của Hồ Quý Lyđưa ra, trong chừng mực nào đó, có góp phần tước bỏ thế lực kinh tế của tầng lớp quýtộc địa chủ nhà Trần cũng như tước bỏ phần nào chế độ nô tỳ của quý tộc, nhưng ở góc độ khác, nó lại làm phục hồi và phát triển chế độ sở hữu của nhà nước - cơ sở củachế độ quân chủ chuyên chế và quan liêu Những công việc này tiến hành chưa được bao nhiêu thì bị gián đoạn bởi sự xâm lược của quân Minh Chế độ quân chủ chuyênchế và quan liêu chưa định hình đã bị nhà Minh đặt ách thống trị Nhà Hồ mới lên tuy
có rất nhiều cố gắng trong việc đào tạo, tuyển chọn và tăng cường đội ngũ quan lạitrong triều đình mới nhưng sự nghiệp này cũng bị dở dang bởi sự xâm lược của nhàMinh
2.1 Về việc tuyển chọn người tài
Sau khi lên ngôi được 5 tháng (8-1400) Hồ Quý Ly đã cho tổ chức kỳ thi Tháihọc sinh3, chọn được 20 người đỗ, trong đó có những nhân sĩ nổi tiếng như NguyễnTrãi, Lý Tử Tấn, Vũ Mộng Nguyên, v.v đây là lớp sĩ phu đầu tiên bổ sung cho triềuđình mới Sau 3 năm nắm chính quyền (1404), nhà Hồ bắt đầu cho định cách thức thi
cử nhân để tiếp tục lựa chọn nhân tài và giúp việc triều đình Lệ thi tiến hành liềntrong 3 năm, vào tháng 8 hàng năm Năm đầu thi hương thi ở bộ lễ, ai đỗ được sungthái học sinh Chỉ trừ những quân nhân, phường chèo, người có tội là không được thi. Nhưng thực tế nhà Hồ chỉ tổ chức được một kỳ thi ở bộ Lễ vào tháng 8 - 1405, lấy đỗ
170 người Trong số sĩ phu đỗ đạt, nhà Hồ đã bổ sung hàng loạt vào làm quan chotriều đình mới, như Hồ Ngạn Thần, Lê Củng Thần, Cồ Xương Triều v.v Sau đó vìtình hình chính sự với nhà Minh, Nhà Hồ không thể tổ chức thi Hội tiếp tục được,đành cho gọi các quan cũ vào triều để bổ dụng Ngay cả những nho sĩ có tài đã từngthi đỗ dưới triều Trần, chưa được nhà Trần bổ dụng như Nguyễn Phi Khanh, được nhà
Hồ cho làm Hàn lâm học sĩ
3 Đại việt sử ký toàn thư, tập II Bản dịch 1791, tr 229.
Trang 10Ảnh minh họa: Vinh quy bái tổ Như vậy, tuy nhà Hồ có rất nhiều cố gắng trong việc đào tạo đội ngũ quan liêutheo hướng khoa cử, nhưng vì tình hình khách quan của xã hội Việt Nam khi đó, nhà
Hồ không thực hiện được triệt để Dù muốn hay không thì đến đây nhà Hồ cũng chưa
có được một cơ sở giai cấp vững mạnh làm nền tảng cho sự tồn tại của mình Nhữngviệc nhà Hồ làm được không nhiều so với những việc nhà Hồ đề ra, nhưng nhà Hồ đã phần nào thực hiện được vai trò của mình đối với xã hội lúc bấy giờ
2.2 Về lĩnh vực kinh tế
Về tài chính - kinh tế, biến pháp nổi bật là việc ban hành tiền giấy, gọi là
"Thông bảo hội sao" năm 1396 Tiền giấy có nhiều loại, vẽ hình khác nhau: loại 10đồng (vẽ hình rau tảo), 30 đồng, 1 tiền, 2 tiền, 3 tiền, 5 tiền và 1 quan (vẽ hình rồng) Nhà nước ra lệnh cho dân chúng không được tiêu tiền đồng, phải đổi ra tiền giấy (tỷgiá 1 quan tiền đồng = 1 quan 2 tiền giấy), cấm làm tiền giả
Trang 11Tiền “Hội sao thông bảo” do một nhà sưu tầm vẽ lại.
