Báo cáo dự án khuôn in hoa văn dân tộc mông

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Huyện Tủa Chùa đa số là dân tộcMông với nhiều nhóm Mông khác nhau như: Mông Trắng, Mông Xanh, Mông Lềnh, Mông Đu,...phân bố rải rác tất cả các xã trong huyện, với ngàn

TRƯƠN TRƯỜNG PTDTBT THCS TRUNG THU

BÁO CÁO TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

DỰ ÁN

KHUÔN IN HOA VĂN DÂN TỘC MÔNG

Lĩnh vực 15 Khoa học vật liệu

Tủa Chùa, tháng 10 năm 2020

A LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Huyện Tủa Chùa đa số là dân tộcMông với nhiều nhóm Mông khác nhau như: Mông Trắng, Mông Xanh, Mông Lềnh, Mông Đu, phân bố rải rác tất cả các

xã trong huyện, với ngành Mông nào điều có nét đẹp đặc sắc riêng của từng ngành Mông đó, các hoa văn được thêu hoặc vẽ bằng sáp ong nhuộm chàm tạo nên những

bộ trang phục lộng lẫy mà người con gái, phụ nữ Mông nào mặc vào cũng đều tỏa sáng như những bông hoa của núi rừng Tây Bắc

Tuy nhiên với công nghệ phát triển hiện nay, có nhiều máy móc thiết bị tạo ra các họa tiết muôn ngàn hoa văn đầy màu sắc, thu hút khá đông người dân, bởi họa tiết đó vừa đẹp, đầy màu sắc mà giá thành lại rẻ Còn vẽ bằng sáp ong lại mất nhiều thời gian và qua nhiều công đoạn khá phức tạp dẫn đến hiệu suất sản phẩm làm ra không nhiều Chính vì lí do này, hiện nay nhiều bạn trẻ dân tộc Mông không còn biết cách thêu hoặc vẽ hoa văn bằng sáp ong, làm cho bản sắc văn hóa của người Mông dần mai một đi

Hình 1: Các loại hoa văn sử dụng máy móc làm

Nếu thực trạng này còn diễn ra trong nhiều năm tới chắc chắn sẽ ảnh hưởng không nhỏ tới bản sắc văn hóa, những nét đẹp của dân tộc mà ông cha ta đã giữ gìn qua nhiều thế hệ

Từ những vấn đề nêu trên, qua quá trình tìm hiểu, nghiên cứu, chúng em quyết

định thực hiện Dự án: “Khuôn in hoa văn dân tộc Mông ” để rút ngắn thời gian vẽ

hoa văn bằng sáp ong theo phương pháp cũ, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc của dân tộc Mông

B CÂU HỎI NGHIÊN CỨU; VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU; GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Với xu thế hội nhập, giao thoa văn hóa như hiện nay, chúng em tự đặt ra câu

hỏi là: Làm thế nào đề giữ gìn, bảo tồn, phát huy, bản sắc văn hóa vẽ hoa văn bằng

sáp ong lên vải thổ cẩm dân tộc Mông Làm thế nào để rút ngắn thời gian vẽ họa tiết bằng sáp ong lên vải cho bà con ở xã Trung Thu nói riêng và huyện Tủa Chùa

nói chung

Vấn đề mà chúng em muốn nghiêm cứu trong dự án này là nghiên cứu giải pháp tối ưu để rút ngắn thời gian vẽ sáp ong nhanh nhất, hoa văn in lên đẹp và đều

mà vẫn giữ được bản sắc của dân tộc

Nếu chúng em thực hiện tốt dự án này sẽ góp một phần đáng kể trong việc giữ gìn, phát huy truyền thống vẽ sáp ong và không mất nhiều thời để làm nên một tấm vải với nhiều hoa văn phong phú, đa dạng

C THIẾT KẾ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Quy trình thực hiện dự án

Để thực hiện được Dự án này, chúng em đưa ra quy trình như sau:

