Tiểu luận những vấn đề chung về luật dân sự

Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.Các quy định của pháp luật hiện nay khi phân biệt các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân sẽ dựa vào khả năng nhận thức của cá nhân đó, khả năng điều khiển hành vi của cá nhân và các hậu quả của các hành vi đó về cơ bản dựa trên yếu tố độ tuổi, ngoài ra, trong một số trường hợp là dựa vào những yếu tố khác của mỗi cá nhân, năng lực hành vi dân sự của cá nhân được chia thành các mức độ khác nhau giữa các cá nhân khác nhau

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP HỒ CHÍ MINH

BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN

Môn thi: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LUẬT DÂN SỰ

Họ và tên sinh viên: LÃ MINH VŨ

MSSV: 030736200167 Lớp học phần: D02

THÔNG TIN BÀI THI

Bài thi có: (bằng số): 10 trang

(bằng chữ): Mười trang

MÃ ĐỀ THI

Đề 01

YÊU CẦU:

Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân theo quy định

của Bộ luật Dân sự năm 2015

BÀI LÀM

MỤC LỤC

1 Đặt vấn đề 01

2 Nội dung các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân 01

2.1 Khái niệm năng lực hành vi dân sự của cá nhân 01

2.2 Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân 02

2.2.1 Năng lực hành vi đầy đủ 02

2.2.2 Năng lực hành vi một phần 02

2.2.3 Mất năng lực hành vi dân sự 03

2.2.4 Người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi 05

2.2.5 Hạn chế năng lực hành vi dân sự 06

2.3 Liên hệ thực tiễn 07

3 Kết luận 10

Tài liệu tham khảo

1

1 Đặt vấn đề

Trong pháp luật dân sự Việt Nam, cá nhân là chủ thể quan trọng tham gia vào mọi quan hệ pháp luật dân sự Trạng thái chủ thể của một người chỉ có thể hoàn chỉnh, đầy đủ và độc lập nếu người đó có đầy đủ năng lực hành vi dân

sự Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là năng lực được hình thành khi có những điều kiện nhất định và mức độ khác nhau tương ứng với khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của cá nhân Ngày nay quyền tự do của cá nhân ngày càng cao và cuộc sống hàng ngày của mỗi cá nhân cũng rất đa dạng và phức tạp, kéo theo sự phát triển mạnh mẽ trong lĩnh vực giao lưu dân sự Tranh chấp

về năng lực pháp luật dân sự của con người khi tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự không phải lúc nào cũng thỏa đáng Vì con người muốn trở thành chủ thể tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự điều đó yêu cầu phải đạt đến trình độ phát triển nhất định về thể lực và trí lực, trong khi nhiều giao dịch dân

sự diễn ra trên thực tế mà người tham gia giao dịch không đáp ứng được yêu cầu Các điều kiện liên quan đến hoạt động làm phát sinh tranh chấp khi thực hiện gia dịch Ví dụ, người tham gia giao dịch không có năng lực hành vi dân

sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc tình trạng lợi dụng người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự để tiến thành giao dịch dân sự

Đó cũng chính là lí do tôi chọn đề tài “Các mức độ năng lực hành vi dân sự

của cá nhân theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015” để thực hiện bài thi

kết thúc học phần Những vấn đề chung về luật dân sự và gửi đến giảng viên hướng dẫn cô Trương Thị Thanh Trúc

2 Nội dung các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân

2.1 Khái niệm năng lực hành vi dân sự của cá nhân

Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành

vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự (Căn cứ Điều 19 Bộ luật

Dân sự 2015) Tư cách chủ thể của cá nhân chỉ đầy đủ, hoàn thiện, độc lập khi

họ có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, ngoài năng lực pháp luật dân sự vốn là thuộc tính được pháp luật ghi nhận cho mọi cá nhân Nếu năng lực pháp luật dân sự là tiền đề, là quyền dân sự khách quan của chủ thể thì năng lực hành vi

là khả năng hành động của chính chủ thể để tạo ra các quyền, thực hiện quyền

và nghĩa vụ của họ Ngoài ra, năng lực hành vi dân sự còn bao hàm cả năng lực

tự chịu trách nhiệm dân sự khi vi phạm nghĩa vụ dân sự Cùng với năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân sự là thuộc tính của cá nhân, tạo thành tư cách chủ thể độc lập của cá nhân trong các quan hệ dân sự

2

2.2 Các mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân

2.2.1 Năng lực hành vi đầy đủ:

Điều 20 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người thành niên như sau:

1 Người thành niên là người từ đủ mười tám tuổi trở lên

2 Người thành niên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp

quy định tại các điều 22, 23 và 24 của Bộ luật này

Người thành niên là người từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân

sự đầy đủ, trừ trường hợp bị tuyên bố mất năng lực hành vi hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự Pháp luật chỉ quy định độ tuổi tối thiểu mà không quy định