Về mặt Kinh tế, nhà Hồ có hạn chế thế lực của tầng lớp địa chủ quý tộc nhàTrần bằng cách rút bớt số lượng ruộng đất chiếm hữu xuống dưới 10 mẫu và tăng thuếruộng tư từ 3 thăng lên 5 thăng một mẫu Đối với nông dân các làng xã thì nhà Hồ chogiảm nhẹ phần nào thuế nhân đinh và miễn thuế thân cho những đinh nam khôngruộng, trẻ em mồ côi và đàn bà goá có ruộng, v.v…
Tại những vùng đất mới chiếm như Thăng Hoa và Tư Nghĩa, nhà Hồ cho dờidân đến để lập nghiệp và mộ dân nộp trâu cấp cho những hộ đó để cày cấy Nhữngviệc sửa sang đường xá, đào kênh mương, lập kho thường bình chứa thóc, v.v nhà
Hồ cũng lần lượt cho làm
2.3 Về lĩnh vực văn hóa, giáo dục
Về Văn hoá, Giáo dục nhà Hồ đã cho chấn chỉnh lại chế độ thi cử, mở rộng học
ở lộ, phủ châu tại các tỉnh đồng bằng Nhà Hồ rất coi trọng chữ Nôm, cho làm sáchQuốc ngữ thi nghĩa (dịch kinh thi ra chữ Nôm) để giảng dạy cho các hậu phi và cung phi v.v…
Về văn hóa giáo dục, Hồ Quý Ly đã chấn chỉnh lại Phật giáo và Nho giáo. Nhìn chung, Hồ Quý Ly hạn chế Phật giáo, Đạo giáo, đề cao Nho giáo, nhưng là thứ Nho giáo thực dụng, chống giáo điều, kết hợp với tinh thần Pháp gia Hồ Quý Ly đãcho sa thải các tặng đạo dưới 50 tuổi, bắt phải hoàn tục, tổ chức sát hạch kinh giáo.Quý Ly soạn sách Minh đạo bàn về Nho giáo, nghi ngờ một số chỗ của sách Luận ngữcủa Khổng Tử , phê phán thói giáo điều của các nhà Nho Hàn Dũ, Chu Đôn Di, TrìnhHiệu là “trộm Nho", "cóp nhặt văn chương" Hồ Quý Ly đã đề cao chữ Nôm mangtính dân tộc, dịch thiên Vô dật trong Kinh thư ra chữ Nôm, soạn sách Thi nghĩa (giảithích Kinh thi) bằng chữ Nôm, làm thơ Nôm Hồ Quý Ly rất quan tâm đến việc cảicách, nâng cao tính hiệu quả và thực tiễn của giáo dục, thi cử Mở rộng hệ thống giáodục ở địa phương, đặt các học quan, cấp học điền Ông cũng là người đầu tiên tronglịch sử đặt ra cấp thi Hương (từ 1396).4 Ngay sau khi lên ngôi, ông mở khoa thi Hội(Thái học sinh) lấy đỗ 20 người, trong đó có Nguyễn Trãi Quy chế và nội dung khoa
cử cũng được cải tỏ Ấn định phép thi 4 trường, bỏ ám tả cổ văn thay vào kinh nghĩa. Năm 1404 Hồ Quý Ly thêm kỳ thi viết chữ và thi toán
4 Đại việt sử ký toàn thư, tập II Bản dịch 1791, tr 242.
Trang 122.4 Về lĩnh vực chính trị, quân sự.
