Lãnh đạo và quản lý

LÃNH O VÀ QU N LÝ

Gs qu c Sam

Nh ng t lãnh đ o, qu n lý th ng đ c nói đ n hàng ngày, tuy nhiên ý ngh a

m i, c n phân đ nh rõ ch c n ng qu n lý nhà n c c a Chính ph bên c nh vai trò lãnh

đ o c a đ ng, vì v y v n đ tìm hi u v lãnh đ o và qu n lý đã tr thành v n đ th i s

lãnh đ o, Nhà n c qu n lý, Nhân dân làm ch đ hoàn thi n th ch chính tr chung,

làm n n t ng cho toàn b công cu c c i cách và đ i m i toàn di n c v kinh t , v n

tr ng đ y t i

Bài vi t này nh m tìm hi u nh ng s gi ng nhau và khác nhau gi a qu n lý và

ch c n ng và tính ch t đ làm c s tham kh o cho vi c nghiên c u nh ng v n đ quan

tr ng h n đã nói trên

ch a th ng nh t đ c v m t đ nh ngh a cho hai t trên, song đ u kh ng đ nh, lãnh đ o

và qu n lý là hai công vi c khác nhau, th m chí khác nhau r t c b n T p h p nhi u ý

ki n phân tích l i, có th nêu ra nh ng đi m khác nhau nh sau:

t qu n lý thì gi i thích là “ch c n ng và ho t đ ng c a h th ng có t ch c thu c các

gi i khác nhau, b o đ m gi gìn m t c c u n đ nh nh t đ nh, duy trì s ho t đ ng t i

khoa toàn th Trung qu c c ng không nêu ra m t đ nh ngh a tr c ti p cho t lãnh đ o,

mà ch gi i thích lãnh đ o ph n ánh khái ni m v quan h gi a kh ng ch và ph c tùng trong m t qu n th

T đi n Ti ng Vi t ( Hoàng Phê ch biên) gi i thích đ n gi n và d hi u

h n :”Lãnh đ o” là đ ra ch tr ng và t ch c đ ng viên th c hi n, còn “Qu n lý” là

t ch c và đi u khi n các ho t đ ng theo các yêu c u nh t đ nh T đi n Hán ng c a

Trung qu c c ng cho nh ng gi i thích t ng t : Lãnh đ o là xoái l nh và d n đ o ti n lên theo m t h ng nh t đ nh, còn Qu n lý là ti n hành thu n l i m t lo i vi c đ c giao trách nhi m, b o qu n và x lý, ch m sóc đ ng th i có ràng bu c ch t ch

Nh v y, có th hi u: Lãnh đ o là ch đ ng, v ch l i, nhìn xa trông r ng,

h ng t i m c tiêu cu i cùng, còn qu n lý là t ch c và đi u khi n các ho t đ ng theo các yêu c u đó Lãnh đ o là đ ra ch tr ng, đ ng l i, nguyên lý, sách l c, còn qu n

tiêu lâu dài, còn qu n lý chú tr ng nh ng yêu c u có tính chi n thu t, m c tiêu c th và

còn qu n lý th ng ph i x lý nh ng v n đ r t th c t Lãnh đ o thu c l nh v c chính

tr , ng i lãnh đ o là nhà chính tr , còn qu n lý thu c l nh v c hành chính, ng i làm

qu n lý là nh ng “nhà hành chính”

lý là chính, trái l i qu n lý ph i s d ng các bi n pháp t ch c ch t ch , d a vào ràng

bu c c a pháp ch , th ch Lãnh đ o tác đ ng đ n ý th c c a con ng i, còn qu n lý

l c Lãnh đ o thu c v ph m trù t t ng, lý lu n và đ o đ c, không có tính c ng ch , còn qu n lý l i thu c ph m trù lu t pháp, pháp quy, có ý ngh a c ng ch rõ r t