độ tuổi tối đa của những người có năng lực pháp luật dân sự đầy đủ Những người này có đầy đủ tư cách chủ thể, toàn quyền tham gia vào quan hệ dân sự với tư cách là chủ thể độc lập và tự chịu trách nhiệm về những hành vi do họ thực hiện Những người từ đủ 18 tuổi trở lên được suy đoán là có năng lực hành

vi dân sự đầy đủ Họ chỉ bị mất năng lực hành vi hoặc bị hạn chế năng lực hành

vi khi có quyết định của toà án về việc hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân

sự Theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình thì nữ từ 18 tuổi (17 tuổi 1 ngày) trở lên có quyền kết hôn nhưng theo quy định này thì nữ đủ tuổi kết hôn vẫn có thể chưa có đầy đủ năng lực hành vi.1

Ví dụ: anh Nguyễn Văn A sở hữu một chiếc xe tải có giấy tờ hợp pháp,

anh có quyền bán, tặng cho, để thừa kế, thế chấp cho bất kỳ người nào mà không ai được quyền ngăn cản Khi thực hiện các giao dịch trên, anh A có nghĩa

vụ chuyển giao tài sản của mình cho người nhận hoặc cơ quan, tổ chức nhận đúng tài sản đã giao kết và các giấy tờ có liên quan đến tài sản đó

2.2.2 Năng lực hành vi một phần:

Người có năng lực hành vi một phần (không đầy đủ) là những người chỉ có thể xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm trong một giới hạn nhất định do pháp luật dân sự quy định

Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người chưa thành niên như sau:

1 Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi

2 Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi do người đại diện theo pháp luật của người đó xác lập, thực hiện

Hà Nội, tr.90

3

3 Người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch dân sự phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi

4 Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ giao dịch dân sự liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch dân sự khác theo quy định của luật phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý

Như vậy, cá nhân từ đủ 6 tuổi đến dưới 18 tuổi là những người có năng lực hành vi dân sự một phần Họ có thể bằng hành vi của mình tạo ra quyền và phải chịu những nghĩa vụ khi tham gia các giao dịch để thoả mãn những nhu cầu thiết yếu hàng ngày phù hợp với lứa tuổi Tuy pháp luật không quy định những giao dịch nào là giao dịch “phục vụ nhu cầu thiết yếu hàng ngày” và

“phù hợp với lứa tuổi” nhưng có thể hiểu đó là những giao dịch có giá trị nhỏ, phục vụ những nhu cầu học tập, vui chơi trong cuộc sống được người đại diện của họ cho phép thực hiện mà không cần sự đồng ý trực tiếp của người đại diện (mua dụng cụ học tập, ăn quà, vui chơi giải trí…) Người đại diện của những

cá nhân ở lứa tuổi này có thể yêu cầu tuyên bố những giao dịch do người chưa thành niên thực hiện mà không có sự đồng ý của họ là vô hiệu và toà án xem xét trong những trường hợp cụ thể để chấp nhận yêu cầu đó theo quy định tại

Điều 130 Bộ luật Dân sự 2015 Nếu những người đại diện không yêu cầu toà

án xem xét tính hiệu lực của những giao dịch này thì những giao dịch đó mặc nhiên được coi là có hiệu lực

Những người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể tự mình xác lập, thực hiện các giao dịch trong phạm vi tài sản riêng mà họ có và không cần sự đồng

ý của người đại diện Trong trường hợp pháp luật có quy định về sự đồng ý của người đại diện thì áp dụng tương tự như trường hợp vị thành niên nói chung (như di chúc của người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, việc định đoạt tài sản là nhà ở và đất đai…).2

2.2.3 Mất năng lực hành vi dân sự:

Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người mất năng lực hành vi dân

sự như sau:

1 Khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi

Hà Nội, tr.92-93

4

ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định tuyên

bố người này là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần

Khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự

2 Giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện

Khái niệm “mất” thông thường được hiểu là đang tồn tại, đang có một hiện tượng, một sự vật nhưng sau đó không còn hiện tượng, sự vật đó nữa Năng lực hành vi dân sự của cá nhân cũng là thuộc tính nhân thân của cá nhân và đầy

đủ khi cá nhân đến tuổi thành niên Thông thường, năng lực hành vi của cá nhân chấm dứt cùng với sự chấm dứt của năng lực pháp luật của cá nhân đó (chết hoặc toà án tuyên bố là đã chết) Tuy nhiên, người thành niên có thể bị tuyên bố mất năng lực hành vi khi có những điều kiện, với những trình tự, thủ tục nhất định Nếu cá nhân bị bệnh tâm thần hoặc các bệnh khác mà không thể nhận thức và làm chủ được các hành vi của mình thì bị coi là mất năng lực hành

vi dân sự (Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015) Trên cơ sở kết luận của tổ chức giám