Về quân sự chính trị, Hồ Quý Ly tìm cách chấn chỉnh và tăng cường quân đội,thải bớt người yếu, bổ sung những người khỏe mạnh, kể cả các sư tăng, tăng cườngquân số và các lực lượng quân sự địa phương, cho xây dựng một kinh thành mới bằng
đá kiên cố ở An Tồn (Vĩnh Lộc, Thanh Hóa) gọi là Tây Đô (phân biệt với ThăngLong, được đổi thành Đông Đô) thường gọi là Thành nhà Hồ 5Cuối năm 1397, ép vuaTrần dời về kinh đô mới Nhà Hồ cũng chú ý cải tiến kỹ thuật quân sự Hồ NguyênTrừng (con cả Hồ Quý Ly) đã chế tạo ra những khí tài mới: súng lớn thần cơ, thuyềnchiến Cổ Lâu đi biển…
Hình tượng Hồ Nguyên Trừng Đặc biệt về củng cố lực lượng quốc phòng, nhà Hồ có rất nhiều đóng góp Phảinói rằng trong lịch sử Việt Nam cho đến lúc bấy giờ, chưa ở thời nào lực lượng quân
sự được tăng cường như ở thời Hồ Sau đợt kiểm biên dân số trong toàn quốc 1401), nhà Hồ đã xây dựng được lực lượng quân đội thường trực tương đối lớn Vì rađời trong hoàn cảnh đất nước có nạn ngoại xâm đe doạ nên chức năng quân sự củanhà Hồ rất nổi bật Hồ Quý Ly lên làm vua đã 65 tuổi, nhưng vẫn cùng Hồ HánThương, Hồ Nguyên Trừng, và các tướng lĩnh tự cầm quân nhiều lần xông pha trận
(4-5 Đại việt sử ký toàn thư, tập II Bản dịch 1791, tr 246.
Trang 13tiền cho tới khi bại trận Tuy nhiên, tinh thần quân sĩ vẫn không được nâng cao Chính
Hồ Nguyên Trừng đã lo lắng về một đội quân "trăm vạn quân, trăm vạn lòng"
2.5 Về tổ chức bộ máy nhà nước
Tuy nhà Hồ chưa đủ thời gian và điều kiện để xây dựng bộ máy nhà nước theo
ý nguyện của dòng họ Hồ, nhưng nhà Hồ đã làm được một số việc trong kiện toàn bộmáy nhà nước, như cho định quan chế và hình luật của đất nước vào năm 1401. Nhưng quan chế nhà Hồ vẫn theo chế độ nhà Trần, chỉ thêm có các chức Đăng văntriều chính, Phong quốc giám, Đại lý tự, Quang tế tự và Hương đình quan (sau chứcquan này bị bãi bỏ) Tất cả các chức quan thêm vào trên đây là chỉ tạo chức làm việc.Còn các chức quan chính vẫn dữ nguyên như nhà Trần tức vẫn có ba chức Thái, bachức Thiếu, Tư đồ, Tư mã, Tư không làm trọng chức của các đại thần văn võ.6
Để điều hành công việc trong triều có các cơ quan như: quan, các, sảnh, cục,đài, viện Ngay năm đầu tiên, những người thi đỗ tại khoa thi thai học sinh như: Lý TửTấn, Vũ Mộng Nguyên, Nguyễn Thành đã được bổ làm Quốc tử giám tế tử và Hoàng
Kiến làm đến Quốc tử giam giáo thụ Hai cha con Nguyễn Trãi , cha làm Hàn lâm học
sĩ kiêm lĩnh chức Tư nghiệp Quốc tử giám, con thì làm ở Ngự sử đài
Nguyễn Trãi: bề tôi của bốn dòng vua
6 Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Bản dịch, 1961, tập II, trang.9.