Hình 2: Sơ đồ quy trình thực hiện dự án

2 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Phương pháp cụ thể hóa

- Phương pháp tích hợp, tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp hỏi chuyên gia

Xác định những rủi ro tiềm năng và những cảnh báo an toàn cần thiết: Cần đeo ngăn tay, khẩu trang lúc đục, khắc để đảm bảo an toàn cho bản thân

1 Khảo sát, tìm hiểu nhu cầu sử

dụng vải thổ cẩm và cách tạo họa tiết,

hoa văn lên trang phục của người

dân tộc mông tại xã Trung Thu

2 Nghiên cứu, phân tích họa tiết, hoa văn và phỏng ván

4.Thực nghiệm, điều chỉnh

3 Chế tạo khuôn mẫu họa tiết,

hoa văn

5 Hoàn thiện, phát triển và mở rộng

D TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU

Sau khi đã xác định rõ về quy trình thực hiện, chúng em đã cụ thể hóa từng

bước như sau:

1 Khảo sát, tìm hiểu nhu cầu sử dụng vải thổ cẩm và cách tạo họa tiết, hoa văn lên trang phục của người dân tộc mông tại xã Trung Thu

Tận dụng thời gian nghỉ các buổi chiều, ngày nghỉ chúng em đã tiến hành khảo sát về nhu cầu sử dụng vải thổ cẩm và thấy rằng hiện nay nhu cầu sử dụng vải thổ cẩm đề may trang phục và làm đồ lưu niệm rất được chú trọng đặc biết ngành

du lu lịch trên đia phương được đảng, nhà nước ta rất quan tâm Nhưng do công nghệ ngày càng phát triển, xuất hiện nhiều máy móc hiện đại sản xuất ra nhiều vải sợi tổng hợp đa dạng hoa văn, đầy màu sắc dẫn tới bà con thấy tiện mà bỏ dần bản sắc độc đáo của dân tộc mình ngày một mai một dần đi như: Vẽ sáp ong với các loại hoa văn trên vải Bởi giữ được việc vẽ sáp ong mới thể hiện được giá trị của một dân tộc không hòa lẫn với các dân tộc khác Ngoài ra còn cho chúng ta biết được cội nguồn của dân tộc suốt cả chiều dài lịch sử mà ông cha ta đã lưu giữ Tuy nhiên hiện nay nhiều bạn trẻ không còn biết tới việc vẽ sáp ong hoặc biết mà không làm

Hình ảnh 3: Khảo sát, tìm hiểu người dân dùng vải thổ cẩm

Về mặt kỹ thuật, mỹ thuật trong các khâu dệt vải và tạo hoa văn trên vải hay các sản phẩm từ vải, người Mông đã biết vận dụng nhiều kỹ năng, kỹ xảo một cách thuần thục như dệt, thêu, ghép và vẽ trên vải Mỗi phương pháp đều có những đặc điểm kỹ thuật riêng mà họ đã biết tận dụng những ưu điểm để bổ sung cho nhau tạo thành một giao hưởng hoàn chỉnh cho nền nghệ thuật tạo hình trên sản phẩm dệt

Để tạo được những hoa văn trên tấm vải, người Mông đã nghĩ ra cách dùng sáp ong để vẽ, sáp ong có hai khoảnh màu vàng và màu đen Màu vàng là lớp sáp non, màu đen là lớp sáp già, bóp cho hai khoảnh sáp đó chảy hết mật rồi nấu mỗi loại ra một nồi khác nhau Nấu sáp cho đến khi nóng chảy, đem đổ ra bát riêng Lấy một lượng sáp đen vừa đủ, trộn đều với sáp vàng với một lượng tương ứng và đặt

lên bếp

Nếu nấu trộn ngay từ đầu thì nó không được đẹp Khi bắt đầu chuẩn bị in sáp lên váy bắt buộc nấu hai loại sáp này trộn với nhau để nó chảy ra Khi đun sáp, chảo bao giờ cũng nóng ở nhiệt độ 700C – 800C Sáp nóng in ra nó mới không bị khô Nếu không sáp sẽ không dính vào vải

