Vấn đề trẻ hóa độ tuổi phạm tội cũng như hiện tượng phạm tội ở những người cao tuổi đặt ra cho nhiều ngành khoa học, đặc biệt là Luật Hình sự những yêu cầu nhất định về việc xây dựng và điều chỉnh quy định của pháp luật sao cho phù hợp với thực tế. Bài viết phân tích, đánh giá quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về tuổi chịu trách nhiệm hình sự, từ đó liên hệ thực tiễn và đề xuất hướng hoàn thiện quy định về vấn đề này.
Trang 1MỤC LỤC
TÀI LIỆU THAM KHẢO 2
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT 3
Phần mở đầu 4
Phần nội dung 5
I Một số vấn đề lý luận về tuổi chịu TNHS trong BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) 5
1 Khái niệm tuổi chịu TNHS 5
2 Một số đặc điểm cơ bản của tuổi chịu TNHS 5
3 Mối quan hệ giữa tuổi chịu TNHS với năng lực TNHS 6
II Quy định về tuổi chịu TNHS trong BLHS Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) 7
1 Quy định về năng lực chịu TNHS của người từ đủ 16 tuổi trở lên 8
2 Quy định về năng lực chịu TNHS của người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi 9
3 Quy định về căn cứ xác định tuổi chịu TNHS 10
III Thực tiễn áp dụng các quy định về tuổi chịu TNHS ở Việt Nam hiện nay 11
1 Thuận lợi 11
2 Khó khăn 12
IV Một số giải pháp hoàn thiện chế định tuổi chịu TNHS trong pháp luật Việt Nam 13
Phần kết luận 14
Trang 2TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
2 Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao, Tòa án Nhân dân tối cao, Bộ Công an,
Bộ Quốc phòng và Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (2018) Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH về phối hợp thực hiện một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi, ban hành ngày 21/12/2018.
3 GS TS Nguyễn Ngọc Hòa (2017) Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi bổ sung năm 2017 – Phần chung, NXB Tư Pháp
4 Trần Thị Hoàng Lan (2012) Những vấn đề lí luận và thực tiễn về tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo Luật Hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ
Luật học, Khoa Luật – ĐH Quốc gia Hà Nội
5 ThS Lê Thị Hồng Xuân (2019) Xác định tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
https://tapchitoaan.vn/bai-viet/phap-luat/xac-dinh-tuoi-chiu-trach-nhiem
Trang 3DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Trang 4Phần mở đầu
Công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm đã, đang và luôn luôn được quan tâm chú trọng trên mọi quốc gia, khu vực và vùng lãnh thổ Việt Nam tuy đang trong tiến trình hội nhập vào nền kinh tế quốc tế một cách sâu rộng, toàn diện nhưng cũng không thể bỏ qua nhiệm vụ quan trọng ấy Theo các kết quả nghiên cứu và thống kê mới nhất của các cơ quan bảo vệ pháp luật cho thấy, tình hình tội phạm ở nước ta trong những năm gần đây đang có sự gia tăng không những về số lượng, số vụ mà còn gia tăng cả về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội, cũng như sự xuất hiện nhiều loại tội phạm với phương thức, thủ đoạn mới trong giai đoạn hiện nay Đáng lo ngại hơn, tình trạng người CTN phạm tội cũng đang có sự gia tăng về cả số lượng và tính chất, mức độ nguy hiểm Hành vi phạm tội của người CTN ngày càng táo tợn, manh động gây hoang mang, lo lắng cho dư luận xã hội Đặc biệt cũng cần chú ý đến hiện tượng phạm tội ở những người cao tuổi đang tăng dần
Nguyên nhân của những hiện tượng nêu trên bắt nguồn từ tính chất và đặc điểm của sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế - xã hội và kèm theo đó là các điều kiện văn hóa, giáo dục, đạo đức, lối sống tương ứng Vấn đề trẻ hóa độ tuổi phạm tội cũng như hiện tượng phạm tội ở những người cao tuổi đặt ra cho nhiều ngành khoa học, đặc biệt là LHS những yêu cầu nhất định về việc xây dựng và điều chỉnh quy định của pháp luật sao cho phù hợp với thực tế
Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn trên, tôi quyết định lựa chọn chủ đề
“Phân tích tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo BLHS 2015” làm đề tài nghiên
cứu Trong quá trình tìm hiểu đề tài chắc chắn không thể tránh khỏi sai sót, rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy/cô để đề tài có thể được hoàn thiện hơn!