Trang 14Đó là các chức quan trong triều Ở ngoài có các chức an phủ sứ, Tuyên phủ sứ,Thông phán, Thiêm phán v.v Dưới thời Hồ, người giữ những chức vụ này rất nhiềunhư Trần Cung Túc làm An phủ sứ lộ Tam Giang, Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ
lộ Thuận Hoá và Thăng Long, Trần Quốc Kiệt làm An phủ sứ Đông Lộ, Phan Hà Phủlàm Trấn phủ sứ lộ Kiến Hưng, Nguyễn Ngạn Quang làm Tuyên phủ sứ lộ Tân Ninh,
Lê Quang Tổ làm Tuyên phủ sứ lộ Thăng Hoa, Mai Túc Phu làm làm Thông phánChâu Ái, Lưu Quang Đình làm Thông phán, Tưởng Tư làm Thiêm Phán v.v
Những chức quan tham gia trong bộ máy chính quyền kể trên trước hết là tầnglớp nho sĩ quan liêu, thứ hai là số quan lại của triều đại cũ và cuối cùng là tầng lớpquý tộc thuộc dòng dõi nhà Hồ Tất cả lực lượng này đều ủng hộ chế độ quân chủ nhà
Hồ, trong đó nho sĩ quan liêu là thành phần đông đảo nhất, và đóng vai trò quan trọngtrong bộ máy chính quyền nhà nước thời Hồ
2.6 Về các khu vực hành chính
Về khu vực Hành chính, nhà Hồ cho lấy lộ phủ Thanh Hoá (Cửu chân và Áichâu) làm đất Tam phụ của kinh kỳ Chọn Tây Đô làm kinh đô Đất nước được chia ralàm các lộ, phủ châu, huyện Thấp nhất là xã Lộ ở An phủ sứ, ở châu có Thông phán,Thiêm phán, ở huyện có Lệnh uỷ, Chủ bạ trông coi
Hồ Quý Ly là một con người hành động, có tầm nhìn, năng lực và sự quyếtđoán Đề ra những biến pháp cải cách và lật đổ triều Trần, ông muốn giải quyết cuộckhủng hoảng kinh tế - xã hội Đại Việt cuối Trần, tìm ra lối thoát, xây dựng một Nhànước chuyên chế tập quyền vững mạnh có xu hướng Pháp gia Những cải cách đó có
Trang 15nhiều điểm tích cực, tiến bộ, mang tính dân tộc, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa - giáodục.
Tuy nhiên, Hồ Quý Ly cũng là một con người có nhiều thủ đoạn độc đoán, mấtlòng dân, chủ quan duy ý chí Mặt khác, nhiều cải cách bộc lộ những hạn chế, khôngtriệt để Ông đã bị chống đối từ nhiều phía, dân chúng không ủng hộ Thừa cơ, nhàMinh đe doạ và tiến hành xâm lược, nhà Hồ mau chóng sụp đổ
3 Di tích Thành Nhà Hồ - Tòa thành kiến trúc đá “độc nhất vô nhị”
Thành nhà Hồ (còn gọi là thành Tây Đô) ở xã Vĩnh Long và Vĩnh Tiến, huyệnVĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những công trình kiến trúc bằng đá độc đáo bậc nhất của Việt Nam và thế giới
Thành Nhà Hồ là hiện tượng có tính đột khởi về kỹ thuật khai thác, chế tác vàxây dựng một đại công trình với nguyên liệu cơ bản là các tảng đá lớn Không phảicông trình duy nhất trong nước và khu vực có lối kiến trúc bằng đá, nhưng Thành Nhà
Hồ vẫn là minh chứng “vô tiền khoáng hậu” về kỹ thuật xây dựng khác biệt, độc đáo.Công trình được Hồ Quý Ly xây dựng vào năm 1397, còn được gọi là Tây Đô
để phân biệt với Đông Đô (Thăng Long-Hà Nội), từng được coi là kinh đô, trung tâmvăn hóa chính trị xã hội của nước Đại Ngu dưới triều Hồ
Trang 16Cổng Nam Thành Nhà Hồ là cổng chính, có ba cửa Cửa giữa rộng 5,82m, cao 5,75m, hai cửa bên rộng 5,45m, cao 5,35m Tường thành cao trung bình 5-6m, chỗ cao nhất là cổng tiền cao 10m Nối liền với cửa Nam là con đường Hoa Nhai(đường Hoàng Gia) lát đá dài khoảng 2,5km hướng về đàn tế Nam Giao (nơi nhà vua tế lễ) được xây dựng vào tháng 8/1402.3.1 Thành Nhà Hồ và lịch sử hình thành