định có thẩm quyền, toà án có thể tuyên bố một người bị mất năng lực hành vi theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan Mọi giao dịch dân sự của

những người này do người đại diện của họ xác lập, thực hiện Ví dụ: sau tai nạn

hoặc bị thảm họa thiên tai, nạn nhân do bị thương tích hay bị hoảng loạn không còn nhận thức, làm chủ được hành vi của mình và tổ chức giám định pháp y tâm thần đã có kết luận chính thức thì mọi giao dịch dân sự của cá nhân đó phải

do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện

Trong trường hợp vì những nguyên nhân mà do đó, họ bị tuyên bố là mất năng lực hành vi nhưng nay không còn tồn tại nữa thì họ hoặc những người

có quyền, lợi ích liên quan có quyền yêu cầu toà án hủy bỏ quyết định tuyên bố

mất năng lực hành vi Ví dụ: anh T là người mắc bệnh tâm thần nhưng sau thời

gian điều trị đã khỏi bệnh, đã có khả năng nhận thức, làm chủ được hành vi của mình Khi có yêu cầu của anh T hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố anh T mất năng lực hành vi dân sự Anh T có quyền tham gia xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự

5

Tuy nhiên, giải quyết việc này theo chính yêu cầu của người đó sẽ bị vướng mắc về tố tụng Theo quy định khi họ mất năng lực hành vi dân sự thì cũng sẽ mất năng lực hành vi tố tụng, họ không thể tự khởi kiện hoặc yêu cầu toà án mà phải thông qua hành vi của người có năng lực hành vi tố tụng dân sự,

vì vậy, Bộ luật Tố tụng dân sự cần giải quyết vướng mắc này.3

2.2.4 Người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi:

Điều 23 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người có khó khăn trong nhận

thức, làm chủ hành vi như sau:

1 Người thành niên do tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành

vi dân sự thì theo yêu cầu của người này, người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và chỉ định người giám hộ, xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ

2 Khi không còn căn cứ tuyên bố một người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi

Đây là chủ thể mới được ghi nhận tại Điều 23 Bộ luật dân sự 2015 với

các đặc điểm: Có các yếu tố về thể chất (sự khuyết thiếu về cơ thể như cá nhân

bị câm, mù, điếc hoặc bị tai nạn liệt người,…) hoặc các yếu tố về tinh thần (cú sốc tâm lí,…) mà không đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực hành vi dân sự Có yêu cầu của người này, người có quyền và lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan gửi đến tòa án

Có kết luận giám định pháp y tâm thần Tòa án ra quyết định tuyên bố là người

có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, chỉ định người giám hộ, xác định quyền và nghĩa vụ của người giám hộ Nếu sau đó không còn các căn cứ nêu trên và có kết luận giám định pháp lí tâm thần là họ có khả năng nhận thức

Hà Nội, tr.93-94

6

và điều khiển hành vi một cách bình thường thì tòa án sẽ ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi.4

2.2.5 Hạn chế năng lực hành vi dân sự:

Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người bị hạn chế năng lực hành

vi dân sự như sau:

1 Người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự

Tòa án quyết định người đại diện theo pháp luật của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự và phạm vi đại diện

2 Việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị Tòa án tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày hoặc luật liên quan có quy định khác

3 Khi không còn căn cứ tuyên bố một người bị hạn chế năng lực hành

vi dân sự thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự

Năng lực hành vi của người đã thành niên có thể bị hạn chế trên cơ sở

những điều kiện và thủ tục được quy định tại Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015

Năng lực hành vi của người thành niên bị hạn chế khác với năng lực hành vi một phần của người chưa thành niên từ đủ 6 tuổi đến dưới 18 tuổi mặc dù về hình thức có vẻ giống nhau Năng lực hành vi của người từ đủ 6 tuổi đến dưới

18 tuổi mặc nhiên được công nhận là năng lực hành vi đầy đủ khi đạt độ tuổi nhất định còn việc hạn chế năng lực hành vi phải thông qua toà án theo trình tự

tố tụng dân sự và được áp dụng với những người nghiện ma túy và các chất kích thích dẫn đến hậu quả phá tán tài sản của gia đình Nghiện ma túy và các chất kích thích khác phải là nguyên nhân dẫn đến phá tán tài sản của gia đình

và việc yêu cầu toà án tuyên bố hạn chế năng lực hành vi không chỉ thuộc những người có quyền, lợi ích liên quan mà quan trọng hơn là các cơ quan hoặc tổ chức hữu quan cũng có quyền yêu cầu toà án, điều này tạo điều kiện tốt hơn để