Để làm được một chiếc váy, người phụ nữ Mông mất rất nhiều công Khi đã chuẩn bị được vải, sáp, họ bắt đầu bước vào công đoạn vẽ sáp Nhưng để vẽ hoa văn

họ phải làm cả tuần, cả tháng, thậm chí có khi vài tháng mới xong được cái các họa tiết để làm một cái váy,

Để vẽ được sáp ong lên vải, một công cụ không thể thiếu đó là bút vẽ Gọi là bút, nhưng kỳ thực đó là một thanh tre nhỏ dài khoảng 7cm, ngòi bút là một lá đồng

bé xíu hình tam giác, được nẹp vào thanh tre Bút vẽ có 3 loại, một loại để vẽ phác họa, vẽ đường thẳng dùng ngòi to, còn loại để vẽ hoa văn dùng ngòi nhỏ, càng mỏng manh vẽ hoa văn càng đẹp và dễ dàng hơn

Hình 4: Bút vẽ sáp theo truyền thống

Khi vẽ, người phụ nữ Mông luôn phải ngồi bên bếp lửa, chấm bút vào chảo sáp ong nóng đặt trên than hồng, thoăn thoắt đưa tay kẻ những đường thẳng trên vải Phải kẻ thật khéo để lượng sáp chảy đều, không loang lổ cho đến hết rồi mới tiếp tục chấm tiếp Lúc vẽ và khi đưa cái bút, đầu bút phải chìa ra ngoài, cái bút phải ở trong phía lòng của người ngồi

Hình 5: Vẽ sáp theo cách truyền thống

Sau đây là kết quả khảo sát, tìm hiểu nhu cầu sử dụng vải thổ cẩm và cách tạo họa tiết, hoa văn lên trang phục của người dân tộc mông tại thôn Đề Cang Hồ xã Trung Thu

Nội dung khảo sát

Tổng số hộ dân được khảo sát

Số hộ dân còn sử dụng Số hộ dân không sử

dụng

Số lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%)

Số lượng gia đình

còn sử dụng vải

thổ cẩm tại thôn

Đề Cang Hồ xã

Trung Thu

Số lượng gia đình

còn sử dụng vẽ hoa

văn bằng sáp ong

tại thôn Đề Cang

Hồ xã Trung Thu

Ngoài ra chúng em cũng phỏng vấn một số hộ dân, các bạn học sinh về thời gian vẽ họa tiết bằng sáp ong

Hình 6: Phỏng vấn các bạn học sinh và người dân

Qua tìm hiểu, chúng em nhận định: Hầu hết các bạn học sinh, một số hộ dân nhận thức chưa đầy đủ về giá trị bản sắc văn hoa của dân tộc mình, rất nhiều bạn không còn biết tới việc vẽ sáp ong như thế nào, dần dần đánh mất, mai một đi bản sắc Viêc lạm dụng vải có hoa văn in sẵn sẽ ảnh hưởng tới thế hệ mai sau, bởi nhận thức của các bạn và người dân còn hạn chế về những rủi do từ những hành động và việc làm trên mang lại Từ đó, sẽ làm mất đi bản sắc văn hóa của người Mông nói riêng và của nền văn hóa Việt Nam nói chung

2 Nghiên cứu, phân tích hoa văn

Qua nghiên cứu, tìm hiểu và nhờ sự giúp đỡ của các thầy cô, em nhận thấy hoa văn trên vải của người Mông không thể là việc làm giản đơn Đó là quá trình tiếp cận lâu dài, tiếp cận đúng hướng, trước hết đó là một biểu hiện của quan niệm thẩm mỹ, thông qua các bố cục mô típ, màu sắc, kỹ thuật mặt khác trong đời sống

cổ truyền của các dân tộc nó còn phản ánh những khía cạnh tâm lý, xã hội khác, như tín ngưỡng chứa đựng bên trong các hình vẽ, các màu sắc, các phong cách bố cục hoa văn ấy là bản sắc văn hoá dân tộc, là tiến trình phát triển của lịch sử văn hoá và

sự giao thoa văn hoá của các tộc người Nói tóm lại: hoa văn được dệt trên vải là sự

bảo tồn nền văn hoá của dân tộc được phản ánh qua một số nội dung sau:

2.1 Hoa văn phản ánh đặc trưng đời sống của người Mông

Các sinh hoạt văn hóa truyền thống bám rất chắc vào cuộc sống cộng đồng,

nó được sinh ra từ một yêu cầu cụ thể của đời thường, hòa lẫn với đời thường, trở thành một yếu tố của cuộc sống Chiếc váy của người Mông không chỉ đáp ứng nhu cầu vật chất, là vật để che thân mà chiếc váy còn đáp ứng được nhu cầu thẩm mỹ Váy được trang trí đẹp còn là thước đo tài năng của phụ nữ Mông Vẻ đẹp của váy, một tác phẩm văn hóa vừa gắn chặt nhu cầu của đời thường với nhu cầu thẩm mỹ Các hoa văn, họa tiết trên trang phục của ngư ời Mông thiên về màu sắc Đó là sự phối kết hợp giữa các màu nóng, với màu đỏ là trung tâm tạo cảm giác nổi bật, ấn tượng Không quá chú trọng đến họa tiết, hoa văn của người Mông là sự phối màu cũng như đan xen, thay đổi chất liệu bằng các mảng trơn (ghép vải), mảng nổi (thêu) hay các chi tiết (in sáp ong) tạo cho nghệ thuật trang trí trên trang phục của người Mông thật độc đáo và khác biệt so với một số các dân tộc khác

Về mặt kỹ thuật, mỹ thuật trong các khâu dệt vải và tạo hoa văn trên vải hay các sản phẩm từ vải, người Mông đã biết vận dụng nhiều kỹ năng, kỹ xảo một cách thuần thục như dệt, thêu, ghép và vẽ trên vải Mỗi phương pháp đều có những đặc điểm kỹ thuật riêng mà họ đã biết tận dụng những ưu điểm để bổ sung cho nhau tạo thành một giao hưởng hoàn chỉnh cho nền nghệ thuật tạo hình trên sản phẩm dệt

Giữa thiên nhiên và con người được nghệ thuật phản ánh ở đây là một sự hòa đồng, gắn bó không thể tách rời Ta có thể nhận rõ các mô típ hoa lá, động vật được trang trí trên đồ dệt đều là loại có thực và hữu ích cho con người Các biểu tượng hoa văn gắn liền với cuộc sống như hình ảnh hoa đào, hình tượng thuộc lĩnh vực âm dương ở trên các mô típ hoa văn là các bông cúc, phổ biến nhất vẫn là các hình chữ thập + , chữ X, các hình tượng này là sừng trâu-con vật gắn với nhà nông, dùng trong hiến tế người chết Con trâu là biểu tượng gắn với sự vận hành của mặt trăng, biểu hiện cho sự âm dương đối đãi, cho sự phát sinh và phát triển Điều đó, phần

nào các thể loại hoa văn đã tự giải thích về nguồn gốc hay lý do mà chúng thể hiện

trên các sản phẩm Mặt khác, hoa văn với tư cách là một loại hình nghệ thuật, nó phản ánh những tâm tư tình cảm

Hình 7: Hoa văn hình núi và chữ x

Như vậy, về nghệ thuật tạo hình dân gian trên trang phục của phụ nữ Hmông, phản ánh bản chất tốt bụng, hiếu khách, trung thực, thẳng thắn, bản lĩnh, vừa mạnh

mẽ, vừa giàu tình cảm; phóng khoáng, vô tư chống chọi với sự khắc nghiệt của thiên nhiên trên vùng cao Không chỉ vậy, nghệ thuật tạo hình trên trang phục thổ cẩm đã thể hiện sự cần cù, chăm chỉ, đôi bàn tay khéo léo, trí tưởng tượng phong phú của người phụ nữ Mông