Thành Nhà Hồ – tên thường gọi của tòa thành bằng đá độc đáo còn khá nguyênvẹn giữa vùng đồng bằng lưu vực sông Mã và sông Bưởi, thuộc địa phận các thôn TâyGiai, Xuân Giai (xã Vĩnh Tiến), Đông Môn (xã Vĩnh Long), huyện Vĩnh Lộc, tỉnhThanh Hóa Thành còn có các tên gọi khác như: An Tôn, Tây Đô, thành Phủ ThanhHoá, Tây Kinh, Thạch Thành, Tây Giai
Thành Nhà Hồ là hiện tượng có tính đột khởi về kỹ thuật khai thác, chế tác vàxây dựng một đại công trình với nguyên liệu cơ bản là các tảng đá lớn Không phảicông trình duy nhất trong nước và khu vực có lối kiến trúc bằng đá, nhưng Thành Nhà
Hồ vẫn là minh chứng “vô tiền khoáng hậu” về kỹ thuật xây dựng khác biệt, độc đáo.Theo sử liệu, năm 1397, trước nguy cơ đất nước bị giặc Minh từ phương Bắcxâm lăng, Hồ Quý Ly đã chọn đất An Tôn (nay là Vĩnh Lộc, Thanh Hóa) để xây dựngkinh thành nhằm chuẩn bị cho một cuộc kháng chiến lâu dài
Với tư cách là kinh đô của nhà nước Đại Việt cuối Trần đầu Hồ, Tây Đô đượcxây dựng dựa trên những nguyên tắc cơ bản về địa thế, phong thủy, tiền án hậu chẩmđều có hình sông thế núi bao bọc Thành tọa lạc ở vị trí giáp ranh đồng bằng và miềnnúi, cảnh quan đẹp, sông núi hài hòa, địa hình đa dạng tạo lợi thế về quân sự Phía Bắc
có núi Thổ Tượng, phía Tây có núi Ngưu Ngọa, phía Đông có núi Hắc Khuyển, phía Nam còn là nơi hội tụ của sông Mã chảy từ phía Tây về và sông Bưởi chảy tới Thành Nhà Hồ được kết cấu gồm 3 phần: La thành, Hào thành và Hoàng thành
Trang 17Một đoạn thành đất
Toàn bộ tường thành và bốn cổng chính được xây dựng bằng những phiến đávôi màu xanh, được đục đẽo tinh xảo, vuông vức, xếp chồng khít lên nhau mà khôngcần chất kết dính Các phiến đá dài trung bình 1,5m, có tấm dài tới 6m, trọng lượngước nặng 24 tấn Tổng khối lượng đá được sử dụng xây thành khoảng 20.000m3 vàgần 100.000m3 đất được đào đắp công phu
Trang 18Tường thành đá hiếm có trên thế giớiCũng theo sử sách trong thành còn rất nhiều công trình được xây dựng, nhưĐiện Hoàng Nguyên, cung Diên Thọ (chỗ ở của Hồ Quý Ly), Đông cung, tây TháiMiếu, đông Thái miếu, núi Thọ Kỳ, Dục Tượng… rất nguy nga, chẳng khác gì kinh
đô Thăng Long.Tuy nhiên, qua hơn sáu thế kỷ tồn tại, hầu hết công trình kiến trúc bêntrong Hoàng thành đã bị phá hủy, vùi lấp hết, song 4 bức tường thành biểu tượng củaThành Nhà Hồ vẫn giữ tương đối nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, nổi bật với 4 cổng Nam, Bắc, Đông, Tây
Ngày nay, bên cạnh phần di tích lộ thiên, tiến hành khảo cổ tổng thể di tíchĐàn tế Nam Giao và khai quật trên diện tích hàng chục nghìn mét vuông khác, các nhà
khảo cổ đã phát hiện được hàng nghìn di vật và nhiều mảng kiến trúc thể hiện sự giaothoa, tiếp biến kiến trúc các thời Trần, Hồ và Lê sơ như sân lát gạch, các trụ chân tảng bằng đá, Giếng Vua… Đó là những lớp trầm tích văn hóa, thể hiện sự tiếp nối các giaiđoạn lịch sử, các triều đại phong kiến mà vương triều Hồ là một mắt xích không thểthiếu
Trang 19Đàn tế Nam Giao Thành Nhà Hồ là một trong ba đàn tế còn giữ được mặt bằng tương đối nguyên vẹn cổ nhất trong lịch sử Đàn tế Nam Giao của Việt Nam.