Hà Nội, tr.95-96

7

quy định này được thực thi về mặt thực tế mà không chỉ về pháp lí Căn cứ vào tình trạng thực tế và theo yêu cầu của những người có quyền, lợi ích liên quan,

tổ chức hữu quan, toà án có thể ra quyết định tuyên bố một người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự Người đại diện theo pháp luật của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự và phạm vi đại diện do toà án quyết định Giao dịch dân sự liên quan đến tài sản của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự phải

có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, trừ giao dịch nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày Khi không còn căn cứ tuyên bố một người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan, cơ quan, tổ chức hữu quan, toà án ra quyết định hủy

bỏ quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự Việc tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự, hạn chế năng lực hành vi dân sự dẫn đến những hậu quả pháp lí nhất định, tư cách chủ thể của những người này như những người có năng lực hành vi dân sự một phần.5

2.3 Liên hệ thực tiễn

- Tình huống 1: Con trai của chị A (15 tuổi) tự ý lấy tiền tiết kiệm để

mua một chiếc điện thoại đời mới, trị giá lên đến gần ba chục triệu đồng Ngay khi phát hiện, chị A đã cùng con trai ra cửa hàng để đề nghị họ cho trả lại, có chịu phí hoàn trả Tuy nhiên, chủ cửa hàng không đồng ý, với lý do thuận mua vừa bán, hàng hóa đảm bảo chất lượng Về nguyên tắc, với hàng hóa có giá trị lớn, cửa hàng có được bán cho người dưới 18 tuổi hay không?

Năng lực pháp luật dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân có quyền dân sự và nghĩa vụ dân sự Mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau, không bị hạn chế trừ trường hợp do pháp luật quy định Nếu như năng lực pháp luật dân sự của cá nhân có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi

người đó chết, năng lực hành vi dân sự của cá nhân, theo Điều 19 Bộ luật Dân

sự năm 2015 quy định là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập,

thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự

Con trai chị A dưới 18 tuổi là người chưa thành niên, tùy theo độ tuổi

để xác định năng lực hành vi dân sự của con chị A khi tham gia giao dịch dân

sự Nội dung này được quy định cụ thể tại Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015

Hà Nội, tr.94-95

8

Ngoài ra, cũng cần lưu ý về giao dịch dân sự do người mất năng lực hành vi dân sự hay người bị Tòa án hạn chế năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện

Trừ trường hợp Bộ luật này có quy định khác, giao dịch dân sự không

có một trong các điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều 117 của Bộ luật này

thì vô hiệu

Nếu pháp luật quy định về hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện

có hiệu lực của giao dịch dân sự thì ngoài điều kiện về chủ thể, tính tự nguyện, mục đích nêu trên, còn phải đảm bảo điều kiện về hình thức của giao dịch Ví dụ: Giao dịch mua bán bất động sản thì hợp đồng phải được lập thành văn bản,

có công chứng hoặc chứng thực…

Điều 125 của Bộ luật này quy định về giao dịch dân sự vô hiệu do người

chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện

Tóm lại, nếu con trai chị A không bị mất năng lực hành vi dân sự, không

bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, bạn nên đối chiếu quy định nêu trên để xác định giao dịch mua bán giữa con trai bạn và cửa hàng điện thoại có bị vô hiệu hay không

Trường hợp con trai chị A dưới 15 tuổi, không được sự đồng ý của bố

mẹ với tư cách là người đại diện hợp pháp, giao dịch mua bán vô hiệu Hậu quả

pháp lý được quy định tại Điều 131 Bộ luật này

Ngược lại, trường hợp con trai chị A đủ mười lăm tuổi trở lên thì có quyền tự mình xác lập, thực hiện giao dịch đó Việc cửa hàng điện thoại không đồng ý cho hoàn trả là đúng quy định của pháp luật.6

- Tình huống 2: Con trai của chị B năm nay 21 tuổi, bị nghiện ma túy

Cậu ấy không chỉ bỏ bê việc học hành, ăn ngủ mà còn phát sinh rất nhiều khoản

nợ nần Thậm chí, có cả chuyện xã hội đen đến nhà uy hiếp, chị B phải cắn răng trả nợ thay Cậu ta còn lấy trộm nhiều đồ đạc có giá trị của gia đình đem bán Khi phát hiện, gia đình B phải bỏ tiền ra chuộc, song cũng có nhiều trường hợp người mua không đồng ý với lý do thuận mua vừa bán, hàng hóa không phải đăng ký quyền sở hữu