N i dung ch c n ng c a công vi c lãnh đ o và qu n lý c ng khác nhau khá xa:

dài (c trung h n và dài h n), l a ch n ch tr ng chi n l c, đi u hòa ph i h p các

m i quan h và đ ng viên, thuy t ph c con ng i Ch c n ng qu n lý bao g m các vi c: xây d ng k ho ch ( bao g m c xác đ nh m c tiêu c th , ch đ nh k ho ch, quy đ nh tiêu chu n đánh giá và th ch hóa), s p x p t ch c ( b trí t ch c, ph i h p nhân s , phân công công vi c v.v.), ch đ o , đi u hành (h ng d n, đ ng viên v.v.), ki m soát (b o đ m hoàn thành m c tiêu, qu n lý k t qu , s a ch a sai sót n u có)

Nh v y, có th nói lãnh đ o gi ng nh m t ngh thu t, ch c ch n c n có tài

n ng; còn qu n lý thiên v m t k thu t, đòi h i ph i có k n ng, có th thông qua h c

t p mà tr thành thành th o Trong nh ng tình hu ng có nhi u bi n đ ng, th ng c n có bàn tay lãnh đ o đ x lý và ng phó v i nh ng r i ro có tính chi n l c Còn trong

nh ng th i k n đ nh, bi n đ ng ít ho c nh , các quy lu t ho t đ ng v n gi bình

th ng thì l i c n nh ng nhà qu n lý đ t o ra nh ng n ng su t và hi u qu c n thi t

ràng, nhi m v khó kh n, nhân t nh h ng nhi u thì c n làm rõ m c tiêu, đi u ti t các

m i quan h , đ ng viên thuy t ph c nên ph i có bàn tay lãnh đ o Còn v i công vi c

t ng đ i đ n gi n th ng ít ng i tham gia, m c tiêu rõ ràng, khó kh n ít, ch c n có

k ho ch chu đáo, t ch c ch t ch , n m tình hình ch c là là có th qu n lý thành công

đ c Lãnh đ o quan tâm đ n hi u qu toàn c c, còn qu n lý th ng chú ý đ n hi u

su t c a m i công vi c đ c giao (1), (2)

Còn có nhi u khía c nh, ngoài ch c n ng và tính ch t, có th ti p t c so sánh

tr ng tâm tr ng đi m, y u t c u thành,đ c tính c n có c a nhà lãnh đ o và nhà qu n lý v.v song đi u đáng chú ý nh t là lãnh đ o liên quan đ n m c tiêu dài h n, đ n nh ng

lý th ng g n v i k ho ch c th , t ch c c th , ch đ o c th , n m ch t tình hu ng

c th Tuy nhiên, lãnh đ o và qu n lý c ng hoàn toàn không ph i là hai khái ni m đ i

l p, trái l i, gi a lãnh đ o và qu n lý l i có nhi u ch t ng đ ng, g n nh b sung cho nhau, công vi c quan tr ng qu c gia hay ch c a m t doanh nghi p c ng c n c lãnh

đ o và qu n lý

kém các ph n khác bi t

m t t ch c kinh t , v n hóa hay m t đ a h t lãnh th , m t qu c gia, m c tiêu dài h n

xuyên có ch t ch , đúng quy ph m pháp lu t, thì s nghi p m i hoàn thành, có hi u su t công vi c thì cu i cùng m i có hi u qu , Nh v y, lãnh đ o và qu n lý ch ng qua ch là

b c, bi t nhìn xa trông r ng, v ch đ ng ch l i và nói chung, không th có sai l m (đáng k ); l i ph i bi t theo dõi ti n trình qu n lý b ng con m t chi n l c và cu i cùng

đánh giá k t qu chung, không ch c a quá trình qu n lý Có ng i mô t m t cách n a

khí phách quy t đoán, tinh th n m o hi m, d ng khí sát ph t và ma l c đ c bi t Nh c

đi m c a h là không chú tr ng đ n chi ti t c a quá trình và thi u n ng l c chuyên nghi p Còn nhân tài qu n lý là ng i có n ng l c chuyên nghi p v t ch c, ch p n i,

th c thi, t ng h p, không khuôn sáo, dám hy sinh (3)

Trong ti n trình th c hi n m t đ ng l i hay m t ch tr ng quan tr ng, hai quá trình lãnh đ o và qu n lý th ng b sung cho nhau, đan xen nhau mà không c n tr nhau Tuy ph i đ i ki m tra hoàn thành m c tiêu cu i cùng thì hai quá trình m i g n

nh cùng k t thúc, song quá trình lãnh đ o ( xác đ nh m c tiêu, nhi m v chi n l c, t

ch c đ ng viên v.v.) v n ph i đi tr c m t b c và chi m nhi u th i gian h n v giai