Trang 5Phần nội dung
I Một số vấn đề lý luận về tuổi chịu TNHS trong BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)
1 Khái niệm tuổi chịu TNHS
Tuổi là đơn vị tính thời gian sống của một người, là khoảng thời gian từ khi người đó sinh ra đến một thời điểm xác định nào đó và được tính theo năm
Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học - Nxb Công an Nhân dân
1999 tr.21 thì TNHS là “trách nhiệm của NPT phải chịu những hậu quả pháp lí bất lợi về hành vi phạm tội của mình”
Nguyên tắc cơ bản của LHS Việt Nam là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội có đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm được quy đinh trong BLHS thì phải chịu TNHS Đối với chủ thể - một trong 04 yếu tố cấu thành tội phạm thì tuổi và năng lực TNHS là hai điều kiện bắt buộc phải được xác định ở mọi chủ thể Tuổi chịu TNHS là độ tuổi được xác định trong pháp LHS của mỗi quốc gia mà chỉ đến độ tuổi đó trở về sau, người thực hiện hành vi phạm tội mới
có thể bị truy cứu TNHS
Từ những cơ sở trên có thể rút ra định nghĩa tuổi chịu TNHS như sau:
“Tuổi chịu TNHS là độ tuổi được LHS quy định nhằm xác định khi một người phát triển đến độ tuổi đó mới có thể phải chịu TNHS hoặc loại trách nhiệm, mức TNHS về hành vi phạm tội do mình gây ra”1
2 Một số đặc điểm cơ bản của tuổi chịu TNHS
Thứ nhất, tuổi chịu TNHS do LHS quy định Vấn đề độ tuổi để xác định
tư cách chủ thể là một nội dung có tính chuyên biệt, được xác định theo từng ngành luật Chính vì vậy, về nguyên tắc, khi xác định tuổi chịu TNHS, chúng ta cần căn cứ vào những quy định của LHS mà không viện dẫn các quy định của
1 Trần Thị Hoàng Lan (2012) Những vấn đề lí luận và thực tiễn về tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo Luật Hình sự Việt Nam, Sđd, tr.10
Trang 6các ngành luật khác Chỉ trong những trường hợp LHS dẫn chiếu sang quy định của các ngành luật khác thì chúng ta mới sử dụng cách tính tuổi của ngành luật
đó để xác định tuổi chịu TNHS
Thứ hai, tuổi chịu TNHS là tuổi tròn Tuổi tròn ở đây là ngưỡng để tính
tuổi tối thiểu của NPT và tuổi tối đa của người bị hại trong trường hợp tuổi của người bị hại ảnh hưởng tới việc xác định TNHS của NPT Cách tính tuổi tròn được xác định bằng cách lấy ngày sinh nhật gần nhất của người đó để tính
Thứ ba, tuổi chịu TNHS tính từ thời điểm người đó sinh ra đến thời điểm
người đó thực hiện hành vi phạm tội Thời điểm sinh được xác định dựa và các loại giấy tờ có giá trị pháp lý gắn liền với nhân thân của người đó như giấy chứng sinh, giấy khai sinh, chứng minh thư nhân dân, cá loại văn bằng, chứng chỉ Thời điểm sau để xác định độ tuổi đó là thời điểm hành vi nguy hiểm cho
xã hội được thực hiện, có nghĩa là hành vi được thực hiện ngày nào thì ngày đó được sử dụng để tính tuổi của đương sự
3 Mối quan hệ giữa tuổi chịu TNHS với năng lực TNHS
Độ tuổi chịu TNHS và năng lực TNHS có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trước hết người có năng lực TNHS phải là người đã đạt đến một độ tuổi nhất định và năng lực đó sẽ tiếp tục phát triển và hoàn thiện trong thời gian nhất định tiếp theo của cuộc sống cá nhân đó Độ tuổi chịu TNHS tùy thuộc vào tình hình kinh tế, chính trị văn hóa xã hội của từng quốc gia cũng như phụ thuộc vào từng vùng miền trong một quốc gia hay phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của quốc gia