2.2 Hoa văn gắn liền với triết lý cộng đồng

Từ giá trị căn bản là bảo vệ sự sinh tồn của dân tộc, người Mông luôn đề cao giá trị cố kết cộng đồng Trong ý thức cộng đồng, người H’Mông có nét đặc thù là

đề cao cộng đồng huyết thống (gia đình, dòng họ) hơn cộng đồng láng giềng Đặc

điểm này phản ánh đậm nét trong các hoa văn trên trang phục Hoa văn con sên biểu

hiện của tình thân, sự thịnh vượng cho gia đình Hình xoắn đối ngược của nó hay hai con sên cho sự phát triển và hòa hợp giữa hai dòng họ Viên kim cương, hình vuông ý chỉ bàn thờ ông bà trong nhà cho sự bảo vệ của tổ tiên trước con cháu Hoa văn lưỡi câu cầu chúc cho cô gái lấy được chồng tốt Họa tiết trong trang phục của người Mông chủ yếu là hoa văn hình xoắn ốc, trái tim, hình vuông, chữ nhật, zích zắc và một số biểu tượng gắn liền với cuộc sống như: Sấm chớp, dụng cụ lao động, con vật, các loài hoa… được thể hiện qua từng đường nét uốn lượn trên thân áo, váy nhằm thể hiện sùng bái vạn vật bao quanh, mùa màng thuận lợi, sung túc, ấm no, hạnh phúc

Hình 8: Hoa văn thể hiện tính cộng đồng

Các sinh hoạt văn hóa truyền thống bám rất chắc vào cuộc sống cộng đồng,

nó được sinh ra từ một yêu cầu cụ thể của đời thường, hòa lẫn với đời thường, trở thành một yếu tố của cuộc sống Một số hoa văn tiêu biểu đặc trưng cho mối quan

hệ giữa đời sống vật chất và tinh thần như hoa văn con hổ, con rồng biểu hiện cho quyền lực Ở vùng cao nương bí, nương dưa với những hoa dưa, hoa bí luôn là hình ảnh quen thuộc của người Mông, nhà nào cũng trồng dưa, trồng bí Quả bí, bầu là hình tượng sản sinh ra dân tộc, các dòng họ Quả bí còn sinh ra các dũng sĩ tài ba trong truyện cổ tích thần kỳ của người Mông Do đó hoa dưa, cây bí đã đi vào dân

ca, vào nghệ thuật trang trí, là mẫu hoa văn được các cô gái trẻ ưu thích trang trí nhiều nhất trong gấu váy và hai tấm vải che váy Qua thực tiễn lao động sản xuất, bằng sự quan sát tinh tế, người phụ nữ Mông đã khái quát hóa những hình ảnh quen thuộc thành những hình tượng nghệ thuật giàu thẩm mỹ

Ngoài ra trong phong cách trang trí và tính quy phạm của các loại hoa văn với màu sắc của nó cũng thể hiện những phong tục trong cộng đồng Hoa văn con rết biểu hiện được mọi người kính trọng và tài chữa bệnh Hoa văn hình tam giác, cái răng, vảy cá, hàng rào giúp lưu giữ linh hồn tốt, xua đuổi tà ma Hoa văn ngôi sao tám cánh biểu tượng của bát tinh cát tường Cùng nhiều hoa văn chỉ vũ trụ, mặt trời, thời tiết, không gian và thời gian mong ước trời an vật thịnh, mùa màng bội thu Mũ trẻ nhỏ Mông hoa ở Mường Khương, ở đỉnh đầu có thêu hình mào gà trống, theo quan niệm của người Mông gà trống là một biểu tượng của vị thần cửa - chống ma