đo n đ u, còn quá trình qu n lý (th ch , k ho ch, t ch c, ki m tra v.v.) chi m nhi u

th i gian h n giai đo n sau N u ta coi đ n gi n ti n trình ti n hành m t công vi c l n

nh là bao g m 3 khâu: ra quy t đ nh, t ch c th c hi n, ki m tra, đánh giá k t qu thì khâu ra quy t đ nh ch y uthu c th m quy n c a ng i lãnh đ o, khâu th c hi n thu c trách nhi m c a ng i qu n lý, còn khâu ki m tra đánh giá thì thu c c hai ch c n ng,

m i ch c n ng th c hi n theo các tiêu chí riêng Ho c n u đ t v n đ đ n gi n h n n a,

ch có hai khâu quy t sách và th c thi thì ranh gi i gi a lãnh đ o và qu n lý đã quá rõ ràng

Tuy nhiên, trong th c t s phân bi t gi a lãnh đ o và quàn lý không ph i lúc nào c ng rành r t nh v y V lý thuy t, ng i ta phân bi t lãnh đ o và qu n lý theo ngh a h p và ngh a r ng, lãnh đ o theo ngh a r ng bao g m c qu n lý (ngh a h p), và trong khái ni m qu n lý theo ngh a r ng l i bao g m c lãnh đ o (ngh a h p) Vì v y, nhi u ng i nhi u ch v n còn dùng l n l n hai t lãnh đ o và qu n lý V ch ng, đ i

v i m t quá trình dài thì lãnh đ o đi tr c đ ra quy t đ nh, qu n lý đi sau th c hi n, song n u tách quá trình qu n lý thành nhi u khâu công vi c c th thì trong t ng vi c,

th c hi n Ngay trong công vi c qu n lý qu c gia v hành chính, kinh t , v n hóa, xã

h i và chính tr , Chính ph v n ph i luôn luôn ra nh ng quy t đ nh, ho c là đ x lý

m t s v n đ c th , ho c là đ ban hành m t s quy đ nh có tính th ch lâu dài, ngh a

là th c hi n m t s nhi m v lãnh đ o Vì v y v n th ng nghe nói Chính ph lãnh đ o

v n V phía ng lãnh đ o c ng v y, có nh ng công vi c hi n nay ch a c i ti n

đ c, t ch c lãnh đ o v n ph i kiêm qu n lý nh công tác khoa h c xã h i Rõ ràng là

r t khó tách b ch gi a lãnh đ o và qu n lý Hình th c g i là lãnh đ o tr c ti p, toàn

di n và tuy t đ i c ng là m t cách hòa l n lãnh đ o và qu n lý, không nhi u h n, không

ít h n (4) (5) (6)

3.- Ngoài hai khái ni m lãnh đ o và qu n lý, còn m t khái ni m th ba có liên

sang làm m t đ ng c m quy n, chúng ta đã t ng tr i h n m t n a th k kinh nghi m, song trong th i k đ i m i c ng c n nhìn l i quá kh đ t đ i m i, đáp ng t t nh t

ng ta đã n l c h t s c mình đ gi v ng chính quy n trong th i k tr ng n c, lãnh

đ o ti n hành th ng l i hai cu c chi n tranh ch ng đ qu c không cân s c và hai cu c chi n tranh ph c t p v i hai n c láng gi ng, v n gi đ c lòng tin g n nh tuy t đ i

c a nhân dân làm cho v trí lãnh đ o c a ng v n duy trì v ng ch c, tính “chính đáng”

vào Hi n pháp) B c sang th i k phát tri n kinh t th i bình, chúng ta đã không ng n

qu c M t l n n a, vai trò ch p chính c a ng l i ti p t c đ c c ng c Tuy nhiên,

vi c s m đu i k p m c phát tri n c a th gi i và b o đ m công b ng xã h i, phát tri n