đó ở các giai đoạn lịch sử khác nhau Ngược lại nếu một người chưa đạt đến một độ tuổi nhất định thì không thể coi là người đó có năng lực TNHS, năng lực TNHS gắn liền với đặc điểm tâm sinh lý của người thực hiện hành vi, và người thực hiện hành vi đó chỉ có thể có khả năng nhận thức cũng như điều khiển
Trang 7hành vi khi đã trải qua quá trình hoạt động và giáo dục nhất định, hay là phải đạt đến một độ tuổi cụ thể theo quy định của Pháp luật2
II Quy định về tuổi chịu TNHS trong BLHS Việt Nam năm 2015 (sửa đổi,
bổ sung năm 2017)
Việc quy định độ tuổi chịu TNHS ở nước ta tùy theo mỗi giai đoạn mà các nhà làm luật thường căn cứ vào những tiêu chí sau: đặc điểm tâm sinh lý, thể chất và khả năng nhận thức của lứa tuổi CTN; điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và chính sách, đường lối xử lý tội phạm do người CTN thực hiện; tổng kết thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung và phòng, chống tội phạm do người CTN thực hiện ở nước ta nói riêng; các quy định về
độ tuổi chịu TNHS của các nước trên thế giới
BLHS 2015 quy định nội dung liên quan đến tuổi chịu TNHS tại Điều 12:
“Điều 12 Tuổi chịu TNHS
1 Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu TNHS về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác.
2 Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu TNHS về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng quy định tại một trong các điều
123, 134, 141, 142, 143, 144, 150, 151, 168, 169, 170, 171, 173, 178, 248, 249,
250, 251, 252, 265, 266, 286, 287, 289, 290, 299, 303 và 304 của Bộ luật này.”
Điều 12 đã xác định 2 độ tuổi chịu TNHS, trong đó tuổi bắt đầu phải chịu TNHS là đủ 14 tuổi và tuổi chịu TNHS đầy đủ là từ đủ 16 tuổi trở lên Người dưới 14 tuổi khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội thì trong mọi trường hợp sẽ không phải chịu TNHS Những đối tượng này được coi là người chưa đủ tuổi chịu TNHS hoặc chưa có năng lực TNHS và không phải chịu TNHS bởi vì xét về mặt sinh lý trí tuệ của đối tượng này chưa phát triển đầy đủ nên chưa thể
2 Trần Thị Hoàng Lan (2012) Những vấn đề lí luận và thực tiễn về tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo Luật Hình sự Việt Nam, Sđd, tr.21
Trang 8nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội về hành vi của mình, chưa đủ khả năng tự chủ khi hành động Tuy nhiên trong một số trường hợp NPT sẽ phải đưa vào trường giáo dưỡng để giáo dục.Thêm nữa, LHS Việt Nam chỉ quy định về giới hạn độ tuổi thấp nhất mà một người khi thực hiện tội phạm phải chịu TNHS mà không quy định về giới hạn tối đa Điều luật này có ý nghĩa quan trọng, quyết định trong việc xác định năng lực chịu TNHS của chủ thể
1 Quy định về năng lực chịu TNHS của người từ đủ 16 tuổi trở lên
Khoản 1 của điều luật xác định, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu TNHS về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác Điều 12 BLHS 2015 khắc phục thiếu sót của BLHS 1999 và đã bổ sung cụm từ
“trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác” Quy định này cần được
hiểu, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu TNHS về tất cả các tội phạm được BLHS quy định, trừ một số tội mà Bộ luật đòi hỏi phải là người từ đủ 18 tuổi trở lên
Ví dụ, tại bản án 64/2018/HS-PT ngày 24/08/2018 TAND thành phố Hải Phòng xét xử phúc thẩm công khai về tội cố ý gây thương tích đối với bị cáo Đàm Duy K Ngày 25/7/2017, Đàm Duy K, sinh ngày 19/4/2001 (khi thực hiện hành vi phạm tội mới 16 tuổi 3 tháng 06 ngày), do có mâu thuẫn từ trước nên đã cùng hai đối tượng khác có hành vi đấm, đá và dùng dao gọt hoa quả dài khoảng