ác vào nhà, bảo vệ sức khỏe cho trẻ nhỏ Những quả bông đỏ trên mũ, những sợ tua nhiều màu sắc tượng trưng cho cầu vồng ngăn thần rắn, ngăn những ma ở thế giới nước

2.3 Hoa văn phản ánh lịch sử tộc người

Người Mông có lịch sử đấu tranh bảo tồn dân tộc rất oanh liệt Từ thời cổ đại, người Mông đã có nhà nước riêng, có nền văn minh khá cao, sau bị người Hán bành trướng, xua đuổi lên phía Tây, từ đồng bằng lên núi cao, di cư về phía Nam, cộng đồng bị phân tán, cư trú tại nhiều quốc gia (Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Việt Nam .) Người Mông vừa tự hào về một quá khứ huy hoàng, vừa xót xa luyến tiếc về một thời oanh liệt đã qua Do đó người Mông luôn có khát vọng bảo vệ sự sinh tồn của dân tộc, khát vọng này phản ánh đậm nét trong văn hóa và trở thành một giá trị

Trên tấm váy của phụ nữ Mông Hoa có ba băng dải ngang hoa văn phản ánh

3 vùng đất cư trú trong quá trình thiên di trong lịch sử người Mông Dải hoa văn bên trên biểu tượng dòng sông Hoàng Hà, dải giữa là sông Trường Giang, dải phía dưới là núi rừng phương Nam Khát vọng bảo vệ sinh tồn của dân tộc còn phản ánh

trong tín ngưỡng và nghi lễ dân gian, ngay khi cất tiếng khóc chào đời đến lúc nhắm mặt xuôi tay Trong tang lễ, người Mông có điệu khèn tiến quân và đội hình đuổi giặc chạy quanh nhà

2.4 Hoa văn phản ánh giá trị giao thoa văn hóa tộc người

Hoa văn và sản phẩm dệt dưới góc độ văn hóa học, nó mang nhiều ý nghĩa, bao quát tất cả mọi mặt trong đời sống xã hội và thể hiện mối giao lưu văn hóa

Trong quá trình lao động sáng tạo, con người luôn luôn tìm đến cái mới, cái

lạ để học hỏi trao đổi kinh nghiệm cũng như trao đổi sản phẩm Xét riêng về lĩnh vực

dệt vải, vấn đề giao lưu văn hóa thể hiện rõ trên các mặt như các loại công cụ dệt,

kỹ thuật và chu trình dệt, quy cách sản phẩm và trang trí hoa văn Về trang trí hoa

văn, nếu không kể các yếu tố trùng hợp ngẫu nhiên thì cũng có rất nhiều mô típ trang trí giống nhau Các sản phẩm dệt, thêu sau khi ra đời được sử dụng rộng rãi trong nhiều công việc khác nhau, phục vụ trực tiếp cho nhu cầu đời sống Bên cạnh đó, nó còn được sử dụng để trao đổi tình cảm giữa những đôi trai gái yêu nhau Họ trao cho nhau những chiếc khăn thêu, những chiếc túi, những mảnh vải hoa với những hình dạng trang trí mang nhiều ý nghĩa thể hiện tình yêu đôi lứa Lúc đó, tặng phẩm là chức năng cho sự giao lưu và mối liên kết bền chặt như một lời thề ước nguyện Từ những vật vô tri bỗng có tâm hồn, có ngôn ngữ, có tình cảm, nó thay mặt chủ nhân

để nói những lời yêu thương, hẹn ước tất cả những vấn đề đó tựu chung lại là sự thể hiện về ý nghĩa giao lưu văn hóa

Vậy chúng ta cần cần tìm ra giải pháp nào đó để góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc, nghề truyền thống của dân tộc Sau đây chúng em có đưa ra một giải pháp vừa mang tính giữ gìn, phát huy và vừa rút ngắn, tiết kiệm thời gian và đem lại hiệu quả

3 Chế tạo khuôn mẫu họa tiết, hoa văn