đ ng đ u đang là nh ng thách th c không nh đ i v i n ng l c lãnh đ o và c m quy n

c a đ ng ta, úng th c là trong vòng 30 n m hòa bình, chung ta đã v a phát tri n, v a

đ i m i và đ t đ c nh ng thành tích c c k quan tr ng làm thay đ i c b m t đ t

đ c phát tri n kinh t v i phát tri n xã h i D nhiên, chúng ta có lý do h u chi n và

c m v n đ thanh minh, song qua m t s n m n a, khi dân trí ngày m t nâng cao, ch c

nh ng lý l khách quan đó không còn có th dùng đ vi n d n n a Và chuy n đó ít nhi u s nh h ng đ n tính “chính đáng” c a vai trò ch p chính

Lãnh đ o, nh trên đã nêu, là đ ra m c tiêu lâu dài và d n d t toàn th nhân

th c lãnh đ o, nh ng đ i t ng lãnh đ o gi i h n ho t đ ng chính quy n qu c gia, công vi c qu n lý đ t n c, nói cách khác là lãnh đ o công vi c qu n lý đ t n c C m

Lãnh đ o là ho t đ ng chính tr , bao gi c ng d a vào s thuy t ph c, còn c m quy n là

ho t đ ng pháp tr , thông qua b máy chính quy n d a vào lu t pháp và các th ch ; tuy

v y, ph ng pháp tác đ ng c a lãnh đ o đ i v i chính quy n v n là v n đ ng, gi i thích

đ cho ý chí c a lãnh đ o bi n thành quy t sách c a Nhà n c Quan h gi a c m quy n, lãnh đ o và qu n lý ch y u th hi n ch đó

C m quy n là m t hình th c lãnh đ o, không ph i là qu n lý,và lãnh đ o v i

qu n lý là hai vi c không th đ ng nh t v i nhau, cho nên không có v n đ hòa nh p

v n đ làm thay chính quy n (tr c ti p qu n lý), mà ch c n ng ch y u v n là d n d t

tiêu chung cu i cùng đã đ ra ng nhiên, c quan chính quy n có nhi u vi c c th hàng ngày mà t ch c lãnh đ o có trách nhi m ph i nghiên c u đ , n u c n thi t, thì ch

đ o gi i quy t hoàn thành nhi m v ch p chính, t ch c ng th ng có nhi u c

c u b máy m i c p ra quy t đ nh, có t ch c c p y làm nhi m v lãnh đ o; l ng

ch c dân s , có các t ch c ng đoàn, Ban cán s , v.v làm nhi m v ch đ o tr c ti p (hi n nay, các t ch c này ch a phát huy hi u qu cao vì nhi u lý do) Ngoài ra, còn có

m t kênh quan tr ng là ch n c nh ng cán b có đ o đ c và n ng l c vào nh ng v trí

lãnh đ o có đ s c thuy t ph c đ i v i c quan Nhà n c

Tuy c ng là hình th c lãnh đ o, song c m quy n (ch p chính) và lãnh đ o có nhi u ch khác nhau: v ph m vi tác đ ng, lãnh đ o tác đ ng đ n toàn xã h i, toàn th

viên, thuy t ph c, gây nh h ng, còn c m quy n d a vào pháp lu t và các th ch , quy

ch V hi u l c, lãnh đ o giúp cho qu n chúng nhân dân t t ch c và ho t đ ng, làm

ho t đ ng c a chính quy n tác đ ng tr c ti p đ n nhân dân, hi u l c là tr c ti p (7) (8)

Nh v y, có th nói c m quy n t c là s lãnh đ o đ i v i b máy chính quy n

đ o náy nh h ng tr c ti p đ n hi u qu c a công cu c c i cách hành chính và s đúng đ n c a th ch chính tr chung: ng lãnh đ o, Nhà n c qu n lý, Nhân dân làm

ch

n nay, có th th ng nh t ý ki n r ng c i cách hành chính không ch đ n

phòng c a các c quan s nghi p, các t ch c kinh t ho c t ch c xã h i mà th c ch t

đó là s đ i m i ph ng th c qu n lý nhà n c (qu n lý nhà n c nh ta th ng hi u

tr c đây trong th i c ch k ho ch hóa t p trung) hay đ i m i th ch qu n lý hành chính nhà n c nh cách nói ch t ch ngày nay; c ng có ch g i đ n gi n là c i cách Chính ph hay là c i cách qu n lý công c ng Liên quan đ n v n đ lãnh đ o và qu n lý trong c i cách hành chính có m y v n đ đáng quan tâm sau đây:

1- Cho đ n nay, m c d u đã qua nhiêu đ t c i ti n trong công vi c hành chính , song quá trình ra quy t đ nh th ng v n b kéo dài, hi u qu ch m và không cao

chéo, trùng l p, làm thay ho c phân công, phân c p không rõ ràng gây nên M t ph n

khoa h c, theo đó g n nh b t c vi c gì mu n quy t đ nh c ng ph i có s th a thu n

c a nh ng ngành có liên quan, c p d i có khi c n th a thu n c a c p trên, c p trên có lúc c ng ph i có s th a thu n c a c p d i Ch c n m t quy t đ nh đ c coi là có ý ngh a quan tr ng nào đó là th i gian xác đ nh nhi m v , xây d ng đ án, thông qua th a thu n, xin ý ki n v quy ho ch chung, ý ki n v các n i dung c a đ án, s a ch a hoàn

ch nh v n b n và thông qua l n cu i v.v ph i m t t 1 đ n 2 n m Th i gian g i là th

ch hóa, vi t thành v n b n pháp quy d i d ng lu t, pháp l nh hay ngh đ nh c ng tiêu

th i gian th c hi n kéo dài bao nhiêu lâu thì th ng không xác đ nh rõ, có th có vi c không bao gi k t thúc

Th c ra, quá trình ra quy t đ nh có th tránh đ c các khâu ch ng chéo, trùng

l p b ng cách s p x p, thi t k (l i) quy trình ra quy t đ nh theo 2 nguyên t c đã có: a)

nhi m đ y đ và có quy n quy t đ nh cu i cùng; b) Ngành nào và c p nào có kh n ng

đi u hành có hi u qu nh t thì giao công vi c cho ngành đó ho c c p đó ra quy t đ nh

và ch u trách nhi m đ y đ v công vi c đó Nh v y s không có vi c nào mà hai c quan cùng có quy n quy t đ nh, k c ph n vi c lãnh đ o và qu n lý: n u là thu c ch c

n ng lãnh đ o thì do c quan lãnh đ o ch u trách nhi m, k c tr c pháp lu t; n u là thu c ch c n ng qu n lý thì ch m t c quan qu n lý ch u trách nhi m, c quan lãnh đ o

ch c n ch y u là ti n hành h u ki m, xem xét k t qu c a công vi c đã th c hi n mà không c n đi sâu vào chi ti t công vi c th c hi n nh th nào

Còn khâu m t nhi u th i gian vì “c ch th a thu n” là vì các v n b n pháp

lu t c a n c ta th ng quy đ nh m i b , m i ngành đ u “ ch u trách nhi m qu n lý nhà

đ ng ch m đ n v n đ thu ch ng h n ph i có s th a thu n (b ng v n b n) c a ngành Tài chính, có liên quan đ n đ u t ph i có th a thu n c a ngành K ho ch, v.v.,và theo cách làm đó, các d án đ u t th ng ph i thông qua r t nhi u c a vì đ u liên quan đ n

r t nhi u v n đ thu c nhi u b ngành khác nhau (t x lý ch t th i đ n phòng cháy,

ch a cháy v.v.) tránh b t nh ng r c r i do ôm đ m ho c đùn đ y trách nhi m này,

ch c n quy đ nh chi ti t các đi u ki n c th v tính thu (khuy n khích hay u đãi),

t , các tiêu chí v môi tr ng và phòng cháy, ch a cháy v.v đ các ngành, các c p kh i

ph i xin ý ki n các ngành h u quan tr c khi ra các v n b n và các ngành h u quan s