23 cm giấu sẵn trong người đâm 01 nhát vào cẳng tay phải của N, đâm 03 nhát vào người M làm M tổn thương 33% cơ thể Bị cáo Đàm Duy K phạm tội cố ý gây thương tích theo khoản 3 Điều 134 – tội phạm rất nghiêm trọng theo Điều 9 BLHS 2015 và không thuộc một số tội mà Bộ luật đòi hỏi phải là người từ đủ
18 tuổi trở lên Chính vì thế trong trường hợp này, căn cứ khoản 1 Điều 12 BLHS 2015, Đàm Duy K (16 tuổi 3 tháng 06 ngày) phải chịu TNHS về tội mà mình đã phạm
Trang 9Về các trường hợp người từ đủ 16 tuổi phạm tội khác được quy định tại khoản 1 Điều 12 BLHS 2015, tất cả các tội phạm này đều là tội phạm mà NPT phải là người từ đủ 18 tuổi trở lên; nạn nhân được quy định là người dưới 16 tuổi hoặc dưới 18 tuổi Việc quy định này là cần thiết, thể hiện rõ ràng ranh giới giữa NPT và nạn nhân, trong đó NPT có sự lợi dụng sự hiểu biết chưa đầy đủ của nạn nhân về một số hành vi Cụ thể, đối với các tội phạm quy định tại Điều
145 (Tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ
13 tuổi đến dưới 16 tuổi) và Điều 146 (Tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi) thì NPT phải là người đủ 18 tuổi trở lên Ngoài ra, BLHS 2015 còn quy định 02 tội danh mà NPT phải đủ 18 tuổi trở lên mới chịu TNHS (Điều 325 - Tội dụ dỗ,
ép buộc hoặc chứa chấp người dưới 18 tuổi phạm pháp; Điều 329 - Tội mua dâm người dưới 18 tuổi), trong khi đó luật cũ không giới hạn độ tuổi; đồng thời
bổ sung thêm 1 tội danh mà chỉ có người đủ 18 tuổi trở lên mới phải chịu TNHS
- Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm (Điều 147)
2 Quy định về năng lực chịu TNHS của người từ đủ 14 tuổi đến dưới
16 tuổi
Khoản 2 của Điều 12 xác định: Người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa
đủ 16 tuổi phải chịu TNHS về tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng được quy định tại 1 trong 28 điều luật đã được liệt kê Theo đó, khi đã xác định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm một trong 28 tội phạm này, cần phải xác định tiếp, tội mà họ đã phạm thuộc khoản nào và khung hình phạt của khoản đó tương ứng với loại tội phạm nào theo quy định tại Điều 9 BLHS Chỉ khi tội phạm được thực hiện thuộc loại tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thì họ mới phải chịu TNHS3
Ví dụ, vụ án Đinh Anh Hào (14 tuổi, ngụ ấp 2, xã Tà Lài, Tân Phú, Đồng Nai) có mâu thuẫn từ trước và nghi ngờ em TTT (11 tuổi, ngụ cùng ấp) nói xấu mình Tối 6/4/2020, Hào đã đấm đá, kẹp cổ, lấy đá đập vào đầu em T cho đến
3 GS TS Nguyễn Ngọc Hòa (2017) Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 2015 được sửa đổi bổ sung năm 2017 – Phần chung, tr 81
Trang 10khi nạn nhân chết Hành vi giết bạn của Hào thuộc trường hợp giết người dưới
16 tuổi, quy định tại điểm b khoản 1 và tình tiết có tính chất côn đồ, quy định tại điểm n khoản 1 Điều 123 BLHS, thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng Căn cứ khoản 2 Điều 12 BLHS 2015, trong trường hợp này Hào sẽ phải chịu TNHS về hành vi của mình
Có thể thấy BLHS 2015 đã có sự điều chỉnh mạnh mẽ trong chính sách hình sự đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi theo hướng bảo đảm lợi ích tốt nhất cho người ở độ tuổi này trên tinh thần bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong lứa tuổi thanh thiếu niên Cụ thể, so với BLHS