Được xây dựng và gắn chặt với một giai đoạn đầy biến động của xã hội Việt Nam, với những cải cách của vương triều Hồ và tư tưởng chủ động bảo vệ nền độc lậpdân tộc, Thành Nhà Hồ trở thành một công trình mang giá trị nổi bật toàn cầu với kiếntrúc kiểu kinh thành phương Đông, vừa là trung tâm quyền lực, vừa là một pháo đàiquân sự, thể hiện sự gắn kết tài tình giữa công trình kiến trúc với cảnh quan văn hóa
và thiên nhiên
Nhờ kỹ thuật xây dựng độc đáo, sử dụng các vật liệu bền vững, đặc biệt là cáckhối đá lớn, trải qua thời gian hơn 600 năm với nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử,đến nay Thành Nhà Hồ vẫn còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn cả trên mặt đất vàtrong lòng đất về cảnh quan cũng như quy mô kiến trúc ở khu vực Đông Nam Á.Trải qua hơn 600 năm tồn tại với bao biến cố của lịch sử, ngày 27/6/2011, tại
Kỳ họp lần thứ 35 của Ủy ban Di sản Thế giới ở Paris, Cộng hòa Pháp, Ủy ban Di sảnThế giới đã chính thức quyết định đưa Di tích Thành Nhà Hồ (Thanh Hóa) vào Danhmục Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới
Sau 10 năm được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới (2011-2021),Thành nhà Hồ đã bảo tồn phát huy giá trị vốn có, thực hiện nhiều cuộc khai quật và đãtìm thấy nhiều cứ liệu quý, góp phần rất lớn cho việc trùng tu, tôn tạo tòa thành đá
“độc nhất vô nhị” này
C HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI CỦA NHÀ HỒ TỪ NĂM 1400 – 1407
1 Hoạt động đối ngoại với Chiêm Thành và mở rộng lãnh thổ về phía NamChiêm Thành dưới thời Chế Bồng Nga từ cuối thế kỷ 14 nhiều lần tấn côngnước Đại Việt để mở rộng lãnh thổ Chỉ từ sau khi Chế Bồng Nga tử trận năm 1390,những cuộc tấn công từ phía nam mới lắng xuống Các con Chế Bồng Nga là Chế Ma
Nô Đà Nan và Chế Sơn Na bị tướng La Ngai giành ngôi, yếu thế phải chạy sang đầuhàng Đại Việt
Năm 1400, trong hoàn cảnh nhà Trần đang suy yếu, đất nước vô cùng hỗn loạn,
Hồ Quý Ly lên ngôi vua lập nên nhà Hồ Đến năm 1401, Hồ Quý Ly nhường ngôi cho
Trang 20con trai là Hồ Hán Thương7 Trong thời gian trị vì đất nước, nhà Hồ đã đề ra hàng loạtnhững chính sách cải cách cũng như hoạt động đối ngoại để chấn hưng dân tộc, đánhđuổi quân Champa và mở rộng lãnh thổ về phía Nam.