th m quy n c a Th t ng Chính ph , không c n đ n s a đ i v n b n lu t pháp V n

đ này c ng là m t n i dung c i cách hành chính nên th c hi n s m

2.- Nh ng thay đ i nêu trên, ngoài vi c có th gi m nhi u th i gian dùng cho

d ng r t quan tr ng là trong m i công vi c hành chính đ u có th quy đ nh m t cách không th nh m l n trách nhi m c th c a t ng c quan, th m chí t ng ng i, đ i v i

m i công vi c đ c phân giao, và đây là trách nhi m tr c pháp lu t nhà n c S gi m

b t đ c các v vi c có thành tích thì nh n v mình, còn thi u sót thì đùn đ y cho

không ch u trách nhi m tr c ti p v chính quy t đ nh đó Và c ng s tránh đ c nh ng

tr ng h p mà báo chí đã đ ng t i v đ ng chí bí th huy n y này hay bí th chi b kia b truy c u trách nhi m vì đã ký quy t đ nh c p đ t tái đ nh c cho h này hay h

đ c nh c đ n t lâu, l n này nên đ c làm rõ đ đ i m i tri t đ

Nh v y, vi c phân đ nh rành m ch trách nhi m gi a c quan lãnh đ o và c quan qu n lý có ý ngh a r t quan tr ng đ i v i công vi c c i cách hành chính D nhiên,

s phân công c th gi a lãnh đ o và qu n lý không ph i là lúc nào c ng d th c hi n

th ng là nh ng v vi c trong ph m vi h p, quy mô không l n, lúc đó có th giao cho

c quan qu n lý ch u trách nhi m c vi c ra quy t đ nh và vi c th c hi n và ch u trách

quy t đ nh trên đ i th d i hình th c m t v n b n c a c quan lãnh đ o, sau đó đ c

bu c pháp lý (th ch hóa) Cu i cùng là v n b n c a Chính ph đ th c thi nh ng ch

tr ng trên Vi c phân đ nh trách nhi m lúc m đ u công vi c và truy c u trách nhi m khi k t thúc ch c ch n s đ c thu n ti n h n n u vi c phân công gi a ch c n ng lãnh

đ o và ch c n ng qu n lý đ c th c hi n rõ ràng và rành m ch

luôn luôn đ c rõ ràng và rành m ch, đi u r t quan tr ng là c n th ch hóa càng t m càng t t m i quan h gi a lãnh đ o và qu n lý c c p trung ng và các c p đ a

gi a các c quan đ ng đ u v lãnh đ o và qu n lý Công vi c th ch hóa này c n chú ý

đ c đi m th ch chính tr c a n c ta là b máy nhà n c g m có Qu c h i (m t Vi n,

nh t, vì Qu c h i là n i bi n ý chí, đ ng l i, ph ng châm c a ng thành ch tr ng,

này không c n và không nên th hi n b ng t l cao tuy t đ i c a s đ ng viên làm đ i

bi u Qu c h i, trái l i ph ng th c lãnh đ o nên d a chính vào uy tín c a ng, vào s

ch

qu n lý, c n xây d ng m t c ch ki m tra và giám sát ch t ch và t t nh t là m t h

ki m tra “t đ ng”, có ngh a là, trong chu i các khâu công tác lãnh đ o và qu n lý, khâu sau có trách nhi m ki m tra l i k t qu c a khâu tr c, khâu tr c có đ t yêu c u thì khâu sau m i ti p t c ti n hành Hi n nay n c ta ch a có t ch c Tòa án hi n pháp ho c H i đ ng hi n pháp đ phán xét s đúng sai c a các c quan quy n l c (k

c c a các c quan lãnh đ o đ i v i các v n đ c a Nhà n c)

ch ” ch a đ ng nhi u n i dung c n ph i đ nhi u th i gian nghiên c u, làm rõ và có

bi n pháp th c hi n cho hi u qu t t nh t, đây ch xin nói đ n m t s v n đ liên quan

ít nhi u đ n lãnh đ o và qu n lý, c ng là đ nêu lên m t vài h ng nghiên c u

v trí t ng đ i c a m i ch th đó đ i v i hai ch th kia và trong m i quan h chung

b máy do nhân dân ch n c ra đ qu n lý đ t n c và ng là b ph n u tú trong giai

c p công nhân, m t b ph n trong nhân dân, đ c nhân dân th a nh n là l c l ng lãnh