1999, quy định của BLHS 2015 giới hạn phạm vi phải chịu TNHS của người trong độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi hẹp hơn BLHS 1999 chỉ giới hạn theo loại tội phạm còn BLHS 2015 không chỉ giới hạn theo loại tội phạm mà còn giới hạn trong phạm vi 28 tội phạm thuộc 04 nhóm sau: Tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm con người (Điều 123, 134, 141, 142, 143,
144, 150, 151); Tội xâm phạm sở hữu (Điều 168, 169, 170, 171, 173, 178); Tội phạm về ma túy (từ Điều 248 đến Điều 252); Tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng (Điều 265, 266, 286, 287, 289, 290, 299, 303, 304)
Như vậy, có thể thấy, trên cơ sở cân nhắc tính chất, mức độ nghiêm trọng
và tính phổ biến của hành vi phạm tội do người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi gây ra trong thời gian qua cũng như dự báo trong thời gian tới, BLHS năm 2015
đã xác định nhóm các tội danh mà người ở độ tuổi này phải chịu trách nhiệm hình chủ yếu tập trung vào các tội gây hậu quả cho tính mạng, sức khỏe con người và an toàn công cộng Những quy định này nhìn chung phần nào đã đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, tạo cơ sở phân hóa TNHS xử lý người CTN phạm tội, nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm người CTN; đồng thời bảo đảm minh bạch và thực hiện tốt nguyên tắc nhân đạo mà BLHS 2015 hướng tới
3 Quy định về căn cứ xác định tuổi chịu TNHS
Trang 11Một người chưa đủ 18 tuổi khi thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội, theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự thì khi điều tra, truy tố và xét xử, các cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định rõ tuổi của họ Việc xác định độ tuổi của chủ thể của tội phạm phải dựa trên những giấy tờ, tài liệu có ý nghĩa về mặt pháp lý xác thực Điều 6 Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH giữa Viện kiểm sát nhân dân tối cao và TAND tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và Bộ Lao động Thương binh và
Xã hội ban hành ngày 21/12/2018 về phối hợp thực hiện một số quy định của
Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi đã quy định một cách khá chi tiết về nội dung này Theo đó các cơ quan có thẩm quyền thường dựa vào các căn cứ sau đây để xác định ngày sinh làm căn cứ tính tuổi của NPT cũng như tuổi của người bị hại trong quá trình giải quyết các vụ án: Giấy chứng minh nhân dân; giấy khai sinh gốc; bản sao giấy khai sinh, giấy chứng sinh, sổ hộ tịch; sổ hộ khẩu, học bạ; các loại văn bằng, chứng chỉ, lí lịch
cá nhân do công an cơ sở cấp, lời khai của đương sự
III Thực tiễn áp dụng các quy định về tuổi chịu TNHS ở Việt Nam hiện nay
Qua nghiên cứu thực trạng áp dụng chế định tuổi chịu TNHS trong thời gian qua cho thấy, vấn đề này có những thuận lợi, khó khăn nhất định và sự tác động tới xã hội của vấn đề này đang ngày càng đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng và áp dụng pháp luật
1 Thuận lợi
Những năm qua, Nhà nước ta đã chú trọng rất nhiều đến công tác xây dựng pháp luật, các nội dung liên quan đến tuổi chịu TNHS đang dần được hoàn thiện Các cơ quan quản lý Nhà nước về hộ khẩu, hộ tịch đã từng bước chuẩn hóa trình tự, thủ tục và căn cứ áp dụng, tạo điều kiện rất lớn trong việc xác định
độ tuổi khi cần thiết Các cơ quan tiến hành tố tụng ngày càng được hoàn thiện, các yêu cầu về mặt pháp lý của hồ sơ các vụ án ngày các chặt chẽ; công tác