1.1 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành từ năm 1400 - 1401Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ đối với Champa vào những năm 1400 - 1401chủ yếu là cứng rắn và kiên quyết đấu tranh để mở rộng lãnh thổ Năm 1400, La Ngaichết, con là Ba Đích Lại lên thay Tháng 8 năm 1400, Hồ Quý Ly nhân lúc Ba ĐíchLại mới lên ngôi bèn sai Đỗ Mãn và Trần Tùng mang quân đánh Chiêm Thành ĐỗMãn cầm quân thủy, Trần Vấn làm phó; Trần Tùng cầm quân bộ, Đỗ Nguyên Tháclàm phó; 4 tướng mang tất cả 15 vạn quân nam tiến về đất Chiêm.8 Khi tiến đến biêngiới Chiêm Thành, Trần Tùng theo kế của Đinh Đại Trung, đi theo đường núi hiểmtrở, cách xa quân thủy Quân bộ bị kẹt 3 ngày trong núi không có lương ăn, phảinướng cả mai rùa và da thú lên để ăn Cuối cùng do quân bị đói, Trần Tùng phải rútquân về Hồ Quý Ly tuy rất tức giận vì Trần Tùng làm hỏng việc quân, nhưng nể côngTrần Tùng giúp mình khi chưa lên ngôi nên không giết mà chỉ đày làm lính
1.2 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1402
Sau thất bại của Trần Tùng, năm 1402, Hồ Hán Thương lại mang quân đi đánhChiêm Thành lần thứ hai, dùng Đỗ Mãn cùng các tướng Nguyễn Vị, Nguyễn Bằng Cử
và Đinh Đại Trung Đinh Đại Trung làm tiên phong đi trước, gặp tướng Chiêm là ChếCha Nan Hai bên giao chiến đều có thiệt hại nhưng cuối cùng quân Chiêm bị thua.Vua Chiêm là Ba Đích Lại sợ hãi, bèn sai cậu là Bố Điền đến gặp quân Đại Ngu dângvoi trắng, voi đen và xin nộp đất Chiêm Động (nam Quảng Nam) để làm điều kiện chonhà Hồ lui quân Bố Điền đến nơi, xin được giảng hòa Hồ Quý Ly không chấp nhận, bắt phía Chiêm Thành phải làm tờ biểu khác và dâng cả đất Cổ Lũy (bắc Quảng Ngãi) Ba Đích Lại thế yếu phải chấp nhận yêu sách của nhà Hồ, bèn chuyển dân về phía nam và nộp đất Chiêm Động, Cổ Lũy
7
Đại Việt sử ký toàn thư (1998) Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.
8 Đôn, L, Q (1977). Đại Việt thông sử Nhà xuất bản Khoa học Xã hội - Hà Nội.
Trang 21Nhà Hồ tiếp quản đất mới từ Chiêm Thành, bèn chia Chiêm Động làm hai châuThăng và Hoa; chia Cổ Lũy thành 2 châu Tư và Nghĩa Để ổn định đất đai phía nam,nhà Hồ cho An phủ sứ Thuận Hóa là Nguyễn Cảnh Chân làm An phủ sứ lộ ThăngHoa (đến năm 1406 dùng Hoàng Hối Khanh thay Nguyễn Cảnh Chân); cho con củaChế Bồng Nga là Chế Ma Nô Đà Nan làm Cổ Lũy huyện thượng hầu, trấn giữ châu
Tư và châu Nghĩa, chiêu dụ người Chiêm để chuẩn bị thực hiện cuộc nam tiến tiếptheo Do Ba Đích Lại đã dời nhiều người Chiêm về nam, đất Tư – Nghĩa ít người, nhà
Hồ đưa những người không có ruộng đất ở phía bắc vào khai phá những vùng đất mớinày.9
1.3 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1403
Năm 1403, Hồ Hán Thương lại ra lệnh đóng chiến thuyền nhỏ để tiếp tục đánhChiêm Nhà Hồ sai Phạm Nguyên Khôi, Đỗ Mãn cùng Đỗ Nguyên Thác, Hồ Vấnmang 20 vạn quân đánh Chiêm Thành lần thứ ba Nguyên Khôi ra lệnh trong quân rấtnghiêm, ai nhút nhát sợ hãi sẽ chém Quân Đại Ngu nhanh chóng tiến đến bao vâykinh thành Chà Bàn của Chiêm Thành Trong tình thế nguy cấp, Ba Đích Lại bèn sai
sứ cầu cứu nhà Minh Minh Thành Tổ điều 9 thuyền chiến vượt biển sang cứu Chiêm.Phạm Nguyên Khôi vây hãm Chà Bàn trong 9 tháng nhưng không hạ được.Quân Đại Ngu hết lương, đành phải rút về Quân nhà Hồ về nửa đường gặp quân
9 Đôn, L, Q (1977). Đại Việt thông sử Nhà xuất bản Khoa học Xã hội - Hà Nội.
Trang 22Minh ngoài biển Tướng Minh sai người nói với Nguyên Khôi "nên rút quân về ngay,không nên ở lại" Nguyên Khôi không giao chiến với quân Minh mà rút về nước, bị
Hồ Quý Ly trách sao không giết hết thủy quân nhà Minh
1.4 Hoạt động đối ngoại của nhà Hồ và Chiêm Thành vào năm 1407
Năm 1406, với danh nghĩa "phù Trần diệt Hồ", nhà Minh mang quân sang đánhĐại Ngu Sau một số trận kháng cự, sang năm 1407, nhà Hồ thất thế phải chạy vàonam Ba Đích Lại nhân lúc Đại Ngu bị quân Minh đánh bèn mang quân bắc tiến đểchiếm lại đất cũ của Chiêm Thành Chế Ma Nô Đà Nan ở Tư Nghĩa một mình chốnglại quân Chiêm Thành nhưng không có trợ lực Do cô thế, Chế Ma Nô Đà Nan bị quânChiêm giết chết Quân Chiêm chiếm lại châu Tư, Nghĩa, tức là đất Cổ Lũy trước đây
Ba Đích Lại tiếp tục đánh ra châu Thăng, Hoa Dân cư người Việt mới di cư đến vùngnày tan rã bỏ chạy, An phủ sứ lộ Thăng Hoa là Hoàng Hối Khanh không chống nổiquân Chiêm, phải bỏ Thăng Hoa rút về Hoá châu.10
Tháng 6 năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị quân Minh bắt Tình hình Hóa châurất rối ren: các tướng nhà Hồ chia bè phái đánh lẫn nhau Đặng Tất về phe Hoàng HốiKhanh, còn Nguyễn Phong về phe với Nguyễn Lỗ Lúc đó Đặng Tất về theo đườngthủy về trước, Nguyễn Lỗ đi đường bộ về sau Nguyễn Phong về phe với Lỗ ngănkhông cho Đặng Tất vào thành Hóa châu Đặng Tất đánh giết được Phong để vàothành rồi sau đó cùng Lỗ giao chiến hơn 1 tháng, đánh bại Lỗ Lỗ chạy sang ThăngHoa đầu hàng Chiêm Thành và được Ba Đích Lại trọng dụng Hoàng Hối Khanh bèngiết hết gia đình Lỗ
Quân Chiêm Thành thừa thế tiến lên đánh Hoá châu, trong khi đó quân Minhsau khi bắt được cha con họ Hồ cũng tiến vào nam "bình định" Hoá châu Tướng nhà
Hồ là Phạm Thế Căng đón quân Minh ở Nghệ An xin hàng.11 Tướng Minh là TrươngPhụ cử Đỗ Tử Trung đi dụ Hoàng Hối Khanh và Đặng Tất Hối Khanh bỏ trốn, sau đó
bị bắt đã tự sát Bị kẹp giữa hai kẻ địch, Đặng Tất phải tạm hàng quân Minh để ngănquân Chiêm bắc tiến, được Trương Phụ cho giữ chức Đại tri châu Hoá châu Tạm yên phía bắc, Đặng Tất dồn sức chống Chiêm Thành Quân Chiêm đánh không được phảirút về
10 Khải, C, H Việt sử yếu Nhà Xuất Bản Nghệ An.
11 Đại Việt sử ký toàn thư (1998) Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.